KPSS Türkçe kapsamında Fiilimsi: isim-fiil (mastar) konusunda bilmen gereken 19 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Anlatım bozukluğunda bağlam, doğru fiilimsi türünün (gerektiğinde zarf-fiil, gerektiğinde isim-fiil) seçilmesini gerektirir; yanlış fiilimsi türü kullanmak cümlenin anlamını bozar.
Bazı isim-fiiller kalıplaşarak varlığa ad olur; bu durumda fiilimsi değil kalıcı ad (isim) sayılır (ör. dolma, kazma).
Fiilimsi ekleri türüne göre değişir: '-mak/-mek/-ma/-me/-ış' isim-fiil; '-duğu/-an/-acak' gibi ekler sıfat-fiil; '-ip/-erek/-erken/-ince' gibi ekler zarf-fiil yapar.
Basit cümle tek yargı bildirir ve yükleminin dışında fiilimsi içermez.
Bir cümlede altı çizili sözcüğün fiilimsi türü (isim-fiil/sıfat-fiil/zarf-fiil), aldığı eke ve cümle içindeki işlevine bakılarak belirlenir.
'Hangi cümlede isim-fiil kullanılmamıştır?' tipi sorularda doğru cevap, isim-fiil eki (-ma/-me, -mak/-mek, -ış) taşımayan veya bu eki alıp kalıcı ad haline gelmiş sözcük içeren cümledir.
Sıfat-fiil (ortaç) cümlede ismi niteleyen, isim-fiil (mastar) ise eylem anlamını taşıyan ad olarak işlev gören fiilimsidir; koşul kipi ('olsa' vb.) çekimli fiil olup fiilimsi değildir.
'-mak/-mek' mastar (isim-fiil) eki yalnızca fiil köklerine gelir; isim köklerine bu ek getirilemez.
Ünlem, duygu ve düşünceleri dile getiren ya da hitap için kullanılan sözcüktür; normalde isim veya fiil olan sözcükler cümlede ünlem olarak kullanılabilir.
Zarf (belirteç) yalnızca fiil ve fiilimsileri niteler; ismi niteleyen sözcük zarf değil sıfattır.
Bazı sözcükler sıfat-fiil eklerini alarak kalıcı isim olur ve fiilimsi özelliğini yitirir (ör. içecek, gelecek, geçmiş, yakacak, dolmuş).
Fiilimsi (eylemsi), fiil kök ya da gövdelerine getirilen eklerle türetilen, cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan; olumsuzu yapılabilen ancak fiil gibi çekimlenemeyen ve isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil olmak üzere üç türü bulunan sözcüktür.
Sıfat-fiil, nitelediği isim düştüğünde onun yerine geçerek isim gibi kullanılır (adlaşma); adlaşmış sıfat-fiil yine de fiilimsi olma özelliğini korur.
Cümlede altı çizili beş sözcükten dördü aynı türden (ör. fiilimsi/isim/sıfat), biri farklı türdedir; soru, türü diğerlerinden farklı olan sözcüğün bulunmasını ister.
Fiilimsiler cümlede görevlerine göre ayrılır: isim-fiil (mastar) ad görevinde, sıfat-fiil sıfat ve isim görevinde, zarf-fiil ise zarf görevinde kullanılır.
Birleşik sözcükler farklı yollarla kurulur; bunlardan biri bir isim ile bir fiilimsinin bir araya gelmesidir (ör. ağaçkakan, karabasan).
Girişik birleşik cümlede fiilimsi sayısı yan cümle sayısına eşittir; cümledeki her fiilimsi bir yan cümle oluşturur.
Cümle ögelerine ayrılırken isim tamlaması, sıfat tamlaması, fiilimsi grubu ve edat grubu gibi sözcük grupları bölünmeden bir bütün olarak değerlendirilir.
Girişik (girişik) birleşik cümle, temel cümlenin içinde veya öncesinde fiilimsi (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) ile kurulmuş yan cümle bulunduran cümledir; yan cümlecik fiilimsiden oluşur.
Örnek Sorular
Soru 1
Aşağıdaki cümlelerde altı çizili sözcüklerden hangisi diğerlerinden farklı bir sözcük türündedir?
I. Gelen misafirleri kapıda karşıladık.
II. Çocuk gülerek odaya girdi.
III. Söylenen şarkılar herkesi duygulandırdı.
IV. Açan çiçekler bahçeyi süsledi.
V. Geçen hafta sinemaya gittik.
A) Gelen
B) gülerek
C) Söylenen
D) Açan
E) Geçen
Cevabı göster
Cevap: B) gülerek
'Gülerek' sözcüğü '-erek' ekiyle yapılmış bir zarf-fiildir ve eylemin nasıl yapıldığını bildirir.
Soru 2
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük bir fiilimsiyi nitelediği için zarf görevindedir?
A) Güzel çiçekleri masaya koydu.
B) Çabuk koşan atlet yarışı kazandı.
C) Sessiz çocuk köşede oturuyordu.
D) Soğuk hava herkesi rahatsız etti.
E) Yorgun yolcular otobüse bindi.
Cevabı göster
Cevap: B) Çabuk koşan atlet yarışı kazandı.
'Çabuk koşan atlet yarışı kazandı.' cümlesinde 'çabuk' sözcüğü 'koşan' sıfat-fiilini (bir fiilimsiyi) nitelemekte, yani eylemin nasıl yapıldığını bildirmektedir; bu yüzden zarftır.
Soru 3
Aşağıdaki cümlelerden hangisi basit cümleye örnek teşkil eder?
A) Kitap okumak, insanı geliştirir.
B) Koşarak okula gelen çocuklar yoruldu.
C) Dün akşam yemek yedi.
D) Hava soğuk olduğu için evde kaldık.
E) Gülümseyerek bizi karşıladı.
Cevabı göster
Cevap: C) Dün akşam yemek yedi.
'Dün akşam yemek yedi.' cümlesi tek yargı bildirir ve yüklemi dışında hiçbir fiilimsi içermez; dolayısıyla basit cümledir.
Soru 4
"Koşarak okula gelen ve defterini açmak isteyen öğrenci yorulmuştu." cümlesinde kaç yan cümle vardır?
A) 1
B) 2
C) 4
D) 3
E) 5
Cevabı göster
Cevap: D) 3
Cümlede üç fiilimsi bulunmaktadır: 'koşarak' (zarf-fiil), 'gelen' (sıfat-fiil) ve 'açmak' (isim-fiil). Girişik birleşik cümlede her fiilimsi bir yan cümle oluşturduğundan cümledeki yan cümle sayısı 3'tür.
Soru 5
'Ağaçkakan' ve 'oyunbozan' sözcükleri yapı bakımından incelendiğinde bu birleşik sözcüklerin hangi yolla oluşturulduğu söylenebilir?
A) İki ismin bir araya gelmesiyle
B) Bir fiil ile bir sıfatın birleşmesiyle
C) Bir sıfat ile bir zarfın bir araya gelmesiyle
D) İki fiilin bir araya gelmesiyle
E) Bir isim ile bir fiilimsinin birleşmesiyle
Cevabı göster
Cevap: E) Bir isim ile bir fiilimsinin birleşmesiyle
'Ağaçkakan' (ağaç + kakan) ve 'oyunbozan' (oyun + bozan) sözcüklerinde 'kakan' ve 'bozan' bileşenleri '-an' sıfat-fiil ekini almış birer fiilimsidir.
Soru 6
'-mak / -mek' mastar ekinin kullanımıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Bu ek hem fiil hem isim köklerine gelebilir.
B) Bu ek yalnızca sıfat köklerine gelir.
C) Bu ek yalnızca fiil köklerine gelir, isimlere gelmez.
D) Bu ek zarf-fiil oluşturmakta da kullanılır.
E) Bu ek hem fiil hem de zarf köklerine gelebilir.
Cevabı göster
Cevap: C) Bu ek yalnızca fiil köklerine gelir, isimlere gelmez.
'-mak/-mek' mastar eki yalnızca fiil kök ya da gövdelerine eklenerek isim-fiil (mastar) oluşturur; isim, sıfat ya da zarf köklerine getirilemez. Bu kural, mastar ekinin fiilden isim türetimi olduğunu gösterir.
Soru 7
Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi sıfat-fiil ekini almış olmasına karşın kalıcı isme dönüştüğü için artık fiilimsi sayılmaz?
A) Ülkenin geleceği gençlerin elindedir.
B) Müzeye geçen ay gelen turistler çok beğendi.
C) Yarın gelecek olan misafirler için yer hazırladık.
D) Koşan çocuklar bahçede oynuyordu.
E) Kazanacak takım kupayı alacak.
Cevabı göster
Cevap: A) Ülkenin geleceği gençlerin elindedir.
'Gelecek' sözcüğü '-ecek' sıfat-fiil ekini almış olsa da bu cümlede 'zaman' anlamıyla kalıcı isim olarak kullanılmıştır; fiilimsi özelliğini yitirmiştir.
Soru 8
Fiilimsi (eylemsi) ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Fiil kök ya da gövdelerine eklenen eklerle türetilir.
B) Zaman ve kişi ekleri alarak çekimlenebilir.
C) Olumsuzu yapılabilir ancak fiil gibi çekimlenmez.
D) İsim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil olmak üzere üç türü vardır.
E) Cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılabilir.
Cevabı göster
Cevap: B) Zaman ve kişi ekleri alarak çekimlenebilir.
Fiilimsiler zaman ve kişi ekleri alarak çekimlenemez; bu özellik yalnızca çekimli fiillere aittir. Fiilimsiler olumsuzu yapılabilen, isim/sıfat/zarf görevinde kullanılabilen ancak kip ve şahıs eki almayan sözcüklerdir.
Soru 9
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde isim-fiil eki almış bir sözcük kalıplaşarak kalıcı ad haline geldiği için fiilimsi sayılmaz?
A) Bu kitabı okumak çok zevkliydi.
B) Kapıyı açmak için anahtar gerekir.
C) Seni görmek beni mutlu etti.
D) Akşam yemeğinde dolma yedik.
E) Erken uyumak sağlığa yararlıdır.
Cevabı göster
Cevap: D) Akşam yemeğinde dolma yedik.
'Dolma' sözcüğü köken olarak '-ma' isim-fiil ekini almış bir fiilden türemiş olsa da kalıplaşarak bir yiyeceğin adı haline gelmiştir; bu nedenle fiilimsi değil kalıcı ad (isim) sayılır.
Soru 10
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiilimsi türünün yanlış seçilmesinden kaynaklanan bir anlatım bozukluğu vardır?
A) Spor yaparak sağlıklı kalmayı hedefliyordu.
B) Sınavı kazanmak için gece gündüz çalıştı.
C) Kitap okumak, zihinsel gelişime katkı sağlar.
D) Erken kalkarak işe zamanında yetişmeyi planladı.
E) Hem kitap okuyarak hem de müzik dinlemeyi çok sever.
Cevabı göster
Cevap: E) Hem kitap okuyarak hem de müzik dinlemeyi çok sever.
'Hem kitap okuyarak hem de müzik dinlemeyi çok sever.' cümlesinde 'okuyarak' bir zarf-fiildir; oysa 'sever' yüklemine nesne olabilmek için 'dinlemeyi' ile koşut biçimde isim-fiil ('okumayı') kullanılması gerekirdi.
Soru 11
"Çalışanlar haklarını aradı." cümlesinde 'çalışanlar' sözcüğü adlaşmış sıfat-fiildir. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bununla aynı yapıda adlaşmış bir sıfat-fiil vardır?
A) Sınavı kazanan büyük ödül aldı.
B) Ağlayan çocuğu teselli ettik.
C) Gülmek insanı mutlu eder.
D) Bahçede oynayan çocuklar acıktı.
E) Yüzmek sağlığa çok yararlıdır.
Cevabı göster
Cevap: A) Sınavı kazanan büyük ödül aldı.
'Sınavı kazanan büyük ödül aldı.' cümlesinde 'kazanan' sıfat-fiili, nitelediği isim düşürülerek adlaşmıştır; tıpkı 'çalışanlar' gibi isim göreviyle kullanılırken fiilimsi özelliğini korur.
Soru 12
Girişik birleşik cümleyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Bu cümle türünde bağlaç kullanılarak oluşturulmuş yan cümleler bulunur.
B) Yan cümlecik, temel cümlenin içinde veya öncesinde yer alan fiilimsiden oluşur.
C) Bu cümlede yalnızca zarf-fiil yan cümlecik kurabilir.
D) Girişik birleşik cümle, birden fazla temel cümleyi bağlaçlarla birleştirerek oluşur.
E) Bu cümle türü ile sıralı birleşik cümle arasında fark yoktur.
Cevabı göster
Cevap: B) Yan cümlecik, temel cümlenin içinde veya öncesinde yer alan fiilimsiden oluşur.
Girişik birleşik cümlede yan cümlecikler fiilimsilerden (isim-fiil, sıfat-fiil veya zarf-fiil) oluşur ve temel cümlenin içinde ya da öncesinde yer alır.
Soru 13
"Toplantıya katılarak görüşlerini aktardı." cümlesinde altı çizili 'katılarak' sözcüğünün fiilimsi türünü belirlemek için öncelikle hangi iki ölçüte başvurulmalıdır?
A) Sözcüğün kaç heceli olduğuna ve sesli uyumuna
B) Sözcüğün hangi fiil kökünden türediğine ve olumlu mu olumsuz mu olduğuna
C) Sözcüğün aldığı eke ve cümle içindeki işlevine
D) Cümlenin öznesine ve yükleminin çekimine
E) Sözcüğün önündeki ve sonundaki virgüle
Cevabı göster
Cevap: C) Sözcüğün aldığı eke ve cümle içindeki işlevine
Fiilimsi türü belirlenirken iki temel ölçüt kullanılır: sözcüğün aldığı ek (-erek burada zarf-fiil eki) ve cümle içindeki işlevi (eylemi niteleyen zarf konumu).
Soru 14
Aşağıdakilerden hangisinde altı çizili sözcük fiilimsi değildir?
A) Okuduğu kitapları titizlikle saklardı.
B) Yürüyerek gitmek sağlıklıdır.
C) Gülen çocuklar bahçede oynuyordu.
D) İleri giderse başarısız olabilir.
E) Koşmak onun en büyük tutkusuydu.
Cevabı göster
Cevap: D) İleri giderse başarısız olabilir.
'Giderse' sözcüğü '-se/-sa' koşul kipi ekiyle çekimlenmiş bir fiildir; fiilimsi değildir.
Soru 15
Aşağıdaki ek gruplarından hangisi isim-fiil (mastar) eki değildir?
A) -dığı / -duğu
B) -ma / -me
C) -ış / -iş
D) -mak / -mek
E) -mak / -ma
Cevabı göster
Cevap: A) -dığı / -duğu
'-dığı / -duğu' eki sıfat-fiil (ortaç) ekidir; isim-fiil oluşturmaz. İsim-fiil ekleri '-mak/-mek', '-ma/-me' ve '-ış/-iş'tir; dolayısıyla '-mak/-ma' grubu da isim-fiil eklerinden oluşur.