KPSS Türkçe kapsamında Fiilimsi: sıfat-fiil (ortaç) konusunda bilmen gereken 12 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
-an/-en eki fiile getirildiğinde sözcüğü sıfat-fiil (ortaç) yapar ve bu ortaç bir ad öbeği içinde özne öbeği oluşturabilir.
Sıfat-fiil eki almış sözcük bir ismi niteleyerek sıfat işlevi görse de aldığı ek onu fiilimsi kategorisine sokar; -acak gibi ekler ise hem gelecek zaman hem sıfat-fiil işlevi görebildiğinden sözcüğün ismi nitelemesi sıfat-fiil olduğunun göstergesidir.
Sıfat-fiil bir ismi nitelemek yerine tek başına kullanıldığında adlaşmış sıfat-fiil olur (ör. isim görevindeki 'olan' sözcüğü).
KPSS'de paragraf veya numaralı sözcükler içinde türü diğerlerinden farklı olan sözcüğün bulunması istenir; çeldiriciler için görünüşçe benzer ortaç/sıfat/zarf sözcükler seçilir ve tür tespiti sözcüğün cümledeki işlevine göre yapılır.
Sıfat-fiil (ortaç), fiil kök veya gövdesine getirilen eklerle oluşturulan, hem fiil hem sıfat özelliği taşıyan ve cümlede bir ismi nitelediği için sıfat görevinde kullanılan fiilimsidir.
Bir sözcüğün türü anlamına değil cümledeki işlevine bakılarak belirlenir: ismi niteleyen/belirten sözcük sıfat, fiili ya da sıfatı niteleyen zarf, iki öğeyi bağlayan ise bağlaç işlevi görür; aynı sözcük farklı cümlelerde farklı tür olabilir.
-mış/-miş eki bir sözcükte sıfat-fiil (ismi niteleyen fiilimsi) veya yüklem çekimi (çekimli fiil) olarak kullanılabilir; sözcük bir ismi nitelemiyor yüklem oluyorsa fiilimsi değil çekimli fiildir.
'Bilinen' ve 'yaşadığını' gibi sözcükler, fiile -en ve -dık/-dik ortaç eklerinin getirilmesiyle türetilmiş sıfat-fiillerdir.
Sıfat-fiil (ortaç) öbeği, ismi niteleyen ortaç ile onun tamamlayıcılarından oluşur (ör. 'eve giden' öbeğinde 'eve' tamamlayıcı, 'giden' ortaçtır).
Sıfat-fiil eki almış sözcük grupları (sıfat-fiil grupları) cümlede özne, nesne veya tümleç görevini bağlama göre üstlenebilir.
Eylemsi (fiilimsi) türleri isim-fiil (ad-eylem), sıfat-fiil (ortaç) ve zarf-fiil (ulaç/bağeylem) olmak üzere üçe ayrılır ve hangi tür olduğu sözcüğün cümledeki işlevine (ad, sıfat, zarf) göre belirlenir.
Örnek Sorular
Soru 1
'Eve giden çocuğu gördüm.' cümlesindeki sıfat-fiil öbeği ile bu öbeğin bileşenleri hakkında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) 'Eve giden' yapısında 'eve' tamamlayıcı, 'giden' ise ortaçtır.
B) 'Eve giden' bir zarf-fiil öbeğidir; 'giden' cümlenin yüklemine bağlı ulaçtır.
C) 'Eve' sözcüğü ortaç, 'giden' ise öbeğin tamamlayıcısıdır.
D) 'Giden' sözcüğü isim-fiil eki aldığından isim-fiil öbeği oluşturur.
E) 'Eve giden çocuğu' bütünü bir zarf öbeğidir çünkü yer bildirmektedir.
Cevabı göster
Cevap: A) 'Eve giden' yapısında 'eve' tamamlayıcı, 'giden' ise ortaçtır.
Sıfat-fiil öbeği, ortaç ile onun tamamlayıcılarından oluşur; 'eve giden' yapısında 'eve' tamamlayıcı, 'giden' ise ortaçtır.
Soru 2
Aşağıdaki eklerden hangisi sıfat-fiil (ortaç) eki değildir?
A) -an/-en
B) -arak/-erek
C) -maz/-mez
D) -dik
E) -ası/-esi
Cevabı göster
Cevap: B) -arak/-erek
-arak/-erek eki, zarf-fiil (ulaç) ekidir; sıfat-fiil ekleri arasında yer almaz. Sıfat-fiil ekleri: -an/-en, -ası/-esi, -maz/-mez, -ar/-er, -dik, -ecek/-acak, -miş/-mış.
Soru 3
Aşağıdaki ifadelerin hangisinde fiilimsi türlerinin sayısı ve hangi tür olduğunun belirlenmesinde esas alınan ölçüt doğru verilmiştir?
A) Fiilimsiler iki türdür: sıfat-fiil ve zarf-fiil; tür sözcüğün köküne göre belirlenir.
B) Fiilimsiler dört türdür: isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil ve edat-fiil; tür anlamına göre belirlenir.
C) Fiilimsiler üç türdür: isim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil; tür sözcüğün cümledeki işlevine göre belirlenir.
D) Fiilimsiler üç türdür: isim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil; tür sözcüğün kök anlamına göre belirlenir.
E) Fiilimsiler iki türdür: isim-fiil ve sıfat-fiil; zarf-fiil ayrı bir fiilimsi sayılmaz.
Cevabı göster
Cevap: C) Fiilimsiler üç türdür: isim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil; tür sözcüğün cümledeki işlevine göre belirlenir.
Fiilimsiler üç türdür: isim-fiil (ad-eylem), sıfat-fiil (ortaç) ve zarf-fiil (ulaç/bağeylem). Hangi tür olduğu sözcüğün cümledeki işlevine (ad, sıfat veya zarf) göre belirlenir.
Soru 4
"Okula koşan çocuklar erken geldi." cümlesinde altı çizili 'koşan' sözcüğü hakkında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) İsim-fiil eki almış olduğundan eylem anlamını büyük ölçüde yitirmiştir.
B) Sözcük, cümleye zaman anlamı katmakta olup zarf-fiil (ulaç) kategorisinde değerlendirilir.
C) Cümledeki yüklemle çekimli fiil özelliği taşıdığından fiilimsi sayılmaz.
D) Fiile -an eki getirilmiş; bir ismi nitelediği için ortaç görevindedir.
E) Sözcüğün tek başına kullanılması nedeniyle adlaşmış sıfat-fiil olduğu anlaşılır.
Cevabı göster
Cevap: D) Fiile -an eki getirilmiş; bir ismi nitelediği için ortaç görevindedir.
-an/-en eki fiile getirildiğinde ortaç (sıfat-fiil) oluşturur; 'koşan' da bu ekle türetilmiş, 'çocuklar' ismini niteleyen bir sıfat-fiildir.
Soru 5
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde sıfat-fiil, bir ismi nitelemek yerine tek başına kullanılarak adlaşmış sıfat-fiil görevini üstlenmiştir?
A) Açan çiçekler bahçeyi süsledi.
B) Okula giden çocuklar yoruldu.
C) Okunan kitaplar rafa dizildi.
D) Bilinen gerçekler gizli tutulamaz.
E) Gelenler içeriye buyur edildi.
Cevabı göster
Cevap: E) Gelenler içeriye buyur edildi.
'Gelenler' sözcüğü 'gel-' fiiline -en ortaç eki ve çoğul eki getirilerek oluşmuş; herhangi bir ismi nitelemeden tek başına ad (özne) görevinde kullanıldığı için adlaşmış sıfat-fiildir.
Soru 6
-acak ekiyle türetilmiş bir sözcüğün sıfat-fiil (ortaç) olduğunu belirleyen temel ölçüt aşağıdakilerden hangisidir?
A) Sözcüğün cümle içinde bir ismi nitelemesi
B) Sözcüğün kök olarak eylemsiz bir ad kökünden türemiş olması
C) Sözcüğün olumlu ya da olumsuz çekime girebilmesi
D) Sözcüğün yüklem konumunda kullanılması
E) Sözcüğün ardından herhangi bir tümleç almaması
Cevabı göster
Cevap: A) Sözcüğün cümle içinde bir ismi nitelemesi
-acak eki hem gelecek zaman kipi hem sıfat-fiil işlevi görür; sözcüğün bir ismi nitelemesi, onun sıfat-fiil olduğunun belirleyici göstergesidir.
Soru 7
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde '-mış' ekiyle kurulu sözcük, sıfat-fiil değil çekimli fiil (yüklem) görevindedir?
A) Çökmüş duvarlar yola kapandı.
B) O, bu şehirde yıllarca yaşamış.
C) Eskimiş mobilyalar değiştirildi.
D) Sararmış yapraklar sonbaharı müjdeledi.
E) Geçmiş olayları hatırlamak zorunda kaldı.
Cevabı göster
Cevap: B) O, bu şehirde yıllarca yaşamış.
'Yaşamış' sözcüğü 'O' öznesinin yüklemi konumunda olup herhangi bir ismi nitelemez; dolayısıyla çekimli fiildir. Diğer seçeneklerde '-mış' ekli sözcükler birer ismi nitelemekte, yani sıfat-fiil görevini üstlenmektedir.
Soru 8
'Bilinen gerçekler inkâr edilemez.' cümlesinde 'bilinen' sözcüğünü sıfat-fiil yapan unsur aşağıdakilerden hangisidir?
A) Sözcüğün edilgen çatıda bulunması
B) Sözcüğün cümlede zarf tümleci göreviyle kullanılması
C) Fiile -en ortaç ekinin gelmesi ve bir ismi nitelemesi
D) Sözcüğün anlamının olumsuzluk bildirmesi
E) Sözcüğün cümle başında yer alarak özne işlevi görmesi
Cevabı göster
Cevap: C) Fiile -en ortaç ekinin gelmesi ve bir ismi nitelemesi
'Bilinen' sözcüğü 'bil-' fiiline -en ortaç eki getirilerek oluşturulmuştur ve 'gerçekler' ismini nitelediğinden sıfat-fiil sayılır.
Soru 9
'Sınava hazırlanan öğrenciler başarılı oldu.' cümlesinde 'sınava hazırlanan öğrenciler' sıfat-fiil grubunun cümledeki göreviyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Sıfat-fiil grubu bu cümlede zarf tümleci işlevi görmektedir.
B) Sıfat-fiil grubu yalnızca nesne olarak kullanılabilir, özne olamaz.
C) Sıfat-fiil grubu bu cümlede özne görevini üstlenmektedir.
D) Sıfat-fiil grupları cümlede tümleç görevi alamaz.
E) Sıfat-fiil grubu bu cümlede yüklem işlevi görmektedir.
Cevabı göster
Cevap: C) Sıfat-fiil grubu bu cümlede özne görevini üstlenmektedir.
'Sınava hazırlanan öğrenciler' özne konumundadır; sıfat-fiil grupları bağlama göre özne, nesne veya tümleç görevini üstlenebilir.
Soru 10
Sıfat-fiil (ortaç) için aşağıda verilen tanımların hangisi en doğru ve eksiksiz biçimde karşılamaktadır?
A) Cümlede zarf görevi üstlenen, sıfat özelliği bulunmayan fiilimsi türü
B) Fiil köküne eklenen eklerle oluşan, bir eylemi ad olarak karşılayan fiilimsi türü
C) Hem eylem hem sıfat özelliği taşıyan ve cümlede bir ismi niteleyen fiilimsi türü
D) Yalnızca birleşik yapılı eylemlere ek getirilerek oluşturulan, cümlede yüklem görevi üstlenen biçim
E) İki cümle arasında bağlantı sağlayan ve zaman eki almayan fiilimsi türü
Cevabı göster
Cevap: C) Hem eylem hem sıfat özelliği taşıyan ve cümlede bir ismi niteleyen fiilimsi türü
Sıfat-fiil; ek getirilerek oluşturulan, hem eylem hem sıfat özelliği taşıyan ve cümlede bir ismi nitelediği için sıfat görevinde kullanılan fiilimsidir.