KPSS Türkçe kapsamında Fiillerde anlam (zaman/kip) kayması konusunda bilmen gereken 9 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Etken çatılı fiillerde işi öznenin yaptığı açıktır; fiil '-dim', '-miş' gibi çekim eklerini doğrudan alabilir (ör. 'Seni hep sevdim').
Nesne, öznenin yaptığı işten etkilenen varlıktır ve fiile 'neyi?, kimi?, ne?' soruları sorularak bulunur.
Şimdiki zaman eki bazen emir anlamı verir (ör. 'Hemen derse giriyorsun' = hemen derse gir).
Görülen (bilinen) geçmiş zaman eki (-di) bazen geniş zaman anlamı verir (ör. 'Gerçeği öğrenirse yandım' = yanarım).
Şimdiki zaman eki, süreklilik/alışkanlık bildirdiğinde geniş zaman, gelecek bir iş bildirdiğinde gelecek zaman, geçmişte olmuş bir işi anlatırken geçmiş zaman anlamı taşıyabilir.
Fiil çekimindeki kip/zaman eki her zaman kendi anlamında kullanılmaz; bir kip ekinin başka bir kip veya zamanın anlamını vermesine kip (anlam, zaman) kayması denir.
Atasözleri çoğunlukla geniş zaman kipiyle, bazıları emir kipiyle kurulur; kalıplaşmış, kısa-özlü, yargı bildiren ve çoğunlukla mecaz anlamlı cümlelerdir.
Şimdiki zaman eki (-yor/-iyor) bazen gelecek zaman anlamı verir (ör. 'Yazın tatile gidiyoruz' = gideceğiz).
Türkçede '-ş' eki eyleme katıldığında işteş çatı oluşturur ve eylemin karşılıklı ya da birlikte yapıldığını gösterir (ör. mektuplaşmak, gülüşmek).
Örnek Sorular
Soru 1
Bir cümlede gözlenen değişimin gerçek bir kip/biçim değişimi değil de kip (anlam, zaman) kayması olduğunu belirleyen temel ayırt edici ölçüt aşağıdakilerden hangisidir?
A) Fiil kökünün değişerek bambaşka bir eylemi ifade etmeye başlaması
B) Ekin biçimi değişmeyip bağlamda başka bir anlam üstlenmesi
C) Ekin yerine, kayma yapılan kipin ya da zamanın ekinin geçmesi
D) Olayın yalnızca sözlü dilde anlatılıyor olması
E) Yüklemin olumsuz biçimde çekimlenmiş olması
Cevabı göster
Cevap: B) Ekin biçimi değişmeyip bağlamda başka bir anlam üstlenmesi
Kip kaymasını gerçek bir biçim/kip değişiminden ayıran temel ölçüt, ekin biçim bakımından sabit kalmasıdır: ek değişmez, yalnızca bağlam içinde farklı bir kip ya da zamanın anlamını üstlenir.
Soru 2
Aşağıda şimdiki zaman (-yor) ekini içeren cümleler ve bu cümlelerdeki anlam kaymaları eşleştirilmiştir. Hangi eşleştirme YANLIŞTIR?
A) "Şu an müzik dinliyorum." → emir anlamı
B) "Yarın akşam arkadaşlarla buluşuyoruz." → gelecek zaman anlamı
C) "Tam çıkacaktım, o içeri giriyor işte." → geçmiş zaman anlamı
D) "Her gün düzenli koşuyor." → geniş zaman (alışkanlık) anlamı
E) "Geçen gün koridorda yürüyorum, biri bağırıyor bana." → geçmiş zaman anlamı
Cevabı göster
Cevap: A) "Şu an müzik dinliyorum." → emir anlamı
"Şu an müzik dinliyorum" cümlesinde '-yor' eki gerçek şimdiki zaman anlamı taşır; emir anlamı vermez.
Soru 3
"Bir kip ekinin, kendi anlamının dışında başka bir kipin veya zamanın anlamını vermesi" dilbilgisinde hangi kavramla adlandırılır?
A) Zaman uyumu
B) Fiil çekimi
C) Kip kayması
D) Anlam genişlemesi
E) Eylem türetimi
Cevabı göster
Cevap: C) Kip kayması
Kip ya da zaman ekinin kendi anlamı dışında başka bir kipin/zamanın anlamıyla kullanılmasına kip (anlam/zaman) kayması denir. Bu, tanımın doğrudan karşılığıdır.
Soru 4
"Hemen odana gidiyorsun." cümlesindeki altı çizili fiil hangi anlam kaymasına örnektir?
A) Şimdiki zaman ekiyle geçmiş zaman anlamı verme
B) Şimdiki zaman ekiyle geniş zaman anlamı verme
C) Emir kipinin şimdiki zaman yerine kullanılması
D) Şimdiki zaman ekiyle emir anlamı verme
E) Geniş zaman ekinin emir anlamı kazanması
Cevabı göster
Cevap: D) Şimdiki zaman ekiyle emir anlamı verme
'-yor' eki şimdiki zaman eki olduğu hâlde 'Hemen odana gidiyorsun' cümlesinde 'hemen odana git' anlamı, yani emir anlamı taşımaktadır. Bu, şimdiki zaman ekiyle emir anlamı veren bir kip kaymasıdır.
Soru 5
Görülen geçmiş zaman ekini (-dı/-di) kendi normal (geçmişte olmuş bir olayı bildiren) kullanımından ayırıp 'geniş zaman anlamı kazandığı' kip kayması kullanımına işaret eden temel ölçüt aşağıdakilerden hangisidir?
A) Cümlenin koşul içeren bir bağlamda genel bir gerçeği bildirmesi, geniş zaman anlamına işaret eder.
B) Ekin biçim bakımından '-ir/-er' biçimine dönüşmüş olması, geniş zaman anlamına işaret eder.
C) Cümlenin olumsuz bir yüklemle kurulmuş olması, ekin geniş zaman anlamı kazandığını gösterir.
D) Fiilin birleşik zaman çekimiyle (hikâye, rivayet, şart) kurulmuş olması, geniş zaman anlamına işaret eder.
E) Cümlenin başında bir zaman zarfının bulunması, ekin geniş zaman anlamı kazandığını gösterir.
Cevabı göster
Cevap: A) Cümlenin koşul içeren bir bağlamda genel bir gerçeği bildirmesi, geniş zaman anlamına işaret eder.
'-di' ekinin geniş zaman anlamı kazandığı kullanımı, normal geçmiş zaman kullanımından ayıran temel ölçüt bağlamdır: 'Gerçeği öğrenirse yandım (= yanarım)' örneğinde olduğu gibi, ek genellikle koşul içeren bir yapı…
Soru 6
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde görülen geçmiş zaman eki (-di/-dı) geniş zaman anlamıyla kullanılmıştır?
A) Geçen hafta sinemaya gittim.
B) Bunu bir daha yaparsa mahvoldum.
C) O haberi duyar duymaz şaşırdım.
D) Dün sabah erken uyandım.
E) Çalışmadan sınava girdim ve başarısız oldum.
Cevabı göster
Cevap: B) Bunu bir daha yaparsa mahvoldum.
'Bunu bir daha yaparsa mahvoldum' cümlesinde '-dim' eki geçmiş zaman eki olmakla birlikte 'mahvolurum' (geniş zaman) anlamı taşımaktadır; bu bir kip kaymasıdır. Diğer seçeneklerde fiil gerçek geçmiş zaman anlamındadır.
Soru 7
Görülen geçmiş zaman ekinin geniş zaman anlamı kazanmasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerin hangisi yanlıştır?
A) '-di/-dı' eki bazı cümlelerde geniş zaman anlamı kazanabilir.
B) 'Para kazanırsa hemen harcadı.' cümlesindeki fiil, biçim olarak görülen geçmiş zamanda olmakla birlikte anlam olarak geniş zamanı ifade edebilir.
C) '-di' eki geniş zaman anlamı kazandığında fiil biçim bakımından da '-ir/-er' ekine dönüşür.
D) Bu tür kullanımlar kip kaymasının bir örneğidir; çünkü ek kendi zaman anlamının dışında bir anlam üstlenmektedir.
E) Görülen geçmiş zaman ekinin geniş zaman anlamı kazanması genellikle koşul bildiren cümle yapılarında ortaya çıkar.
Cevabı göster
Cevap: C) '-di' eki geniş zaman anlamı kazandığında fiil biçim bakımından da '-ir/-er' ekine dönüşür.
Kip kaymasında biçim değişmez; yalnızca anlam kayar. Bu yüzden '-di eki geniş zaman anlamı kazandığında biçim bakımından da -ir/-er ekine dönüşür' ifadesi yanlıştır: ek yine '-di' olarak kalır, '-ir/-er'e dönüşmez.…
Soru 8
Şimdiki zaman ekinin (-yor) üç farklı zaman anlamı kazanabilmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) '-yor' ekinin dilbilgisel kökeni üç ayrı ekten türemiş olduğundan her kökene göre farklı bir zaman anlamı aktifleşmektedir.
B) Bir kip/zaman ekinin anlam değerini yalnızca biçimi değil cümlenin bağlamı belirlediğinden, aynı biçim farklı anlamlar üstlenebilir.
C) Şimdiki zaman eki, Türkçede en yeni eklenen ek olduğundan henüz anlam sınırları netleşmemiştir ve bu nedenle anlam belirsizliği yaratmaktadır.
D) Türk dil bilgisinde kip ekleri yalnızca yazılı dilde kendi anlamlarını korur; sözlü dilde her kip eki diğer kipler yerine kullanılabilir.
E) Şimdiki zaman eki, görülen geçmiş zaman ekiyle köken bakımından özdeş olduğundan her ikisi de birbirinin zaman anlamlarını üstlenebilmektedir.
Cevabı göster
Cevap: B) Bir kip/zaman ekinin anlam değerini yalnızca biçimi değil cümlenin bağlamı belirlediğinden, aynı biçim farklı anlamlar üstlenebilir.
Kip kaymasının temel mekanizması, anlamın bağlamla belirlenmesidir: süreklilik/alışkanlık bağlamı geniş zaman anlamını, planlama/yakın gelecek bağlamı gelecek zaman anlamını, geçmiş anlatı bağlamı geçmiş zaman anlamını…
Soru 9
Şimdiki zaman eki (-yor), alışkanlık bildiren bir cümlede hangi zamanın anlamını kazanır?
A) Gelecek zamanın anlamını kazanır.
B) Emir kipinin anlamını kazanır.
C) Geçmiş zamanın anlamını kazanır.
D) Duyulan geçmiş zamanın anlamını kazanır.
E) Geniş zamanın anlamını kazanır.
Cevabı göster
Cevap: E) Geniş zamanın anlamını kazanır.
Şimdiki zaman eki süreklilik veya alışkanlık bildirdiğinde geniş zaman anlamı taşır; örneğin 'Her sabah yürüyüşe çıkıyorum' cümlesi bir alışkanlığı dile getirdiğinden '-yor' eki burada geniş zaman anlamıyla…
Soru 10
Bir Türkçe öğretmeni öğrencilerinden 'Bu metinde kip kayması örneklerini bulun.' der ve aşağıdaki dört cümleyi tahtaya yazar:
I. Akşama kadar ödevi bitiriyorsun. (= bitir)
II. Kar yağarsa üşüdüm. (= üşürüm)
III. Her gün parkta koşuyorum. (= koşarım)
IV. Toplantı saat üçte başlıyor. (= başlayacak)
Öğretmenin sorusu şudur: Yukarıdaki cümlelerin hangisi ya da hangileri kip kayması içermez?
A) I. cümlede kip kayması yoktur; diğer üçünde vardır.
B) II. cümlede kip kayması yoktur; diğer üçünde vardır.
C) I. ve IV. cümlelerde kip kayması yoktur; diğerlerinde vardır.
D) Dört cümlenin tamamında da kip kayması vardır.
E) III. cümlede kip kayması yoktur; diğer üçünde vardır.
Cevabı göster
Cevap: D) Dört cümlenin tamamında da kip kayması vardır.
I. cümlede şimdiki zaman eki emir anlamı kazanmış (kip kayması: şimdiki → emir), II. cümlede görülen geçmiş zaman eki geniş zaman anlamı kazanmış (kip kayması: geçmiş → geniş), III. cümlede şimdiki zaman eki geniş…
Soru 11
Şimdiki zaman ekinin emir anlamı kazanmasıyla ilgili aşağıdaki ifadelerin hangisi yanlıştır?
A) Şimdiki zaman eki bazı cümlelerde emir anlamı kazanabilir.
B) 'Hemen kalkıyorsun!' cümlesindeki fiil biçim olarak şimdiki zamandadır fakat anlam olarak emir bildirmektedir.
C) Şimdiki zaman ekinin emir anlamı kazanması, kip kaymasının bir örneğidir.
D) Şimdiki zaman eki emir anlamı kazandığında fiilin biçimi emir kipine dönüşür; yalnızca anlam değil biçim de değişir.
E) Bu tür kullanımlarda şimdiki zaman eki, asıl işlevi dışında farklı bir dilbilgisel anlam üstlenir.
Cevabı göster
Cevap: D) Şimdiki zaman eki emir anlamı kazandığında fiilin biçimi emir kipine dönüşür; yalnızca anlam değil biçim de değişir.
Kip kaymasının özü, biçimin değişmemesidir; yalnızca anlam kayar.
Soru 12
Şimdiki zaman ekinin (-yor/-iyor) gelecek zaman anlamı kazanabilmesinin temel dilbilgisel açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?
A) '-yor' ekinin tarihsel evrimi sırasında gelecek zaman anlamını da kapsamına aldığı bilinmektedir; bu yüzden ek iki anlamı birden taşır.
B) Gelecek zaman eki (-acak/-ecek) ile şimdiki zaman eki aynı kökten türediğinden birbirinin yerine kullanılabilir.
C) Planlama, niyet ya da belirlenmiş yakın gelecek gibi bağlamsal ipuçları, biçimi değişmeyen '-yor' ekine gelecek yorumu kazandırır.
D) Şimdiki zaman eki, Türkçede kendi başına zaman belirtmez; ancak bir zaman zarfıyla birlikte kullanıldığında o zarfın anlamını üstlenir.
E) Bu durum yalnızca '-yor' ekiyle oluşturulan olumsuz çekimlerde görülür; olumlu çekimlerde şimdiki zaman eki her zaman kendi anlamını korur.
Cevabı göster
Cevap: C) Planlama, niyet ya da belirlenmiş yakın gelecek gibi bağlamsal ipuçları, biçimi değişmeyen '-yor' ekine gelecek yorumu kazandırır.
Kip kaymasında belirleyici etken bağlamdır. 'Yazın tatile gidiyoruz' cümlesinde bir planlama veya niyetin dile getirilmesi, '-yor' ekinin biçimsel anlamına rağmen cümleye gelecek zaman yorumu kazandırır. Anlamı ek…
Soru 13
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde şimdiki zaman eki (-yor) emir anlamı kazanmıştır?
A) Her sabah erkenden kalkıyor, işe yürüyerek gidiyorum.
B) Yaz tatilinde ailecek Karadeniz'e gidiyoruz.
C) Şu an pencereden dışarıyı seyrediyorum.
D) Çocukken her akşam dedem bize masal anlatıyordu.
E) Sözümü dinliyorsun ve hemen şu odaya geçiyorsun!
Cevabı göster
Cevap: E) Sözümü dinliyorsun ve hemen şu odaya geçiyorsun!
'Sözümü dinliyorsun ve hemen şu odaya geçiyorsun!' cümlesinde fiiller biçim olarak şimdiki zamandadır; ancak verilen anlam bir buyruktur ('dinle', 'geç').
Soru 14
'Hemen buraya geliyorsun!' (= gel) ve 'Gerçeği öğrenirse yandım.' (= yanarım) gibi örneklerde, fiile eklenen kip/zaman eki kendi anlamının dışında başka bir kip ya da zamanın anlamını üstlenmektedir. Bu dilbilgisi olgusu hangi terimle adlandırılır?
A) Kip (anlam, zaman) kayması
B) Zaman (kip) uyumu kuralı
C) Kiplerin birleşmesi olgusu
D) Eylemde anlam aktarımı
E) Biçim-anlam ayrışması
Cevabı göster
Cevap: A) Kip (anlam, zaman) kayması
Verilen örneklerde şimdiki zaman eki emir anlamını, görülen geçmiş zaman eki ise geniş zaman anlamını üstlenmiştir.
Soru 15
Kip (anlam, zaman) kayması ile ilgili aşağıdaki ifadelerin hangisi yanlıştır?
A) Kip kaymasında bir ek kendi anlamının dışında başka bir kip ya da zamanın anlamını yüklenebilir.
B) Kip kayması Türkçe fiil çekiminde hem zaman hem de kip ekleri için geçerli bir olgudur.
C) Kip kayması gerçekleştiğinde fiilin üzerindeki ek biçimsel olarak değişmez; yalnızca anlam değişir.
D) Kip kayması, anlam değişimiyle birlikte ek biçiminin de başka bir ekle yer değiştirmesidir.
E) Türkçede şimdiki zaman eki, gelecek zaman veya emir kipi anlamı kazandığında kip kaymasına örnek gösterilebilir.
Cevabı göster
Cevap: D) Kip kayması, anlam değişimiyle birlikte ek biçiminin de başka bir ekle yer değiştirmesidir.
Kip kaymasının temel özelliği biçimin sabit kalmasıdır; yalnızca anlam değişir.