Fiil kipleri: haber (bildirme) kipleri — Konu Özeti
KPSS Türkçe kapsamında Fiil kipleri: haber (bildirme) kipleri konusunda bilmen gereken 10 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Gelecek zaman, eylemin ileride gerçekleşeceğini belirtir; '-acak/-ecek' ekleriyle kurulur.
Duyulan (öğrenilen) geçmiş zaman, eylemin geçmişte yapıldığını ve konuşanın buna tanık olmayıp başkasından öğrendiğini belirtir; '-mış/-miş/-muş/-müş' ekleriyle kurulur.
Kip, eylemin kılış, durum veya oluşunun zamana bağlı olarak nasıl gerçekleştiğini gösteren söyleyiş kalıbıdır ve kip ekleri bildirme (haber) kipleri ile dilek (tasarlama) kipleri olmak üzere ikiye ayrılır.
Şimdiki zaman, eylemin konuşma anında henüz yapılmakta olduğunu belirtir; '-yor/-iyor/-uyor/-üyor' ekleriyle kurulur.
Bir duygu, düşünce veya eylemi tam olarak yargı hâlinde anlatan sözcük dizisine cümle (tümce) denir; bir sözcük dizisinin cümle olabilmesi için yargı bildirmesi gerekir.
Röportaj, haberin gerçeği kabaca yansıtmasının aksine yaşamın özüne daha derinlemesine iner; haber genel bilgi verirken röportaj ayrıntıya iner ve gözlemden etkilenme içerir.
Geniş zaman, eylemin her zaman yapılabildiğini ya da alışkanlık bildirdiğini anlatır; '-r/-er/-ar' ekleriyle kurulur, olumsuzunda '-mez/-maz' kullanılır.
Haberlerde fotoğraf kullanılmadan önce gazete ve dergilerde önemli olaylar el çizimi ve resimlerle aktarılırdı; fotoğrafın habere eklenmesiyle gazetecilik anlayışı ve haber içeriği önemli ölçüde değişmiştir.
Haber (bildirme) kipleri zaman bildirir ve beş tanedir: görülen geçmiş zaman (-di), duyulan geçmiş zaman (-miş), şimdiki zaman (-yor/-makta), gelecek zaman (-acak) ve geniş zaman (-r/-ar, olumsuzu -maz).
Görülen (tanık olunan) geçmiş zaman, eylemin geçmişte yapıldığını ve konuşanın buna tanık olduğunu belirtir; '-dı/-di/-du/-dü/-tı/-ti/-tu/-tü' ekleriyle kurulur.
Örnek Sorular
Soru 1
Haber (bildirme) kipleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Türkçede haber kiplerinin sayısı altıdır: görülen geçmiş, duyulan geçmiş, şimdiki, gelecek, geniş ve istek kipidir.
B) Haber kipleri, eylemin gerçekleştiği zamana ilişkin bilgi verir.
C) Haber kipleri arasında görülen geçmiş zaman ve duyulan geçmiş zaman olmak üzere iki ayrı geçmiş zaman bulunur.
D) Gelecek zaman haber kiplerinden biri olup '-acak/-ecek' ekiyle kurulur.
E) Geniş zamanın olumsuzu '-mez/-maz' ekiyle oluşturulur ve bu kip de haber kipleri arasındadır.
Cevabı göster
Cevap: A) Türkçede haber kiplerinin sayısı altıdır: görülen geçmiş, duyulan geçmiş, şimdiki, gelecek, geniş ve istek kipidir.
Haber kipleri beş tanedir: görülen geçmiş zaman, duyulan geçmiş zaman, şimdiki zaman, gelecek zaman ve geniş zaman.
Soru 2
Konuşanın olaya bizzat tanık olmadığını, o eylemi başkasından ya da dolaylı yoldan öğrendiğini aktaran bildirme kipinin adı nedir?
A) Görülen geçmiş zaman
B) Geniş zaman
C) Duyulan geçmiş zaman
D) Gelecek zaman
E) Şimdiki zaman
Cevabı göster
Cevap: C) Duyulan geçmiş zaman
Konuşanın olaya tanık olmadığını, eylemi dolaylı/aktarım yoluyla öğrendiğini bildiren kip duyulan (öğrenilen) geçmiş zamandır; '-mış/-miş/-muş/-müş' ekleriyle kurulur.
Soru 3
Geniş zaman kipiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Geniş zaman '-r/-er/-ar' ekleriyle kurulur.
B) Geniş zaman haber (bildirme) kipleri arasında sayılır.
C) Geniş zaman alışkanlık ve genel geçerlilik anlamı taşıyabilir.
D) Geniş zamanın olumsuzu '-miyor' eki getirilerek oluşturulur.
E) Geniş zamanın olumsuzunda '-mez/-maz' eki kullanılır.
Cevabı göster
Cevap: D) Geniş zamanın olumsuzu '-miyor' eki getirilerek oluşturulur.
'-miyor' eki geniş zamana değil, şimdiki zamana aittir. Geniş zamanın olumsuz biçimi '-mez/-maz' ekiyle yapılır (örn. 'gelmez', 'yapmaz'). '-miyor' şimdiki zamanın olumsuzunu oluşturur.
Soru 4
Şimdiki zaman ile geniş zaman, ikisi de haber kibi olmakla birlikte anlam ve ek bakımından birbirinden ayrılır. Bu iki kibi birbirinden ayıran temel ölçüt aşağıdakilerden hangisidir?
A) Şimdiki zaman eylemin geçmişte yapıldığını, geniş zaman ise gelecekte yapılacağını bildirir.
B) Şimdiki zaman süren eylemi '-yor' ekiyle, geniş zaman ise alışkanlığı '-r/-ar' ekiyle bildirir.
C) Şimdiki zaman yalnızca olumsuz, geniş zaman ise yalnızca olumlu çekimlenebilir.
D) Şimdiki zaman bir dilek (tasarlama) kipi, geniş zaman ise bir haber kibidir.
E) Şimdiki zaman eyleme tanıklığı '-miş' ekiyle, geniş zaman ise tahmini '-acak' ekiyle bildirir.
Cevabı göster
Cevap: B) Şimdiki zaman süren eylemi '-yor' ekiyle, geniş zaman ise alışkanlığı '-r/-ar' ekiyle bildirir.
İki kibi ayıran ölçüt anlam ve ektir: şimdiki zaman konuşma anında süren eylemi '-yor' ile, geniş zaman ise alışkanlık/genel geçerliliği '-r/-ar' ile bildirir.
Soru 5
Bir dil öğretmeni, öğrencilerinden günlük rutinlerini anlatan bir paragraf yazmasını istemiştir. Öğrencinin yazdığı paragrafta 'Her gün sekizde kalkar, kahvaltısını yapar; işe geç kalmaz.' cümleleri yer almaktadır. Bu cümlelerdeki fiillerin kip bakımından değerlendirmesi için aşağıdakilerden hangisi doğru bir açıklama yapar?
A) Fiillerin tümü, konuşma anında gerçekleşmekte olan eylemi bildirdiğinden şimdiki zaman kipiyle çekimlenmiştir.
B) Fiillerin tümü, eylemin ileride yapılacağını bildirdiğinden gelecek zaman kipiyle çekimlenmiştir.
C) Fiillerin tümü, geçmişte bizzat tanık olunan eylemi bildirdiğinden görülen geçmiş zaman kipiyle çekimlenmiştir.
D) Olumlu fiiller alışkanlık bildirdiğinden geniş zamanla, olumsuz fiil ise '-maz' ekiyle geniş zamanın olumsuzuyla çekimlenmiştir.
E) Fiillerin tümü, başkasından öğrenilen geçmiş eylemi bildirdiğinden duyulan geçmiş zaman kipiyle çekimlenmiştir.
Cevabı göster
Cevap: D) Olumlu fiiller alışkanlık bildirdiğinden geniş zamanla, olumsuz fiil ise '-maz' ekiyle geniş zamanın olumsuzuyla çekimlenmiştir.
'Kalkar', 'yapar' fiilleri '-r/-ar' eki almış olup alışkanlık bildiren geniş zamandır; 'kalmaz' ise '-maz' eki ile geniş zamanın olumsuzudur. Paragrafın bağlamı (günlük rutin) da geniş zamanı doğrulamaktadır.
Soru 6
Türkçede bir eylemin ileride gerçekleşeceğini bildiren zaman kipinin adı aşağıdakilerden hangisidir?
Ahmet, sabah işe giderken yolda bir trafik kazasını gözlemledi. Akşam eve döndüğünde eşine bu kazayı anlatırken 'Bir araba bariyere çarptı, sürücü hemen dışarı çıktı.' dedi. Ahmet'in kullandığı fiil kiplerini kip bilgisi açısından değerlendiren aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Ahmet olayı bizzat görmediğinden fiiller duyulan geçmiş zaman kipiyle çekimlenmiştir; '-miş' eki kullanılmıştır.
B) Fiiller, alışkanlık ya da genel geçerlilik bildirdiğinden geniş zaman kipiyle çekimlenmiştir.
C) Olayın anlatıldığı an gerçekleşmekte olduğu için fiiller şimdiki zaman kipiyle çekimlenmiştir.
D) Ahmet olaya doğrudan tanık olduğundan fiiller görülen geçmiş zaman kipiyle çekimlenmiş; '-dı/-tı' ek ailesi kullanılmıştır.
E) Olayın ileride tekrarlanabileceği ima edildiğinden fiiller gelecek zaman kipiyle çekimlenmiştir.
Cevabı göster
Cevap: D) Ahmet olaya doğrudan tanık olduğundan fiiller görülen geçmiş zaman kipiyle çekimlenmiş; '-dı/-tı' ek ailesi kullanılmıştır.
'Çarptı' ve 'çıktı' fiilleri '-tı/-dı' eki almıştır. Ahmet olayı gözlemlediği için bizzat tanık olunan geçmiş, yani görülen geçmiş zaman kipi kullanılmıştır. Olayı başkasından duysaydı '-mış' eki gerekirdi.
Soru 8
Aşağıdaki cümlelerin tümü ileride gerçekleşecek bir eylemi anlatma amacı taşımaktadır. Ancak yalnızca birinde eylem, gelecek zaman kipinin kendi ekiyle çekimlenmiştir. Bu cümle hangisidir?
A) Birazdan yağmur yağar.
B) Tren neredeyse kalkıyor.
C) Yarın erken kalkmalıyım.
D) Akşama mutlaka gelmiş olur.
E) Sınav iki gün sonra başlayacak.
Cevabı göster
Cevap: E) Sınav iki gün sonra başlayacak.
Yalnızca 'başlayacak' fiili gelecek zaman kipinin kendi eki olan '-acak' ile kurulmuştur ve eylemin ileride gerçekleşeceğini doğrudan gelecek zaman ekiyle bildirir.
Soru 9
Görülen geçmiş zaman kipiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Görülen geçmiş zaman, konuşanın olayı başkasından duyduğunu ya da çıkarım yaptığını gösterir; '-miş' ekiyle kurulur.
B) Görülen geçmiş zaman, eylemin geçmişte konuşanın doğrudan gözlemlediği bir anda gerçekleştiğini bildirir ve '-dı/-di' ek ailesiyle kurulur.
C) Görülen geçmiş zaman, eylemin her zaman ya da alışkanlıkla yapıldığını anlatır; '-r/-ar' ekleriyle kurulur.
D) Görülen geçmiş zaman, eylemin yakın gelecekte gerçekleşeceğini kesinlikle bildirir; '-acak/-ecek' ekleriyle kurulur.
E) Görülen geçmiş zaman, eylemin konuşma anında sürdüğünü belirtir; '-yor' ekiyle kurulur.
Cevabı göster
Cevap: B) Görülen geçmiş zaman, eylemin geçmişte konuşanın doğrudan gözlemlediği bir anda gerçekleştiğini bildirir ve '-dı/-di' ek ailesiyle kurulur.
Görülen geçmiş zaman, konuşanın geçmişteki eyleme doğrudan tanık olduğunu bildirir; '-dı/-di/-du/-dü/-tı/-ti/-tu/-tü' ekleriyle çekimlenir.
Soru 10
Türkçede bir eylemin konuşma anında henüz yapılmakta olduğunu belirten haber kipinin kuruluşunda kullanılan ekler hangi seçenekte tam ve doğru olarak verilmiştir?
A) '-dı/-di/-du/-dü/-tı/-ti/-tu/-tü'
B) '-r/-er/-ar'
C) '-acak/-ecek'
D) '-mış/-miş/-muş/-müş'
E) '-yor/-iyor/-uyor/-üyor'
Cevabı göster
Cevap: E) '-yor/-iyor/-uyor/-üyor'
Şimdiki zaman kipini kuran ekler '-yor/-iyor/-uyor/-üyor' biçimlerinde ses uyumuna göre değişir; bu kip eylemin konuşma anında sürdüğünü bildirir.
Soru 11
Bir spiker, naklen yayında sahada o anda olup biteni izleyiciye aktaracaktır; oyuncunun şu an topla ilerlemekte olduğunu söylemek istemektedir. Spikerin bu eylemi kip kurallarına uygun biçimde aktarması için 'ilerle-' fiilini hangi biçimde çekimlemesi gerekir?
A) ilerledi (oyuncu topla ilerledi)
B) ilerleyecek (oyuncu topla ilerleyecek)
C) ilerliyor (oyuncu topla ilerliyor)
D) ilerlermiş (oyuncu topla ilerlermiş)
E) ilerler (oyuncu topla ilerler)
Cevabı göster
Cevap: C) ilerliyor (oyuncu topla ilerliyor)
Konuşma anında sürmekte olan eylem şimdiki zamanla aktarılır; '-yor' eki bu işlevi taşır.
Soru 12
Bir öğretmen, duyulan (öğrenilen) geçmiş zamanı anlatmak için aşağıdaki örnek cümleleri sıralamış ve her birinin bu kiple kurulduğunu söylemiştir. Öğretmenin verdiği örneklerden hangisi aslında duyulan geçmiş zaman kipiyle kurulmamıştır?
A) Eskiden buralar baştan başa ormanmış.
B) Dedem gençliğinde çok gezmiş.
C) Haberlere göre köprü dün açılmış.
D) Anlatılanlara bakılırsa çok çalışkanmış.
E) Akşam yemeğini tam vaktinde yedik.
Cevabı göster
Cevap: E) Akşam yemeğini tam vaktinde yedik.
'Akşam yemeğini tam vaktinde yedik.' cümlesindeki 'yedik' fiili '-di' ekiyle kurulmuş görülen geçmiş zaman kipidir; konuşanın olaya tanıklığını bildirir, duyulan geçmiş zaman değildir.
Soru 13
Türkçede fiil kipleri haber (bildirme) kipleri ve dilek (tasarlama) kipleri olmak üzere iki ana gruba ayrılır. Bu iki grubu birbirinden ayıran temel ölçüt aşağıdakilerden hangisidir?
A) Haber kipleri eylemi bir zamana bağlar; dilek kipleri ise istek, gereklilik, koşul, emir gibi tasarıları bildirir.
B) Haber kipleri istek, gereklilik ve emir gibi anlamlar taşır; dilek kipleri ise eylemin gerçekleştiği zamanı bildirir.
C) Her iki grup da geçmiş zamanı bildirir; aralarında işlev farkı yoktur.
D) Haber kipleri yalnızca olumsuz, dilek kipleri ise yalnızca olumlu çekimlenir.
E) Haber kipleri ad soylu sözcüklerden, dilek kipleri ise fiillerden türetilir.
Cevabı göster
Cevap: A) Haber kipleri eylemi bir zamana bağlar; dilek kipleri ise istek, gereklilik, koşul, emir gibi tasarıları bildirir.
İki grubu ayıran temel ölçüt işlevdir: haber kipleri (görülen geçmiş, duyulan geçmiş, şimdiki, gelecek, geniş) eylemi bir zaman dilimine yerleştirir; dilek kipleri ise istek, gereklilik, koşul ve emir gibi tasarıları…
Soru 14
Bir eylemin kişinin alışkanlığını ya da her zaman geçerli olan bir durumu bildirdiği düşünüldüğünde, bu anlamı karşılayan haber kibi ve bu kibin olumlu çekim eki için aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Bu anlam şimdiki zamanla karşılanır ve olumlu biçim '-yor' ekiyle kurulur.
B) Bu anlam gelecek zamanla karşılanır ve olumlu biçim '-acak/-ecek' ekiyle kurulur.
C) Bu anlam geniş zamanla karşılanır ve olumlu biçim '-r/-er/-ar' ekiyle kurulur.
D) Bu anlam görülen geçmiş zamanla karşılanır ve olumlu biçim '-dı/-di' ekiyle kurulur.
E) Bu anlam duyulan geçmiş zamanla karşılanır ve olumlu biçim '-miş' ekiyle kurulur.
Cevabı göster
Cevap: C) Bu anlam geniş zamanla karşılanır ve olumlu biçim '-r/-er/-ar' ekiyle kurulur.
Alışkanlık ve genel geçerlilik anlamı geniş zamanın temel işlevidir ve bu kibin olumlu biçimi '-r/-er/-ar' ekiyle kurulur. Diğer seçenekler bu anlamı yanlış kiplere ve onların eklerine bağlamaktadır.
Soru 15
Fiil kiplerinin iki ana gruba ayrıldığı düşünüldüğünde, bu iki grubun adları aşağıdakilerin hangisinde birlikte ve doğru olarak verilmiştir?
A) Haber kipleri ve soru kipleri
B) Bildirme kipleri ve dilek kipleri
C) Zaman kipleri ve kılış kipleri
D) Belirli kipleri ve belirsiz kipleri
E) Eylem kipleri ve durum kipleri
Cevabı göster
Cevap: B) Bildirme kipleri ve dilek kipleri
Kip ekleri iki ana gruba ayrılır: bildirme (haber) kipleri ve dilek (tasarlama) kipleri.