Kesinlik, olasılık, varsayım ve önyargı ifadeleri Soruları
KPSS Türkçe · 17 özgün soru · açıklamalı çözümler
Kesinlik, olasılık, varsayım ve önyargı ifadeleri — Konu Özeti
KPSS Türkçe kapsamında Kesinlik, olasılık, varsayım ve önyargı ifadeleri konusunda bilmen gereken 20 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Reichenbach'a göre Descartes, algısal bilginin belirsizliğini aşmak için her şeyden şüphe ederek kuşkulanılamayacak kesin bir gerçeği bulmayı hedeflemiş; sezgiyi değil kesinliği araç olarak kullanmıştır.
'Geçen yaz', 'bu kış' gibi zaman ifadeleri ayrı yazılır ve düzeltme işareti almaz; 'yaz' ve 'kış' sözlük anlamlarıyla kullanıldığında da düzeltme işareti gerekmez.
'Kör körüne inanmamak, dogmatik olmamak, gerektiğinde düşüncelerini değiştirebilmek' ifadeleri eleştirel düşünceye işaret eder; bu cümleden 'düşüncelerinin doğruluğundan kuşkulananlar sağlıklı düşünemez' çıkarımı yapılamaz çünkü metin kuşkuyu düşünme yeteneğiyle tamamlayıcı gösterir.
Varsayım, gerçekleşmemişi gerçekleşmiş kabul eder; olasılık kesin olmayan ihtimali ifade eder; kesinlik kanıtlanabilir net bilgi içerir; çıkarım ise mevcut verilerden mantıksal sonuca ulaşmadır.
'...düşünülmektedir, olabilir, sanılır' gibi ifadeler cümlede olasılık (ihtimal) bildiren anlatıma işaret eder; 'nedir, kimdir' sorularına kesin yanıt veren tanımlama yapılarından ayrılır.
'Gibi' edatı cümlede başta benzetme olmak üzere benzerlik, eşitlik, tezlik, olasılık ve yaraşır biçim gibi farklı anlam ilgileri kurabilir.
Yaklaşık/belirsiz anlam taşıyan 'aşağı yukarı' ile kesinlik bildiren 'tam' aynı cümlede birlikte kullanılamaz; biri cümleden çıkarılmalıdır.
Derece zarfları kaynaklarda değişik adlarla geçer: üstünlük (daha), en üstünlük (en), gösterme (o kadar), yineleme (elbette, kesinlikle) ve olasılık (galiba) zarfı.
Moailerin kim tarafından ve nasıl inşa edildiği konusunda kesin bilgi yoktur; görünümleri ve yüz ifadeleri başlardan ibaret oldukları gibi bazı yanlış kanılara yol açmıştır.
Michael Lewis'e göre 6-9 aylık bebeklerde duygular yüz ifadelerine dönüşür; 2 aylık bebeklerde pozitif ve negatif duygu hâlleri otomatik gülümseme, kaş çatma veya yüz buruşturma ile kendini gösterir.
Kesinlik bildiren sözcükler (şüphesiz, eminim, tam, kuşkusuz, elbette, kesinlikle) ile olasılık bildiren sözcükler (galiba, umarım, -malı, zannederim, aşağı yukarı, olabilir, olmalı) aynı cümlede birlikte kullanılırsa anlam çelişkisinden doğan anlatım bozukluğu oluşur ve biri çıkarılmalıdır.
Olasılık cümlelerinde 'olabilir ya da olmayabilir' belirsizliği hâkimken, tahmin cümlelerinde emin oluş havası ve daha yoğun bir kesinlik anlamı vardır.
Bir paragrafta bazı yargıların gerekçesinin verilmesi tahmin cümlesinin varlığını göstermez; varsayım cümlesi için 'sanki, adeta, gibi, -se/-sa' kullanımları aranmalıdır.
Bir paragrafta kişisel görüşler ve olasılık ifadeleri (büyük ihtimalle, olabilirdi gibi) bulunsa da karşılaştırmaya yer verilmemişse paragrafın temel işlevi karşılaştırma değildir.
İki konuşmacı arasındaki diyalog metninde boş bırakılan yerlere, konuşmanın mantıksal akışına ve bağlamına uygun ifade/soru çiftini belirleme sorularında seçenekler mantıksal bütünlük ve bağlam uyumu açısından değerlendirilir.
Ön yargı kanıtlanmamış, önceden edinilmiş olumsuz bir hükümdür; varsayım ise ispatlanmadan doğru kabul edilen önermedir; doğruluğu sınanmadan kabul edilen bir durum dile getiriliyorsa o cümle varsayım taşır.
Bilim kesin cevaplar üretiyormuş gibi algılansa da matematiksel bir denklem gibi çözülebilen bir yapı değildir; her yeni bulgu yeni sorular doğurduğundan bilimsel bilgi sürekli genişleyen, tamamlanmamış bir çerçevedir.
Matematiğin diğer sanat dallarından önemli bir farkı içerdiği kesinlik ve evrensellik boyutudur; bazı matematikçiler kendini sanatçı olarak görse de matematiğin bilim yönü ayrı bir boyut olarak değerlendirilir.
Varsayım cümlesi, gerçekleşmemiş bir durumu bir süreliğine gerçekleşmiş gibi kabul eden cümledir ve 'farz edelim ki, diyelim ki, tut ki, kabul edelim ki, mesela, düşünelim' gibi ibarelerle kurulur.
Kesinlik cümlesi, bir olay ya da durum hakkında kanıtlanabilir, şüpheye yer bırakmayan, doğruluğu ya da yanlışlığı tartışılamayan net bilgi içeren cümledir.
Örnek Sorular
Soru 1
Aşağıdaki cümlelerden hangisi varsayım cümlesinin tanımını en doğru biçimde karşılamaktadır?
A) Gerçekleşmemiş bir durumu 'diyelim ki, farz edelim ki' gibi sözlerle geçici olarak doğru sayan cümle
B) Kanıtlanmamış, önceden edinilmiş olumsuz bir hükmü peşin yargı olarak dile getiren cümle
C) Kesin bilgi içeren ve şüpheye yer bırakmayan net bir önerme sunan cümle
D) Olaylar hakkında belirli verilere dayanarak emin oluş havasıyla geleceğe yönelik tahmin yürüten cümle
E) Kaynaklardan doğrulanan olgusal bilgiyi aktaran nesnel bir bildirim cümlesi
Cevabı göster
Cevap: A) Gerçekleşmemiş bir durumu 'diyelim ki, farz edelim ki' gibi sözlerle geçici olarak doğru sayan cümle
Varsayım cümlesi, gerçekleşmemiş bir durumu 'diyelim ki, farz edelim ki, tut ki' gibi sözlerle geçici olarak doğru sayan cümledir; bu nedenle bir durumu geçici olarak doğru kabul eden seçenek doğrudur.
Soru 2
Aşağıdaki cümlelerin hangisi kesinlik değil olasılık bildiren bir anlatım içermektedir?
A) Mitoloji, tanrılar ve kahramanlar hakkında anlatılan hikâyelerin bütünüdür.
B) Bu eserin asıl yazarının kim olduğu bilinmemekle birlikte bir hekim olduğu sanılır.
C) Demokrasi, halkın kendi kendini yönettiği bir siyasi sistemdir.
D) Fotosentez, bitkilerin güneş ışığından enerji ürettiği biyokimyasal bir süreçtir.
E) Türkçe, Türk-Altay dil ailesine ait sondan eklemeli bir dildir.
Cevabı göster
Cevap: B) Bu eserin asıl yazarının kim olduğu bilinmemekle birlikte bir hekim olduğu sanılır.
'Sanılır' ifadesi kesin olmayan bir ihtimali dile getirir; bu yapı olasılık anlatımına işaret eder. Diğer seçenekler 'nedir, kimdir' sorularına kesin yanıt veren tanım cümleleridir.
Soru 3
Moailerle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi metne göre doğrudur?
A) Moailerin kim tarafından yapıldığı kesin olarak bilinmektedir.
B) Moailerin yapım tekniği uluslararası araştırmacılar tarafından çözüme kavuşturulmuştur.
C) Moailer yalnızca başlardan ibaret olup vücutları bulunmamaktadır.
D) Moailerin görünümleri, onlarla ilgili bazı yanlış kanıların oluşmasına yol açmıştır.
E) Moailerin nasıl inşa edildiği konusunda tartışmasız kabul gören tek bir teori mevcuttur.
Cevabı göster
Cevap: D) Moailerin görünümleri, onlarla ilgili bazı yanlış kanıların oluşmasına yol açmıştır.
Metne göre Moailerin görünümleri ve yüz ifadeleri, onların yalnızca başlardan ibaret olduğu gibi bazı yanlış kanıların oluşmasına yol açmıştır.
Soru 4
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlatım bozukluğu YOKTUR?
A) Aşağı yukarı tam beş saatte geri döneceğiz.
B) Bu projeyi tam olarak aşağı yukarı iki haftada tamamlarız.
C) Yaklaşık olarak iki yüz kişi katıldı etkinliğe.
D) Toplantı tam aşağı yukarı bir saat sürdü.
E) Tam aşağı yukarı on dakika beklememiz gerekebilir.
Cevabı göster
Cevap: C) Yaklaşık olarak iki yüz kişi katıldı etkinliğe.
'Yaklaşık olarak' tek başına kullanıldığında belirsizlik ifadesinde çelişki oluşmaz. Diğer seçeneklerde 'aşağı yukarı' ile 'tam' birlikte kullanılmış; bu anlam çelişkisinden doğan anlatım bozukluğu yaratır.
Soru 5
Bir paragrafta varsayım cümlesi bulunduğunu gösteren en belirleyici dilsel ölçüt aşağıdakilerden hangisidir?
A) Paragrafa yargıların gerekçelerinin eklenmiş olması
B) Bilimsel verilere dayanan nesnel tanımların yer alması
C) Olayların kronolojik sırayla aktarılması
D) Kesinlik bildiren sözcüklerin yoğun biçimde kullanılması
E) 'Sanki, adeta, gibi, -se/-sa' gibi kullanımların bulunması
Cevabı göster
Cevap: E) 'Sanki, adeta, gibi, -se/-sa' gibi kullanımların bulunması
Varsayım cümlesi için 'sanki, adeta, gibi, -se/-sa' gibi kullanımlar aranır. Gerekçe vermek tahmin cümlesiyle ilgilidir, varsayımla değil.
Soru 6
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir kesinlik ifadesi ile bir olasılık ifadesinin birlikte kullanılmasından kaynaklanan anlatım bozukluğu vardır?
A) Kesinlikle galiba bu sınavı kazanacaksın.
B) Kuşkusuz bu yöntem bizi doğru sonuca ulaştırır.
C) Galiba bu sabah erken kalkmak zorunda kalacaksın.
D) Zannederim toplantı bir saat kadar sürer.
E) Bu kararın doğruluğundan hiç şüphem yok.
Cevabı göster
Cevap: A) Kesinlikle galiba bu sınavı kazanacaksın.
'Kesinlikle' kesinlik, 'galiba' ise olasılık bildirir; bu iki ifade aynı cümlede kullanıldığında anlam çelişkisi doğar ve anlatım bozukluğu oluşur, biri çıkarılmalıdır.
Soru 7
Michael Lewis'in bebeklerde duygusal gelişime ilişkin görüşüne göre aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) 2 aylık bebeklerde olumlu duygular otomatik gülümsemeyle kendini belli eder.
B) Yenidoğan bebekler doğumdan itibaren bilinçli yüz ifadeleri kullanmaya başlar.
C) 2 aylık bebeklerde olumsuz duygular kaş çatma ya da yüz buruşturma ile ortaya çıkar.
D) 6-9 aylık bebeklerde duygular yüz ifadelerine dönüşmeye başlar.
E) Duyguların yüz ifadelerine yansıması 6-9 aylık dönemde belirginleşir.
Cevabı göster
Cevap: B) Yenidoğan bebekler doğumdan itibaren bilinçli yüz ifadeleri kullanmaya başlar.
Michael Lewis'e göre 2 aylık bebeklerde duygular otomatik (bilinçsiz) gülümseme, kaş çatma ya da yüz buruşturmayla kendini gösterir; 6-9 aylıkta ise duygular yüz ifadelerine dönüşmeye başlar.
Soru 8
Aşağıdaki paragraf değerlendirmelerinin hangisi doğrudur?
A) 'Büyük ihtimalle' ve 'olabilirdi' gibi ifadelerin geçmesi, o paragrafın karşılaştırma amacı taşıdığını kanıtlar.
B) Kişisel görüş içeren her paragraf, aynı zamanda bir karşılaştırma paragrafı olarak değerlendirilmelidir.
C) Bir paragrafta olasılık ifadelerinin bulunması, tek başına o paragrafın işlevini belirlemeye yeter.
D) Bir paragrafın temel işlevi, ancak yapı ve içerik özellikleri birlikte değerlendirilerek saptanabilir.
E) Karşılaştırma işlevi taşıması için paragrafta rakam ve istatistiğe yer verilmiş olması gerekir.
Cevabı göster
Cevap: D) Bir paragrafın temel işlevi, ancak yapı ve içerik özellikleri birlikte değerlendirilerek saptanabilir.
Olasılık ifadelerinin varlığı tek başına paragrafın karşılaştırma işlevi taşıdığını göstermez; bir paragrafın temel işlevi ancak yapı ve içerik özellikleri birlikte değerlendirilerek saptanabilir.
Soru 9
Bilimsel bilginin niteliğine ilişkin aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?
A) Bilim, her soruya kesin ve nihai cevap üreten matematiksel bir sistemdir.
B) Bilimsel bilgi, bir kez kanıtlandıktan sonra değişmez ve tartışılamaz hâle gelir.
C) Bilimde her yeni bulgu beraberinde yeni sorular getirdiğinden bilgi bütünüyle tamamlanamaz.
D) Bilimsel süreç belirsizliği ortadan kaldırmayı amaçlar ve bunu başardığını öne sürer.
E) Bilimin temel amacı olasılıkları tamamen dışlamak ve yalnızca kesin bilgi üretmektir.
Cevabı göster
Cevap: C) Bilimde her yeni bulgu beraberinde yeni sorular getirdiğinden bilgi bütünüyle tamamlanamaz.
Metne göre her yeni bilimsel bulgu yeni sorular doğurduğundan bilimsel bilgi sürekli genişleyen, tamamlanamayan bir çerçevedir; bu nedenle yeni bulguların yeni sorular getirdiğini belirten seçenek doğrudur.
Soru 10
Matematiği diğer sanat dallarından ayıran temel özellik olarak aşağıdakilerden hangisi gösterilmektedir?
A) Matematiğin yaratıcılık ve estetik duyguya dayanması
B) Matematikçilerin çalışmalarını sanatsal bir ifade biçimi olarak görmesi
C) Matematikçilerin kişisel duygu ve deneyimlerini eserlerine yansıtması
D) Matematiğin diğer sanat dalları gibi öznel yorum gerektirmesi
E) Matematiğin kesinlik ve evrensellik boyutu taşıması
Cevabı göster
Cevap: E) Matematiğin kesinlik ve evrensellik boyutu taşıması
Metne göre matematiği diğer sanat dallarından ayıran temel özellik, içerdiği kesinlik ve evrensellik boyutudur; bu yüzden kesinlik ve evrensellik vurgusu yapan seçenek doğrudur.
Soru 11
Aşağıdaki cümlelerden hangisi kesinlik cümlesine örnek oluşturmaktadır?
A) Birinci Dünya Savaşı 1914-1918 yılları arasında yaşanmıştır.
B) Farz edelim ki bu politika uygulanmış olsaydı farklı bir sonuca ulaşılırdı.
C) Galiba bu ülkede yaşam kalitesi gelecekte artacaktır.
D) Sanırım bu yöntem daha verimli sonuçlar doğurabilir.
E) Muhtemelen yarın yağmur yağacak ve hava serinleyecek.
Cevabı göster
Cevap: A) Birinci Dünya Savaşı 1914-1918 yılları arasında yaşanmıştır.
Birinci Dünya Savaşı'nın 1914-1918 yılları arasında yaşandığı tarihsel olarak kanıtlanmış, şüpheye yer bırakmayan bir gerçektir; dolayısıyla kesinlik cümlesidir. Diğerleri olasılık, varsayım ya da tahmin içerir.
Soru 12
Aşağıdaki cümlelerden hangisi 'varsayım' taşımakta olup önyargıdan ayrılmaktadır?
A) Bu şehirden gelen insanlar her zaman güvenilmezdir.
B) Diyelim ki bu önlem alınsaydı kriz önlenebilirdi; bu durumda sonuçlar farklı olurdu.
C) Tarihî belgeler, bu savaşın ekonomik nedenlerden kaynaklandığını kesin biçimde kanıtlamaktadır.
D) Araştırmalar, bu yöntemin diğerlerine oranla daha etkili olduğunu ortaya koymaktadır.
E) Bütün politikacılar çıkarcıdır, kendi menfaatlerinden başka bir şey düşünmezler.
Cevabı göster
Cevap: B) Diyelim ki bu önlem alınsaydı kriz önlenebilirdi; bu durumda sonuçlar farklı olurdu.
'Diyelim ki... olsaydı... bu durumda sonuçlar farklı olurdu' yapısı, gerçekleşmemiş bir durumu geçici olarak doğru kabul eden varsayım cümlesidir; bu nedenle bu seçenek doğrudur. 'Her zaman güvenilmezdir' ve 'bütün…
Soru 13
Aşağıdaki açıklamalardan hangisi 'çıkarım' kavramını doğru biçimde tanımlamaktadır?
A) Gerçekleşmemiş bir durumu gerçekleşmiş kabul etmek
B) Kesin olmayan bir ihtimali dile getirmek
C) Kanıtlanabilir, şüpheye yer bırakmayan net bir bilgi sunmak
D) Mevcut verilerden hareketle mantıksal bir sonuca ulaşmak
E) Önceden edinilmiş olumsuz bir hükmü yargı olarak ifade etmek
Cevabı göster
Cevap: D) Mevcut verilerden hareketle mantıksal bir sonuca ulaşmak
Çıkarım; mevcut veriler ya da önermelerden hareketle mantıksal bir sonuca ulaşmaktır. Gerçekleşmemişi kabul etmek varsayım, ihtimali dile getirmek olasılık, net bilgi ise kesinliktir.
Soru 14
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'gibi' edatı olasılık (ihtimal, kuşku) anlamıyla kullanılmıştır?
A) Sesi ipek gibi yumuşak ve akıcı bir tınıya sahipti.
B) Kardeşi gibi o da küçük yaştan beri müziğe ilgi duyuyordu.
C) Aslan gibi cesur, gözü pek bir delikanlıydı.
D) Dışarıda insanın yüzünü donduran buz gibi bir rüzgâr esiyordu.
E) Onu daha önce bir yerlerde görmüş gibiyim.
Cevabı göster
Cevap: E) Onu daha önce bir yerlerde görmüş gibiyim.
'Görmüş gibiyim' yapısı, kesin olmayan bir izlenimi, yani olasılık ve kuşku anlamını dile getirir; bu nedenle bu seçenek doğrudur.
Soru 15
Olasılık cümlesi ile tahmin cümlesini birbirinden ayıran temel özellik aşağıdakilerden hangisidir?
A) Tahmin cümlelerinde belirsizlik ön plandayken olasılık cümlelerinde kesinlik hâkimdir.
B) Tahmin cümleleri daha yoğun bir kesinlik anlamı taşırken olasılık cümlelerinde belirsizlik hâkimdir.
C) Olasılık cümlelerinde emin oluş havası varken tahmin cümlelerinde ihtimal belirsizdir.
D) Her iki cümle türünde de 'olabilir ya da olmayabilir' kararsızlığı eşit biçimde bulunur.
E) İki cümle türü arasında anlam bakımından herhangi bir fark bulunmaz.
Cevabı göster
Cevap: B) Tahmin cümleleri daha yoğun bir kesinlik anlamı taşırken olasılık cümlelerinde belirsizlik hâkimdir.
Olasılık cümlelerinde 'olabilir ya da olmayabilir' belirsizliği egemenken tahmin cümlelerinde emin oluş havası ve daha yoğun bir kesinlik anlamı bulunur; bu nedenle tahminin daha yoğun kesinlik, olasılığın ise…