İsim tamlamaları (belirtili, belirtisiz, takısız, zincirleme) — Konu Özeti
KPSS Türkçe kapsamında İsim tamlamaları (belirtili, belirtisiz, takısız, zincirleme) konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Ad ve ad soylu sözcükler (isim tamlamaları, sıfat tamlamaları, zamirler, ikilemeler, atasözleri) cümlede nesne olabilir.
Cümle içindeki isim tamlamalarını türlerine göre belirleme sorularında belirtili-belirtisiz ayrımı, tamlanan ekinin düştüğü durumlar ve sıfat tamlamasıyla karıştırma tuzakları sınanır.
'baş' sözüyle kurulan sıfat tamlamaları (başbakan, başkomutan, başhekim, başeser) ve bir topluluğun yöneticisi anlamındaki 'başı' ile kurulan belirtisiz isim tamlamaları (aşçıbaşı, onbaşı, binbaşı, elebaşı) bitişik yazılır.
Aynı sözcük cümleden cümleye farklı tamlama işlevi alabilir (okulun duvarı → tamlayan; bizim okulumuz → tamlanan); tamlanan konumu, tamlanan ekinin (-ı/-i) bulunmasıyla belirlenir.
Belirtili isim tamlamalarında tamlayan ile tamlanan yer değiştirilebilir / tamlanan birden fazla olabilir (Okulun öğretmenleri ve öğrencileri).
Numaralanmış tamlamalar arasından tür bakımından (belirtili/belirtisiz/takısız/zincirleme) farklı olanı bulma soruları sorulur.
Belirtili ya da belirtisiz isim tamlaması varsa tamlananda iyelik eki (iyelik zamiri) mutlaka bulunur (bu yolun sonu → 'sonu'; ses tonu → 'tonu').
İsim tamlamaları belirtili, belirtisiz ve zincirleme olmak üzere üç türdür.
'Sanat yaşamı', 'şiir akımları', 'biçim denemeleri', 'Yunan kaynakları', 'matematik meseleleri' gibi tamlayanı eksiz yapılar belirtisiz isim tamlamasıdır.
İlgi (tamlayan) eki, belirtili isim tamlamalarında tamlayana gelerek tamlayan ile tamlananı birbirine bağlar; biçimleri -(n)ın, -(n)in, -(n)un, -(n)ün'dür.
Şehir, köy, dağ, deniz, ırmak vb. yer adlarını oluşturan sıfat tamlaması ve belirtisiz isim tamlaması kalıbındaki adlar bitişik yazılır (Kırşehir, Uludağ, Karadeniz, Yeşilırmak, Çengelköy, Karasu).
Belirtme (durum) eki -ı/-i/-u/-ü isimlere gelir ve cümlede 'neyi/kimi' sorusuna cevap veren belirtili nesneyi gösterir (Çayı kaldırdı; Sınıfı temizledi).
İsim tamlamasında tamlayan veya tamlanan isim yerine zamir olabilir (Senin evin; Öğrencilerin bazıları); kişi zamiri tamlayanken iyelik eki üzerinden gizli özne gibi açıkça kullanılmayabilir (sizin derginize).
Belirtili ve belirtisiz isim tamlamaları cümlede sıfat ya da zarf görevinde de kullanılabilir (gün sonu döndüm → zarf; zümrüt yeşili gözleri → sıfat).
Bazı belirtili isim tamlamalarında tamlayan eki '-ın/-in' yerine ayrılma (-dan/-den) hâl eki kullanılabilir (işçilerden birkaçı = işçilerin birkaçı).
Sıfat tamlamasında sıfat ile isim tamlama eki almadan birleşir (güzel ev, taş duvar) ve belirtili/belirtisiz diye adlandırılmaz; isim tamlamasında ise iki isim tamlama ekleriyle birleşir (evin kapısı).
İsim (ad) tamlaması, bir ismin başka bir isimle ilgili veya ona ait olduğunu gösteren sözcük öbeğidir; tamlayan ek alıp almamasına göre belirtili ve belirtisiz olmak üzere ikiye ayrılır.
Belirtili isim tamlamasının tamlayanı bir sıfat tamlaması olabilir (akıllı adamın tavrı → tamlayan 'akıllı adam').
İsim soylu sözcükler ek-fiil alarak yüklem olabilir; belirtili ya da belirtisiz isim tamlaması da ek-fiil alıp yüklem olabilir (… Ahmet'in gölgesiydi; … müzik öğretmeniymiş).
Belirtili isim tamlamasında tamlayan ilgi (tamlayan) ekini '-ın/-in/-un/-ün', tamlanan ise iyelik ekini '-ı/-i/-u/-ü' alır.
'hayatın asıl trajedisi' örneğinde 'hayatın trajedisi' belirtili isim tamlamasıdır; 'asıl' sıfatı tamlananın önüne geldiği için yapı sıfat tamlaması değil, sıfatlı isim tamlamasıdır.
Birleşik sıfatlar en az iki sözcükten oluşur; türlerinden biri belirtisiz isim tamlamasının bir isme sıfat olarak getirilmesidir.
Örnek Sorular
Soru 1
Aşağıdaki cümlelerden hangisinde bir isim tamlaması ek-fiil alarak yüklem olmuştur?
A) Anlattığı hikâye, Ahmet'in gölgesiydi.
B) O gün saçlarını taradı ve evden çıktı.
C) Gün boyu çalışmak zorunda kaldık.
D) Karanlık sokağı geçerken bir ses duydu.
E) Kapıyı açmadan önce zile bastı.
Cevabı göster
Cevap: A) Anlattığı hikâye, Ahmet'in gölgesiydi.
'Ahmet'in gölgesiydi' yapısı, 'Ahmet'in gölgesi' belirtili isim tamlamasının '-ydi' ek-fiilini almasıyla yüklem görevine girmiştir. Diğer seçeneklerde isim tamlamaları ya hiç yoktur ya da yüklem konumunda değildir.
Soru 2
Aşağıdaki tamlamalardan hangisi belirtisiz isim tamlamasıdır?
A) kentin gürültüsü
B) şiir akımları
C) nehrin akıntısı
D) masanın bacakları
E) arkadaşın kitabı
Cevabı göster
Cevap: B) şiir akımları
'Şiir akımları' yapısında tamlayan olan 'şiir' herhangi bir ek almamış; tamlanan 'akımlar-ı' ise iyelik eki taşımaktadır.
Soru 3
Aşağıdaki iki cümlede 'okul' sözcüğünün tamlama içindeki işlevine ilişkin doğru değerlendirme hangisidir?
I. Okulun pencereleri kırılmıştı.
II. Bizim okulumuz bu yıl ilk sıraya girdi.
A) Her iki cümlede de tamlayan konumundadır.
B) I. cümlede tamlayan, II. cümlede tamlanandır.
C) Her iki cümlede de tamlanan konumundadır.
D) I. cümlede tamlanan, II. cümlede tamlayandır.
E) Her iki cümlede de sözcük tamlama işlevi taşımamaktadır.
Cevabı göster
Cevap: B) I. cümlede tamlayan, II. cümlede tamlanandır.
I. cümlede 'okulun' ilgi ekini almış, dolayısıyla tamlayandır. II. cümlede 'okulumuz' iyelik ekini almış, dolayısıyla tamlanandır. Tamlanan konumu iyelik ekiyle belirlenir.
Soru 4
'Karanlık sokakta görünen tek şey, Ahmet'in gölgesiydi.' cümlesinde yüklem ögesinin doğru belirlenmesi hangisidir?
A) Yüklem, '-ydi' ek-fiilinin kendisinden ibarettir.
B) Yüklem, yalnızca 'gölgesiydi' tamlanan sözcüğüdür.
C) Yüklem, 'Ahmet'in gölgesiydi' tamlamasının tamamıdır.
D) Yüklem, 'Ahmet'in' tamlayan sözcüğünden oluşur.
E) Yüklem, 'sokakta görünen' sıfat tamlamasıdır.
Cevabı göster
Cevap: C) Yüklem, 'Ahmet'in gölgesiydi' tamlamasının tamamıdır.
Yüklem, 'Ahmet'in gölgesiydi' tamlamasının tamamıdır: 'Ahmet'in gölgesi' belirtili isim tamlaması ek-fiil alarak yüklem olmuştur ve tamlama parçalara bölünemez.
Soru 5
Belirtili isim tamlamalarına ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Belirtili isim tamlamalarında tek bir tamlayan birden çok tamlanana bağlanabilir.
B) Belirtili isim tamlamalarında tamlayan da tamlanan da yalnızca tek olabilir.
C) Belirtili isim tamlamalarında tamlayan ile tamlanan asla yer değiştiremez.
D) Belirtili isim tamlamalarında tamlanan her zaman tamlayandan önce gelir.
E) Belirtili isim tamlamalarında tamlayan hiçbir ek almadan tamlanana bağlanır.
Cevabı göster
Cevap: A) Belirtili isim tamlamalarında tek bir tamlayan birden çok tamlanana bağlanabilir.
Belirtili isim tamlamalarında tek bir tamlayan birden çok tamlanana bağlanabilir; örneğin 'Okulun öğretmenleri ve öğrencileri' yapısında tek tamlayan olan 'okulun' iki ayrı tamlanana bağlanmaktadır.
Soru 6
Aşağıdaki yer adlarından hangisi unsurların kaynaşmasıyla oluşmuş ve bitişik yazılan bir yapıdır?
A) Orta Anadolu
B) Doğu Anadolu
C) Büyük Menderes
D) Kuzey Ege
E) Yeşilırmak
Cevabı göster
Cevap: E) Yeşilırmak
Kaynaşıp bitişik yazılan yer adı 'Yeşilırmak'tır; 'yeşil' ve 'ırmak' unsurları kaynaşarak tek sözcük hâlinde yazılır. Diğer seçeneklerdeki yer adları ise ayrı yazılır.
Soru 7
'Odanın mavi perdeleri' tamlamasında 'mavi' sıfatı hangi ögeyi nitelemektedir?
A) İlgi eki almış olan tamlayanı niteler.
B) Tamlayanı ve tamlananı birlikte niteler.
C) İyelik eki almış olan tamlananı niteler.
D) Tamlamanın bütününü bir arada niteler.
E) Bu yapıda niteleyici bir sıfat yer almaz.
Cevabı göster
Cevap: C) İyelik eki almış olan tamlananı niteler.
'Mavi' sıfatı, iyelik eki almış tamlanan ögesini niteler: tamlanan, kendisinden önce gelen sıfatla nitelenmiş, ilgi ekli tamlayan ise nitelenmemiştir.
Soru 8
Aşağıdaki ifadelerden hangisi belirtisiz isim tamlamasının yapısını doğru biçimde tanımlamaktadır?
A) Tamlayan iyelik ekini, tamlanan ise ilgi ekini alır.
B) Her iki unsur da ek almaz; anlam ilişkisi bağlamdan çıkarılır.
C) Tamlayan ilgi ekini, tamlanan iyelik ekini alır.
D) Tamlayan hiçbir ek almaz, tamlanan ise iyelik ekini alır.
E) Tamlayan belirtme ekini alır, tamlanan ise herhangi bir ek almayabilir.
Cevabı göster
Cevap: D) Tamlayan hiçbir ek almaz, tamlanan ise iyelik ekini alır.
Belirtisiz isim tamlamasında tamlayan herhangi bir ek almaz; sadece tamlanan iyelik ekini alır. Örneğin 'televizyon kumandası'nda 'televizyon' eksiz, 'kumanda-sı' iyelik eklidir.
Soru 9
Aşağıdaki cümlelerden hangisinde isim tamlaması cümlenin nesnesi konumundadır?
A) Annem çocukluğumun masallarını anlattı.
B) Kitabın kapağı yıllar içinde sararmıştı.
C) Bahçenin duvarı oldukça yüksek görünüyordu.
D) Tren, garın peronuna yavaşça yanaştı.
E) Toplantının saati bu sabah yeniden değiştirildi.
Cevabı göster
Cevap: A) Annem çocukluğumun masallarını anlattı.
'Çocukluğumun masallarını' belirtili isim tamlaması '-ı' belirtme ekini alarak 'neyi anlattı?' sorusuna yanıt verir; bu nedenle cümlenin belirtili nesnesidir.
Soru 10
Aşağıdaki kelimelerden hangisi belirtisiz isim tamlaması kalıbıyla oluşmuş ve bitişik yazılması gereken bir yapıdır?
A) başbakan
B) başhekim
C) başkomutan
D) aşçıbaşı
E) başeser
Cevabı göster
Cevap: D) aşçıbaşı
'Aşçıbaşı' sözcüğü 'bir topluluğun yöneticisi' anlamındaki '-başı' ekiyle kurulan belirtisiz isim tamlaması kalıbındadır ve bitişik yazılır. Diğer seçenekler 'baş-' ön unsuru ile kurulan sıfat tamlaması kalıbındadır.
Soru 11
Aşağıdaki tamlamalardan hangisinde tamlayan konumunda bir zamir bulunmaktadır?
A) onların önerileri
B) müzik terapisi
C) şehrin gürültüsü
D) çiçeğin kokusu
E) demir kapısı
Cevabı göster
Cevap: A) onların önerileri
'Onların önerileri' tamlamasında tamlayan, bir kişi zamiri olan 'onlar' sözcüğünün ilgi ekli biçimidir. Böylece tamlayan konumunda zamir kullanılmıştır.
Soru 12
Bazı kaynaklarda takısız isim tamlaması olarak da adlandırılan yapıda, tamlamayı oluşturan unsurların aldığı eklerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Tamlayan ilgi ekini, tamlanan ise iyelik ekini alarak yapıyı oluşturur.
B) Tamlayan belirtme ekini, tamlanan ise iyelik ekini alarak öbeği kurar.
C) Tamlamayı kuran her iki unsur da herhangi bir ek almaz; ilişki söz diziminden anlaşılır.
D) Tamlayan herhangi bir ek almaz, yalnızca tamlanan iyelik ekini alarak bağlanır.
E) Tamlayan ve tamlanan unsurların her ikisi de iyelik ekini alarak birleşir.
Cevabı göster
Cevap: C) Tamlamayı kuran her iki unsur da herhangi bir ek almaz; ilişki söz diziminden anlaşılır.
Takısız isim tamlamasında her iki unsur da herhangi bir ek almaz; aralarındaki anlam ilişkisi yalnızca söz diziminden anlaşılır.
Soru 13
Aşağıdaki cümlelerden hangisinde tamlayan eki yerine ayrılma (-dan/-den) hâl ekinin kullanıldığı bir belirtili isim tamlaması örneği vardır?
A) Kadının çantasından anahtarını çıkardı.
B) Öğrencilerin büyük çoğunluğu sınava hazırdı.
C) Arkadaşının masasını düzeltmesini istedi.
D) Çocukların oyununu izlemekten zevk alıyordu.
E) Dağcılardan bir kısmı tepeye ulaşamadı.
Cevabı göster
Cevap: E) Dağcılardan bir kısmı tepeye ulaşamadı.
'Dağcılardan bir kısmı' ifadesinde 'dağcılardan' ayrılma eki almış olup bu yapı 'dağcıların bir kısmı' belirtili isim tamlamasıyla eş anlamlıdır. Ayrılma ekinin tamlayan eki yerine kullanılabildiği bir örnektir.
Soru 14
Belirtili isim tamlamasında tamlayan ekinin (ilgi ekinin) işlevi ve biçimine ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) İlgi eki tek bir biçimde olup '-ın/-in' kalıbındadır ve ünlü uyumuna girmez.
B) İlgi eki, tamlanana eklenerek iki ismi birbirine bağlayan bir çekim ekidir.
C) İlgi eki '-ın/-in/-un/-ün' biçimlerinde yalnızca tamlayana eklenip onu tamlananla bağlar.
D) İlgi eki, belirtisiz isim tamlamasında da tamlayanın üzerinde açıkça bulunur.
E) İlgi eki her zaman '-ın' biçimindedir; ünsüzle biten sözcükte ise '-nın' olur.
Cevabı göster
Cevap: C) İlgi eki '-ın/-in/-un/-ün' biçimlerinde yalnızca tamlayana eklenip onu tamlananla bağlar.
İlgi (tamlayan) eki -(n)ın, -(n)in, -(n)un, -(n)ün biçimlerinde bulunur; belirtili isim tamlamasında yalnızca tamlayana eklenerek onu tamlananla birbirine bağlar.
Soru 15
"Vişne çürüğü perde" örneğinde olduğu gibi aşağıdaki cümlelerin hangisinde belirtisiz isim tamlaması bir ismi niteleyen birleşik sıfat işlevi üstlenmiştir?
A) Denizin mavisi gözlerimde kalmıştır.
B) Taş köprünün altından su akar.
C) Okulun bahçesine çiçek diktik.
D) Gözleri deniz rengi bir kadın geldi.
E) Bu sokakta ahşap evler sıralanmaktadır.
Cevabı göster
Cevap: D) Gözleri deniz rengi bir kadın geldi.
'Deniz rengi' bir belirtisiz isim tamlamasıdır ve 'Gözleri deniz rengi bir kadın' yapısında 'kadın' ismini niteleyen birleşik sıfat olarak kullanılmıştır.