KPSS Türkçe kapsamında İkilemeler ve yansıma sözcükler konusunda bilmen gereken 14 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
'Hangisinde duygu ünlemi yoktur?' kalıbında öğrenciden ünlemleri duygu/seslenme/yansıma olarak sınıflandırması beklenir; doğru seçenekte duygu ünlemi bulunmaz.
Doğadaki seslerin taklidiyle oluşan köklere yansıma kök denir; yansıma kökler isim köküdür (ör. çat, tü, hav, miyav, gür, küt).
Aynalar yüzeylerine çarpan ışığı yansıtır; gelme açısı yansıma açısına eşittir ve bir cisim hangi dalga boyundaki ışığı yansıtıyorsa o renkte görünür.
Moliere, kişisel durumlardan toplumsal projeksiyonlu eserler üreten bir tiyatro ustasıdır; Mihail Bulgakov 'Moliere Efendi' romanında onu hakikate dokunan bir yazar olarak kurgulamıştır.
Görme duyusuyla algılanan 'pırıl pırıl' ve 'ışıl ışıl' gibi sözcükler ses taklidine dayanmadığından yansıma sözcük sayılmaz.
Yansıma sözcükler, doğadaki canlı veya cansız varlıkların çıkardığı sesleri taklit ederek oluşan sözcüklerdir ve yansıma olabilmesi için kaynağın mutlaka ses olması gerekir (ör. hav, miyav, çıt, şır, pat).
İkilemeler, anlamı pekiştirmek veya güzelleştirmek için kullanılan, aralarına noktalama konmayan kelime çiftleridir ve aynı sözcüğün tekrarı, eş/yakın/zıt anlamlılar, biri anlamlı biri anlamsız, 'm' sesli, iki anlamsız ya da yansıma sözcüklerle kurulabilir.
Yansıma sözcükler, hem gerçek hem mecaz anlam taşıyan kinayeden farklıdır; yansımada ses taklidi söz konusudur.
İsim durum ekleri ve iyelik ekiyle kurulan ikilemeler ayrı yazılır (ör. yan yana, baş başa, el ele, diz dize).
Yansıma ünlemleri doğa ya da nesne seslerini taklit eden ünlemlerdir (ör. tak tak, küt küt, çat, hapşu).
Bir ikileme bir ismi niteliyorsa sıfat, bir fiili niteliyorsa zarf görevinde kullanılmış olur (ör. 'sıcak sıcak çay' sıfat, 'doya doya eğlenmek' zarf).
'Aşağıdakilerden hangisine yer verilmemiştir?' kalıbında doğru seçenek, metinde açıkça kullanılmayan tek anlatım tekniğidir (işitme/görme, olay sırası, ikilemeler gibi).
İkilemeler ayrı ama aralarına virgül konmadan yazılır.
Birleşik sözcükler; belirtisiz isim tamlaması, sıfat tamlaması, yansıma sözcüklerin tekrarı (civciv, pırpır) veya ses düşmesi/türemesi yoluyla oluşabilir.
Örnek Sorular
Soru 1
Aşağıdakilerden hangisi ikilemeler hakkında yanlış bir bilgi içermektedir?
A) İkilemelerin iki unsuru arasına virgül konulması zorunludur.
B) İkileme kuruluşunda iki anlamsız sözcük bir araya gelebilir.
C) İkilemeler, anlamı pekiştirmek ya da güzelleştirmek için kullanılır.
D) 'M' sesiyle başlayan sözcük eklenerek ikileme oluşturulabilir.
E) Zıt anlamlı iki sözcük bir araya gelerek ikileme kurabilir.
Cevabı göster
Cevap: A) İkilemelerin iki unsuru arasına virgül konulması zorunludur.
İkilemeler ayrı yazılır ancak aralarına virgül konulmaz. 'İki unsur arasına virgül konulması zorunludur' ifadesi yanlıştır; doğrusu virgül kullanılmaz.
Soru 2
'Pırıl pırıl' ve 'ışıl ışıl' sözcüklerinin yansıma sözcük sayılmadığının temel nedeni nedir?
A) Bu sözcükler yabancı kökenlidir.
B) Bu sözcükler görme duyusuna hitap eder, ses taklidine dayanmaz.
C) Bu sözcükler ikileme değil, tekrar grubu oluşturur.
D) Bu sözcükler isim değil fiil köküdür.
E) Bu sözcükler mecaz anlam taşıdığından yansıma sayılamaz.
Cevabı göster
Cevap: B) Bu sözcükler görme duyusuna hitap eder, ses taklidine dayanmaz.
Yansıma sözcük olabilmek için kaynağın ses olması zorunludur. 'Pırıl pırıl' ve 'ışıl ışıl' görme duyusuyla algılanan ışık/parlaklık izlenimini aktarır, herhangi bir sesi taklit etmez; bu nedenle yansıma sözcük değildir.
Soru 3
Yansıma sözcük ile kinaye arasındaki temel fark aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?
A) Kinaye duygu bildirirken yansıma sözcük anlam bildirmez.
B) Yansıma sözcükler mecaz anlam taşırken kinaye gerçek anlam taşır.
C) Yansıma sözcüklerde ses taklidi söz konusuyken kinayede hem gerçek hem mecaz anlam bulunur.
D) Kinaye yalnızca şiirde kullanılırken yansıma sözcükler günlük dilde yer alır.
E) Yansıma sözcükler köksüz birimlerdir, kinaye ise türemiş sözcüklerden oluşur.
Cevabı göster
Cevap: C) Yansıma sözcüklerde ses taklidi söz konusuyken kinayede hem gerçek hem mecaz anlam bulunur.
Yansıma sözcüklerin temel özelliği ses taklidine dayanmasıdır. Kinaye ise bir sözcüğün hem gerçek hem mecaz anlamını aynı anda kullanma sanatıdır. Bu iki kavram birbirinden farklı dilbilgisel/edebi kategorilerdir.
Soru 4
Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde duygu ünlemi yer almaz?
A) Ah, ne güzel bir gün!
B) Offf, çok sıkıldım artık.
C) Hay aksi, yine geç kaldım!
D) Tak tak, kapıyı çaldı.
E) Vay canına, inanılmaz!
Cevabı göster
Cevap: D) Tak tak, kapıyı çaldı.
'Tak tak', bir kapı çalma sesini taklit eden yansıma ünlemidir; duygu ünlemi değildir. Diğer seçeneklerdeki 'ah', 'offf', 'hay aksi', 'vay canına' ise duygu bildiren ünlemlerdir.
Soru 5
Yansıma köklerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Yansıma kökler fiil köküdür ve çekim eki alarak kullanılır.
B) Yansıma kökler doğadaki sesleri taklit ederek oluşur ve isim köküdür.
C) Yansıma kökler yalnızca hayvan seslerini taklit eden köklerdir.
D) Yansıma kökler türemiş köktür, yapım eki alarak ortaya çıkar.
E) Yansıma kökler hem isim hem fiil kökü olarak işlev görebilir.
Cevabı göster
Cevap: B) Yansıma kökler doğadaki sesleri taklit ederek oluşur ve isim köküdür.
Yansıma kök, doğadaki seslerin (hem canlı hem cansız varlıkların seslerinin) taklidiyle oluşan köklerdir ve bu kökler isim köküdür. Çat, hav, miyav, gür, küt gibi örnekler yansıma kök niteliğindedir.
Soru 6
Aşağıdaki cümlelerde altı çizili ikilemelerin sözdizimsel görevleri doğru eşleştirilmiştir. Hangisinde bu eşleştirme YANLIŞTIR?
A) Taze taze ekmek yedi. → sıfat
B) Koşa koşa geldi. → zarf
C) Yavaş yavaş ilerliyordu. → zarf
D) Güzel güzel konuştu. → zarf
E) Derin derin düşündü. → sıfat
Cevabı göster
Cevap: E) Derin derin düşündü. → sıfat
'Derin derin düşündü' cümlesinde 'derin derin' bir fiili (düşündü) nitelediğinden zarf görevindedir, sıfat değildir. Sıfat olabilmesi için bir ismi nitelemesi gerekirdi.
Soru 7
Aşağıdaki ikilemelerden hangisi, isim durum eki veya iyelik ekiyle kurulmuş ikilemeler için geçerli yazım kuralına uymaktadır?
A) el ele
B) başbaşa
C) yanyanaydılar
D) dizdize
E) içiçe
Cevabı göster
Cevap: A) el ele
'El ele' isim durum ekiyle (-e yönelme hali) kurulmuş bir ikilemedir ve doğru yazımı ayrı iki sözcük şeklindedir. Diğer seçeneklerde ikileme bitişik yazılmıştır, bu hatalıdır.
Soru 8
Aşağıdakilerden hangisi yansıma ünlemdir?
A) Ah, çok yoruldum.
B) Ey Türk gençliği!
C) Hapşu!
D) Bravo, harika bir performans!
E) Hay aksi!
Cevabı göster
Cevap: C) Hapşu!
'Hapşu', hapşırma sesini taklit eden bir yansıma ünlemdir. 'Ah' ve 'hay aksi' duygu ünlemi, 'ey' seslenme ünlemi, 'bravo' ise beğeni bildiren duygu ünlemidir.
Soru 9
Aşağıdaki sözcüklerin hangisi yansıma sözcüktür?
A) güzel
B) hızlı
C) parlak
D) şırıl
E) büyük
Cevabı göster
Cevap: D) şırıl
'Şırıl', suyun akış sesini taklit eden bir yansıma sözcüktür. Diğer seçenekler (güzel, parlak, hızlı, büyük) herhangi bir sesi taklit etmemektedir.
Soru 10
İkilemelerle ilgili yazım kuralı açısından aşağıdakilerin hangisi doğrudur?
A) İkilemeler bitişik, aralarına virgül konarak yazılır.
B) İkilemeler ayrı, aralarına mutlaka virgül konarak yazılır.
C) İkilemeler bitişik, aralarına nokta konarak yazılır.
İkilemeler iki ayrı sözcükten oluşur ve ayrı yazılır; ancak aralarına virgül, tire ya da başka bir noktalama işareti konulmaz.
Soru 11
Aşağıdaki birleşik sözcüklerin hangisi, bir yansıma sözcüğün tekrarlanmasıyla oluşmuştur?
A) civciv
B) sivrisinek
C) aslanağzı
D) kahvaltı
E) hanımeli
Cevabı göster
Cevap: A) civciv
'Civciv', bir yansıma sözcüğün (civ) tekrarlanmasıyla oluşmuş birleşik sözcüktür. Aslanağzı ve hanımeli belirtisiz isim tamlaması, sivrisinek sıfat tamlaması, kahvaltı ise ses düşmesi yoluyla oluşmuştur.