KPSS Türkçe kapsamında İsmin hâl ekleri (yalın, ilgi, yükleme, yönelme, bulunma, ayrılma) konusunda bilmen gereken 13 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Ayrılma (çıkma/uzaklaşma) hâl eki -dan/-den/-tan/-ten biçimindedir; ancak '-dan' bazen tamlayan (ilgi) eki yerini tutabilir (yollar-dan biri) ya da yapım eki olabilir (su-dan sebepler).
Cümlede gerekli olan dolaylı tümleç (yönelme/bulunma/ayrılma ekli sözcük) eksik bırakılırsa anlatım bozukluğu oluşur (örn. 'şehri gezdi ama alışamadı' → 'şehre alışamadı').
Yönelme (yaklaşma) hâl eki -a/-e biçimindedir ve 'neye/kime/nereye?' sorusuna yanıt veren yönelme-taraf anlamı katar (kalem-e, kıyı-ya).
İsim çekim ekleri çoğul eki (-lar/-ler), iyelik ekleri, ismin hâl (durum) ekleri, tamlayan (ilgi) ve tamlanan (iyelik) eki, eşitlik eki (-ca/-ce) ve isimden yüklem yapan ek-eylem başlıkları altında incelenir.
İlgi (tamlayan) eki -ın/-in her zaman tamlayan işlevi görmez; 'Senin gibi ben de üzüldüm' örneğinde zamir ile edatın öbekleşmesini (zamir-edat grubu) sağlar.
Belirtme (yükleme) hâl eki -ı/-i/-u/-ü'dür; belirli nesneyi gösterir, 'neyi/kimi?' sorusuna yanıt verir ve bu eki alan sözcük cümlede belirtili nesne görevi üstlenir.
Dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı), yönelme (-e), bulunma (-de), ayrılma (-den) hâl eklerini alıp yüklemi yer ve anlam bakımından tamamlayan; 'nereye/nerede/nereden, kime/kimde/kimden, neye/neyde/neyden' sorularına yanıt veren ögedir.
Bulunma (kalma) hâl eki -da/-de/-ta/-te biçimindedir; eylemin gerçekleştiği yer veya zamanı gösterir, 'nerede/ne zaman?' sorusuna yanıt verir (ev-de, sonbahar-da).
İyelik (tamlanan) ekleri isimlere gelerek o ismin kime ya da neye ait olduğunu belirtir ve şahıslara göre çekimlenir.
Yalın durum ismin hiçbir hâl (durum) eki almadığı hâlidir; bu hâldeki isim çoğul/iyelik gibi başka ekler alabilir ama durum eki taşımaz.
'Yukarı' sözcüğü yönelme/bulunma hâliyle zarf (yukarı çık, yukarıda), bir ismi nitelerse sıfat (yukarı katlar), iyelik eki alırsa (yukarısı) isim görevi üstlenir.
Aşağıdakilerden hangisi dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı) için doğru bir tanımdır?
A) Yönelme (-e) ekini alıp yüklemi tek yönden tamamlayan ögedir.
B) Cümleye belirlilik katan, 'neyi/kimi?' sorusuna yanıt veren ögedir.
C) Yönelme, bulunma, ayrılma eklerini alıp yüklemi anlamca tamamlar.
D) Yer bildiren bir sözcüğün bulunma ekiyle 'nerede?' sorusuna yanıt vermesidir.
E) İsim tamlamasında tamlayanı tamamlayarak sahiplik anlamı bildiren ögedir.
Cevabı göster
Cevap: C) Yönelme, bulunma, ayrılma eklerini alıp yüklemi anlamca tamamlar.
Dolaylı tümleç; yönelme (-e), bulunma (-de) ve ayrılma (-den) eklerini alabilen, yüklemi yalnızca yer bakımından değil anlamca da tamamlayan ögedir. Yer, kişi ve nesne sorularına yanıt verebilir.
Soru 2
Yönelme hâl ekiyle ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?
A) -a/-e biçimindedir; 'neye/kime/nereye?' sorusuna yanıt verir.
B) Eki alan sözcük cümlede belirtili nesne görevi üstlenir.
C) Eylemin gerçekleştiği yeri gösterir; 'nerede?' sorusuna yanıt verir.
D) Sertleşme nedeniyle -ta/-te biçimini de alabilir.
E) Sözcüğün kaynağını ya da çıkış noktasını belirtir.
Cevabı göster
Cevap: A) -a/-e biçimindedir; 'neye/kime/nereye?' sorusuna yanıt verir.
Yönelme eki -a/-e biçimindedir; 'neye/kime/nereye?' sorularına yanıt verir ve yaklaşma/yönelme anlamı taşır.
Soru 3
Aşağıdakilerden hangisi isim çekim eklerinden biri değildir?
A) Çoğul eki (-lar/-ler)
B) Yapım eki (-ma/-me)
C) Hâl eki (-a/-da/-dan)
D) Eşitlik eki (-ca/-ce)
E) Ek-eylem (-dır/-dir)
Cevabı göster
Cevap: B) Yapım eki (-ma/-me)
Fiile gelip isim türeten -ma/-me eki bir yapım ekidir; isim çekim eki değildir. Çoğul eki, hâl ekleri, eşitlik eki ve ek-eylem ise isim çekim ekleri arasında yer alır.
Soru 4
Aşağıdaki cümlelerde 'yukarı' sözcüğü farklı görevlerde kullanılmıştır. Sözcüğün sıfat görevinde kullanıldığı cümle hangisidir?
A) Merdivenden yukarı çıktı.
B) Yukarıda bir ses duyuldu.
C) Yukarısı çok soğuktu.
D) Yukarı katları yeni boyattılar.
E) Kedi yukarıya sıçradı.
Cevabı göster
Cevap: D) Yukarı katları yeni boyattılar.
'Yukarı katları' ifadesinde 'yukarı' sözcüğü 'katlar' ismini nitelediğinden sıfat görevindedir.
Soru 5
Aşağıdaki listelerin hangisi yalnızca ismin hâl eklerinden oluşur?
İsmin hâl ekleri yalın, belirtme, yönelme, bulunma, ayrılma ve ilgi (tamlayan) ekleridir.
Soru 6
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yalın hâldedir?
A) Çocuklar
B) Öğretmende
C) Köylerin
D) Bahçede
E) Evden
Cevabı göster
Cevap: A) Çocuklar
'Çocuklar' sözcüğü yalnızca çoğul eki (-lar) almıştır; çoğul eki bir hâl eki olmadığından sözcük yalın hâldedir. Diğer sözcükler bulunma (-de), ilgi (-in) ya da ayrılma (-den) hâl eki taşır.
Soru 7
Bulunma hâl ekiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) -dan/-den biçimini alır ve eylemin kaynağını/çıkışını gösterir.
B) -da/-de/-ta/-te biçimindedir; eylemin yerini veya zamanını gösterir.
C) -a/-e biçimindedir ve 'nereye?' sorusuna yanıt vererek yön gösterir.
D) -ı/-i/-u/-ü biçimindedir ve belirli bir nesneyi işaretler.
E) -ın/-in/-un/-ün biçimindedir ve tamlayan ilişkisi kurar.
Cevabı göster
Cevap: B) -da/-de/-ta/-te biçimindedir; eylemin yerini veya zamanını gösterir.
Bulunma eki -da/-de/-ta/-te biçimindedir (sertleşmeyle -ta/-te de gelir); yer ve zaman bildirerek 'nerede/ne zaman?' sorularına yanıt verir.
Soru 8
Ayrılma (çıkma) hâl eki -dan/-den/-tan/-ten ile ilgili aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?
A) Eylemin yöneldiği tarafı gösterir; 'nereye?' sorusuna yanıt verir.
B) Eylemin gerçekleştiği yeri gösterir; 'nerede?' sorusuna yanıt verir.
C) 'Yollardan biri' gibi bölümlemelerde tamlayan görevini üstlenebilir.
D) Belirtili nesneyi kurarak 'neyi/kimi?' sorusuna yanıt veren bir biçimdir.
E) Şahıslara göre çekimlenerek sözcüğe aitlik anlamı katan bir biçimdir.
Cevabı göster
Cevap: C) 'Yollardan biri' gibi bölümlemelerde tamlayan görevini üstlenebilir.
Ayrılma eki -dan/-den/-tan/-ten temelde uzaklaşma/kaynak bildirir; ancak 'yollardan biri' gibi bölümleme yapılarında tamlayan (ilgi) görevini de üstlenebilen çok işlevli bir biçimdir.
Soru 9
İyelik (tamlanan) eklerinin temel işlevi nedir?
A) Bir ismi başka bir isme tamlayan olarak bağlamayı sağlar.
B) İsmi fiil gibi çekimleyerek yüklem işlevi kazandırır.
C) Belirli bir nesneyi göstererek 'neyi?' sorusuna yanıt verir.
D) İsme gelerek onun kime/neye ait olduğunu ve şahsını belirtir.
E) İsmin hangi hâlde olduğunu göstererek yer tamamlayıcısı yapar.
Cevabı göster
Cevap: D) İsme gelerek onun kime/neye ait olduğunu ve şahsını belirtir.
İyelik ekleri sahiplik/aitlik bildirir ve her şahıs için ayrı biçim alır (evim, evin, evi…).
Soru 10
Kısaltma öbekleri, içerdikleri hâl ekine göre adlandırılır. Aşağıdaki öbek-ad eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
A) güneşe hayran — yönelme öbeği
B) çalışmasında başarılı — bulunma öbeği
C) yurdundan uzak — ayrılma öbeği
D) bini aşkın — belirtme öbeği
E) güneşe hayran — bulunma öbeği
Cevabı göster
Cevap: E) güneşe hayran — bulunma öbeği
'güneşe hayran' öbeğindeki sözcük yönelme (-e) eki aldığından bu bir yönelme öbeğidir; bulunma öbeği olarak adlandırılması yanlıştır. Bulunma öbeğine örnek 'çalışmasında başarılı'dır.
Soru 11
'Senin gibi ben de çok çalıştım.' cümlesinde altı çizili sözcükteki '-in' ekinin işlevi aşağıdakilerden hangisidir?
A) Zamir ile 'gibi' edatının öbekleşmesini sağlar.
B) Belirtme hâli eki olarak nesneyi işaretler.
C) İsim tamlamasında tamlayan görevi yapar.
D) Bulunma ekinin işlevini üstlenir.
E) İyelik anlamı katarak tamlanana bağlar.
Cevabı göster
Cevap: A) Zamir ile 'gibi' edatının öbekleşmesini sağlar.
'Senin gibi' ifadesinde '-in' eki tamlayan eki değil; zamiri 'gibi' edatına bağlayan, zamir-edat grubu oluşturan bir ektir.
Soru 12
'Ankara'yı gezdim ama uzun süre ___ alışamadım.' cümlesindeki boşluğa hangi seçenek getirildiğinde anlatım bozukluğu ortadan kalkar?
Belirtme (yükleme) hâl eki hakkında aşağıdaki açıklamalardan hangisi yanlıştır?
A) Bu eki alan sözcük cümlede belirtili nesne görevini üstlenir.
B) 'Neyi?' ve 'kimi?' sorularına yanıt verir.
C) Bu eki alan sözcük yüklemi yer veya zaman bakımından tamamlar.
D) Belirli bir nesneyi diğer varlıklardan ayırt ederek gösterir.
E) Eki -ı/-i/-u/-ü biçimlerini kapsar.
Cevabı göster
Cevap: C) Bu eki alan sözcük yüklemi yer veya zaman bakımından tamamlar.
Yüklemi yer veya zaman bakımından tamamlamak dolaylı tümleç (bulunma/ayrılma/yönelme ekli sözcük) işlevidir; belirtme eki alan sözcük belirtili nesne olur, dolaylı tümleç değil.