İsim (ad): türleri (özel-cins, somut-soyut, tekil-çoğul-topluluk) Soruları
KPSS Türkçe · 25 özgün soru · açıklamalı çözümler
İsim (ad): türleri (özel-cins, somut-soyut, tekil-çoğul-topluluk) — Konu Özeti
KPSS Türkçe kapsamında İsim (ad): türleri (özel-cins, somut-soyut, tekil-çoğul-topluluk) konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
'Güneş', 'Dünya', 'Ay' sözcükleri gezegen/gök cismi adı olarak kullanıldığında özel isim, genel ya da edebi anlamda kullanıldığında cins isimdir.
Cins (tür) isim, aynı türden olan varlıkların ve kavramların ortak adıdır (ağaç, ev, masa, kalem).
İsimler sayısına göre tekil isim (tek varlık), çoğul isim (-ler/-lar ekiyle birden çok varlık) ve topluluk ismi olarak üçe ayrılır.
Soyut isim, beş duyu organından hiçbiriyle algılanamayan, yalnızca zihinle kavranan kavramları karşılayan isimdir (sevgi, umut, özlem, korku, vicdan).
İsimler varlıklara verilişlerine göre özel isim (tek, benzeri bulunmayan, büyük harfle yazılan) ve cins isim (aynı türden varlıkların ortak adı) olmak üzere ikiye ayrılır.
Topluluk ismi özne olduğunda yüklem tekil olur; ancak topluluk ismi çoğul ek alırsa yüklem de çoğul olabilir ('Sınıf bahçeye çıktı' doğru, 'Sınıf bahçeye çıktılar' yanlıştır).
Özel isim kategorileri arasında kişi ad/soyadları, kıta/devlet/ülke/millet adları, coğrafi yer adları, dil/din/mezhep adları, eser adları ve kurum/kuruluş adları bulunur.
Yüklem isim soylu sözcük/sözcük grubu olduğunda cümle isim yüklemi (isim cümlesi), eylem olduğunda eylem yüklemi (fiil cümlesi) adını alır.
İlgi (tamlayan) ekleri (-ın/-in/-un/-ün) bir ismi başka bir isimle ilgili hâle getirir ve isim tamlamalarında tamlayan eki olarak kullanılır.
Topluluk ismi de çoğul eki alabilir; bu durumda birden fazla grubun/topluluğun çokluğunu bildirir ('Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz'dir').
İyelik eki veya çoğul eki alan sözcükler cümlede sıfat değil isim görevinde kullanılır.
3. tekil iyelik eki (-i) ile belirtme durum eki (-ı/-i) karıştırılmamalıdır; iyelik için 'kimin', belirtme için 'neyi' sorusu sorulur ve bir isme her ikisi de gelebilir.
Aynı sözcük bağlama göre farklı sözcük türünde kullanılabilir; sözcüğün türü, cümlede hangi soruya cevap verdiğine ve hangi sözcükle ilişkili olduğuna göre belirlenir.
Özel isim, tek olan ve benzeri bulunmayan varlıkları karşılayan, büyük harfle yazılan isimdir (Atatürk, Türkiye, İstanbul, Tuna Nehri).
Sonunda 3. tekil kişi iyelik eki bulunan özel ada başka bir iyelik eki getirildiğinde kesme işareti konmaz (Boğaz Köprümüzün, Konya Ovamızın).
Bir cümlede tekil ad, çoğul ad ve topluluk adı bir arada bulunabilir; topluluk adı çoğul ek almadan çokluğu ifade eder.
'-lar/-ler' eki çoğul anlamının yanında aile/birliktelik, saygı, abartma, yaklaşıklık, zaman, genelleme ve benzerlik anlamları da katabilir.
İyelik (tamlanan) ekleri varlığın kime ait olduğunu bildirir ve altı kişi için çekimlenir: 1.tekil -(i)m, 2.tekil -(i)n, 3.tekil -(s)ı/-i, 1.çoğul -(i)miz, 2.çoğul -(i)niz, 3.çoğul -ları/-leri.
Çoğul eki '-lar/-ler' büyük ünlü uyumuna göre kalın ünlülü sözcüklere -lar, ince ünlülü sözcüklere -ler biçiminde getirilir.
İsimler oluşumuna/niteliğine göre somut isim (beş duyuyla algılanabilen) ve soyut isim (yalnızca zihinle kavranan) olmak üzere ikiye ayrılır.
İsimler dört ölçüte göre sınıflandırılır: varlıklara verilişlerine göre (özel, cins), sayısına göre (tekil, çoğul, topluluk), oluşumuna göre (somut, soyut) ve yapısına göre (basit, türemiş, birleşik).
Örnek Sorular
Soru 1
'Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz'dir.' cümlesinde 'ordular' sözcüğü hakkında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Çoğul eki almış, birden fazla ordu grubunu bildiren topluluk ismidir.
B) Biçimce tekil, anlamca çoğul bir topluluk ismidir.
C) Tek bir ordunun üyelerini ayrı ayrı gösteren topluluk ismidir.
D) Çoğul eki almış, bir ordunun askerlerini niteleyen sıfattır.
E) Özel isim niteliği kazanmış bir topluluk ismidir.
Cevabı göster
Cevap: A) Çoğul eki almış, birden fazla ordu grubunu bildiren topluluk ismidir.
Topluluk ismi çoğul ek alabilir; bu durumda birden fazla topluluğun/grubun çokluğunu anlatır. 'Ordular' sözcüğü çoğul ek almış ve birden fazla ordu grubunu kastetmektedir.
Soru 2
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde 'Ay' sözcüğü özel isim olarak kullanılmıştır?
A) Yüzün ay gibi parlıyordu o karanlık gecede.
B) Ay, Dünya'nın çevresinde dönen doğal uydudur.
C) Bütün ay boyunca hiç ara vermeden çalıştı.
D) Şiirde ay, sevgilinin yüzüne benzetilmişti.
E) Bu ay maaşlar hesaplara erken yatırıldı.
Cevabı göster
Cevap: B) Ay, Dünya'nın çevresinde dönen doğal uydudur.
'Ay, Dünya'nın çevresinde dönen doğal uydudur.' cümlesinde 'Ay', gök cismi (Dünya'nın uydusu) adı olarak kullanıldığından özel isimdir ve büyük harfle yazılır.
Soru 3
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi, çoğul eki almadığı hâlde aynı türden birden çok varlığı bir topluluk olarak karşılar?
A) takım
B) öğrenci
C) kalem
D) yıldız
E) defter
Cevabı göster
Cevap: A) takım
'Takım' sözcüğü çoğul eki almadan, aynı amaçla bir araya gelmiş birden çok kişiyi/varlığı bir bütün olarak karşıladığı için topluluk ismidir.
Soru 4
Aşağıdaki sözcük gruplarının hangisinin tamamı somut isimden oluşmaktadır?
A) Yağmur, ses, ışık, gölge
B) Sevinç, huzur, kaygı, özgürlük
C) Merak, umut, korku, vicdan
D) Sevinç, su, özlem, çiçek
E) Huzur, ağaç, özgürlük, sis
Cevabı göster
Cevap: A) Yağmur, ses, ışık, gölge
Yağmur (dokunma/görme), ses (işitme), ışık (görme) ve gölge (görme) beş duyu organından biriyle algılanabildiğinden hepsi somut isimdir.
Soru 5
Aşağıdaki sözcüklerin hangisi soyut isme örnek gösterilemez?
A) Vicdan
B) Koku
C) Özlem
D) Umut
E) Korku
Cevabı göster
Cevap: B) Koku
'Koku' beş duyu organından biri olan koku alma duyusuyla algılanabildiği için somut isimdir. Vicdan, özlem, umut ve korku ise yalnızca zihinle kavranabildiğinden soyut isimdir.
Soru 6
İsimlerin sınıflandırılmasında kullanılan dört ölçüt hangisidir?
A) Yapısı, anlam alanı, eklenme biçimi ve varlık türü
B) Varlıklara verilişi, anlamı, işlevi ve sırası
C) Sayısı, kökenine göre türü, anlam genişliği ve çoğulluğu
D) Varlıklara verilişi, sayısı, oluşumu ve yapısı
E) Özgünlüğü, soyutluğu, kökeni ve yapısı
Cevabı göster
Cevap: D) Varlıklara verilişi, sayısı, oluşumu ve yapısı
İsimler; varlıklara verilişlerine göre (özel-cins), sayısına göre (tekil-çoğul-topluluk), oluşumuna göre (somut-soyut) ve yapısına göre (basit-türemiş-birleşik) olmak üzere dört ölçütle sınıflandırılır.
Soru 7
Coğrafi yer adlarının yazımına ilişkin kural aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
A) İlk sözcük büyük harfle başlar, diğerleri küçük harfle yazılır.
B) Özel isim niteliği taşıyan her sözcük büyük harfle başlar.
C) Coğrafi yer adlarının tamamı küçük harfle yazılır.
D) Genellikle ülke ve şehir adları büyük harfle yazılır, diğerleri küçük kalır.
E) Coğrafi yer adlarında tür bildiren sözcükler büyük, özel isimler küçük harfle yazılır.
Cevabı göster
Cevap: B) Özel isim niteliği taşıyan her sözcük büyük harfle başlar.
Coğrafi yer adlarında özel isim niteliği taşıyan her sözcük büyük harfle başlar: Ege Denizi, Fırat Nehri, Ağrı Dağı gibi.
Soru 8
Sonunda iyelik eki bulunan özel ada başka bir iyelik eki getirildiğinde kesme işareti kullanılmaz (Boğaz Köprümüzün, Konya Ovamızın gibi). Bu kurala göre aşağıdaki yazılışların hangisi doğrudur?
A) Boğaz Köprümüzün bakımı bu yıl tamamlandı.
B) Konya Ovamız'ın toprağı oldukça verimlidir.
C) Van Gölü'müzün suyu sodalı ve tuzludur.
D) Ağrı Dağımız'ın zirvesi yaz kış karla kaplıdır.
E) Kız Kulemiz'in ışıkları her gece yanıyordu.
Cevabı göster
Cevap: A) Boğaz Köprümüzün bakımı bu yıl tamamlandı.
Sonunda iyelik eki bulunan özel ada başka bir iyelik eki getirildiğinde araya kesme işareti konmaz: 'Boğaz Köprümüzün', 'Konya Ovamızın' gibi.
Soru 9
Aşağıdaki sözcük gruplarının hangisinin yazımı Türkçe yazım kurallarına aykırıdır?
A) özel konuk
B) fahri üye
C) gönüllü temsilci
D) Onur Konuğu
E) kıdemli danışman
Cevabı göster
Cevap: D) Onur Konuğu
'Onur konuğu' özel isim niteliği taşımayan bir sözcük grubudur ve tamamen küçük harfle yazılmalıdır.
Soru 10
Aşağıdaki cümlelerde altı çizili sözcüklerin hangisinde cins isim, bağlamda özel isim işlevi kazanmıştır?
A) Komşumuzun çocuğunun adı <u>Deniz</u>'dir.
B) Bu yaz denize gitmeyi çok istedik.
C) Ayın ışığı geceyi aydınlatıyordu.
D) Yüzü ay gibi parlak olan bu çocuk kimdir?
E) Dağdan akan dere köye ulaştı.
Cevabı göster
Cevap: A) Komşumuzun çocuğunun adı <u>Deniz</u>'dir.
'Deniz' sözcüğü normalde bir cins isimdir; ancak 'Deniz' kişi adı olarak kullanıldığında özel isim işlevi kazanmıştır.
Soru 11
'Bir ayağı çukurda olan o yaşlı adam bile umudunu yitirmemişti.' cümlesinde 'ayak' sözcüğünün anlam türü için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Somuttur; çünkü her bağlamda elle tutulup görülebilen bir organı belirtir.
B) Topluluk ismidir; çünkü birden çok organı birlikte karşılar.
C) Soyuttur; çünkü deyimde organ anlamından sıyrılıp ölüme yakınlığı anlatır.
D) Özel isimdir; çünkü belirli bir kişiye ait benzersiz bir adı bildirir.
E) Çoğul isimdir; çünkü içinde çokluk eki barındırmaktadır.
Cevabı göster
Cevap: C) Soyuttur; çünkü deyimde organ anlamından sıyrılıp ölüme yakınlığı anlatır.
'Ayak' sözcüğü temel anlamıyla beş duyuyla algılanabilen somut bir organdır.
Soru 12
'Avrupa kıtası' ifadesinin yazımı hakkında aşağıdaki açıklamalardan hangisi doğrudur?
A) 'Kıta' sözcüğü özel isim olduğu için büyük harfle yazılır.
B) İfadenin tamamı özel isim olduğu için tüm sözcükler büyük harfle yazılır.
C) 'Avrupa' sözcüğü cins isim olduğu için küçük harfle yazılır.
D) 'Kıta' sözcüğü tür bildiren cins isim olduğu için küçük harfle yazılır.
E) İfadedeki her iki sözcük de özel isim sayılır ve büyük harfle yazılır.
Cevabı göster
Cevap: D) 'Kıta' sözcüğü tür bildiren cins isim olduğu için küçük harfle yazılır.
'Kıta' sözcüğü bir tür adı (cins isim) olduğu için küçük harfle yazılır. 'Avrupa' ise özel isimdir ve büyük harfle başlar.
Soru 13
Aşağıdaki yazılışların hangisi noktalama kuralına göre doğrudur?
A) Yunus Emre'nin (1240?-1320) şiirleri ders kitaplarında yer alır.
B) Karacaoğlan (1606?-1689'un) türküleri hâlâ söylenir.
C) Mevlana'(1207-1273)'nin eserleri pek çok dile çevrildi.
D) Fuzuli'(nin) gazelleri divan şiirinin başyapıtı sayılır.
E) Pir Sultan Abdal (1480-1550'nin) deyişleri ezbere bilinir.
Cevabı göster
Cevap: A) Yunus Emre'nin (1240?-1320) şiirleri ders kitaplarında yer alır.
Özel ya da cins isme ait ek, yay ayraçtan önce yazılır; ek ayracın içine alınmaz.
Soru 14
Aşağıdakilerden hangisi özel isim kategorileri arasında yer almaz?
A) Eser ve kurum adları
B) Dil ve din adları
C) Renk ve şekil adları
D) Kıta ve devlet adları
E) Kişi ad ve soyadları
Cevabı göster
Cevap: C) Renk ve şekil adları
Özel isim kategorileri arasında kişi adları, coğrafi ve siyasi adlar, dil/din/mezhep adları, eser adları ve kurum adları sayılır. Renk ve şekil adları özel isim kategorisi değil, cins isim grubundandır.
Soru 15
Tekil ismin tanımı için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Çoğul ek almış, birden fazla varlığı karşılayan isimdir.
B) Biçimce tekil görünüp anlamca birden çok varlığı karşılayan isimdir.
C) Aynı türden varlığın yalnızca bir tanesini karşılayan isimdir.
D) Yalnızca somut varlıkları tek tek karşılayan isimdir.
E) Beş duyu organıyla algılanabilen tek bir varlığı bildiren isimdir.
Cevabı göster
Cevap: C) Aynı türden varlığın yalnızca bir tanesini karşılayan isimdir.
Tekil isim, aynı türden yalnızca bir varlığı karşılayan isimdir (ağaç, kuş, roman, asker).