KPSS Türkçe kapsamında Fiil kipleri: dilek (tasarlama) kipleri (gereklilik, istek, şart, emir) konusunda bilmen gereken 16 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Henüz gerçekleşmemiş eylemleri bildiren kipler gelecek zaman (-ecek/-acak), istek kipi (-e/-a) ve dilek-şart kipidir (-se/-sa).
İstek cümlesi istek anlamı taşır (örn. Çay içelim.), emir cümlesi ise emir anlamı taşır (örn. Malzemeyi boşaltın.).
'Gönül' sözcüğü Türkçede istek/arzu, sevgi, iç dünya/his gibi farklı bağlamlarda kullanılan çok anlamlı bir sözcüktür.
Dilek-şart (koşul) kipi, eylemin gerçekleşmesinin bir şarta bağlı olduğunu bildirir ve '-sa/-se' ekiyle kurulur (örn. okusam).
Yüklem, haber (geçmiş zaman vb.) ya da dilek (şart, emir vb.) kiplerinden biriyle çekimlenmiş bir eylem olabilir (örn. bitirdi, okusak, gir).
Emir kipinin özel bir eki yoktur (Ø); I. tekil kişide kullanılmaz, yalnızca II. ve III. kişilerde çekimlenir (örn. oku!).
Sait Faik yazmayı 'içten gelen bir isteğin sonucu' olarak değerlendirmiş, yazma eylemini içsel bir zorunluluk olarak görmüştür.
Gereklilik kipi, eylemin yapılmasının zorunlu/gerekli olduğunu bildirir ve '-malı/-meli' ekiyle kurulur (örn. okumalıyım).
Dilek (tasarlama) kipleri zaman bildirmez; tasarı/dilek anlamı taşır ve gereklilik, şart (koşul), istek, emir olmak üzere dört alt kipe ayrılır.
İstek kipi, eyleme istek/dilek/temenni anlamı katar ve fiil köküne '-a/-e' eki getirilerek kurulur (örn. okuyayım, al-a-lım).
Fiil çekiminde kip ekinden sonra şahıs (kişi) ekleri gelir (örn. gel-di-m, gel-meli-sin, gel-se-m, gel-e-yim).
'Eylem farklı bir kiple çekimlenmiştir' tipi sorularda her fiilin eki ayrıştırılıp diğerlerinden farklı kip taşıyan seçenek bulunur; gereklilik-emir veya koşul-istek gibi anlamca yakın kipler yanıltıcı kullanılır.
Başarının vazgeçilmez koşulu güçlü istek ve kararlılıktır; başarı ne gerekirse yapmayı göze almakla mümkün olur.
Rivayet birleşik zaman, fiil + kip + (-mIş) yapısıyla kurulur (örn. bul-sa-y-mış, sev-meli-y-miş).
Fiil kip ekleri: görülen geçmiş (-di), duyulan geçmiş (-miş), şimdiki (-(i)yor), gelecek (-ecek), geniş (-(i)r), şart (-se), gereklilik (-meli), istek (-e).
Örnek Sorular
Soru 1
"Bu raporu bugün teslim etmeli." cümlesindeki yüklemin kip eki hangi anlamı taşır?
A) Eylemin yapılması gerektiğini
B) Eylemin bir koşula bağlı olduğunu
C) Eylemin geçmişte gerçekleştiğini
D) Eylemin gerçekleşmesinin istendiğini
E) Eylemin yakın gelecekte olacağını
Cevabı göster
Cevap: A) Eylemin yapılması gerektiğini
"Etmeli" fiilinde '-meli' eki gereklilik kipidir; bu kip eylemin yapılmasının zorunlu ya da gerekli olduğunu bildirir.
Soru 2
Aşağıdaki kip eklerinden hangisi dilek (tasarlama) kipleri arasında yer almaz?
A) Şart kipi: -se
B) Şimdiki zaman: -yor
C) İstek kipi: -e
D) Gereklilik kipi: -meli
E) Emir kipi: -Ø
Cevabı göster
Cevap: B) Şimdiki zaman: -yor
Şimdiki zaman eki -yor bir haber kipi ekidir; dilek (tasarlama) kipleri arasında yer almaz. Şart (-se), istek (-e), gereklilik (-meli) ve emir (-Ø) ekleri ise dilek kiplerini oluşturur.
Soru 3
"Yarın erken kalksan işe yetişirsin." cümlesinde altı çizili fiilin kip eki aşağıdakilerden hangisidir?
A) -malı/-meli
B) -e/-a
C) -sa/-se
D) -ecek/-acak
E) -(i)yor
Cevabı göster
Cevap: C) -sa/-se
"Kalksan" fiilinde 'kalk' köküne '-sa' dilek-şart kipi eki getirilmiştir. Dilek-şart kipi eylemin bir koşula bağlı olduğunu bildirir ve '-sa/-se' ekiyle kurulur.
Soru 4
Aşağıdaki cümlelerin hangisindeki yüklem bir dilek kipiyle çekimlenmiştir?
A) Sınav sonuçları dün açıklandı.
B) Her sabah gazete okurmuş.
C) Hava yarın soğuyacak.
D) Kapıyı kapat.
E) Toplantı saatlerdir sürüyor.
Cevabı göster
Cevap: D) Kapıyı kapat.
"Kapat" emir kipiyle çekilmiştir; emir kipi dilek (tasarlama) kiplerinden biridir. Diğer seçenekler sırasıyla görülen geçmiş, duyulan geçmiş rivayet, gelecek ve şimdiki zaman kiplerini içerir; hepsi haber kipidir.
Soru 5
Emir kipiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Emir kipi yalnızca I. tekil kişide çekimlenir.
B) Emir kipinin fiile eklenen kendine özgü bir eki vardır.
C) Emir kipi hem haber hem dilek kiplerinden sayılır ve her kişide kullanılır.
D) Emir kipi I. tekil kişide kullanılmaz, II. ve III. kişide çekimlenir.
E) Emir kipi olumsuz cümlelerde kullanılamaz.
Cevabı göster
Cevap: D) Emir kipi I. tekil kişide kullanılmaz, II. ve III. kişide çekimlenir.
Emir kipinin özel bir eki yoktur (ek sıfır morfemdir); birinci tekil kişide kullanılmaz, yalnızca ikinci ve üçüncü tekil/çoğul kişilerde çekimlenir.
Soru 6
Aşağıdaki fiil kiplerinden hangisi henüz gerçekleşmemiş bir eylemi bildirir?
A) Görülen geçmiş zaman (-di)
B) Duyulan geçmiş zaman (-miş)
C) Şimdiki zaman (-(i)yor)
D) Geniş zaman (-(i)r)
E) İstek kipi (-e/-a)
Cevabı göster
Cevap: E) İstek kipi (-e/-a)
İstek kipi (-e/-a), henüz gerçekleşmemiş, yalnızca tasarlanan/dilek edilen eylemleri bildirir.
Soru 7
"Bugün parkta biraz yürüyelim." cümlesindeki yüklem hangi kiple çekimlenmiştir?
A) İstek kipi (-a/-e)
B) Dilek-şart kipi (-sa/-se)
C) Emir kipi (Ø eki)
D) Gereklilik kipi (-malı/-meli)
E) Gelecek zaman kipi (-ecek/-acak)
Cevabı göster
Cevap: A) İstek kipi (-a/-e)
"Yürüyelim" = yürü + e + lim; '-e' istek kipi ekidir ve 'birlikte yapalım' anlamında temenni/istek bildirir.
Soru 8
"gel-meli-sin" biçiminin yapısı incelendiğinde '-sin' eki hangi görevi üstlenmektedir?
A) Kip eki olup eylemin zorunluluk bildirdiğini gösterir.
B) Kip ekinden sonra eklenen şahıs ekidir.
C) Fiil kökünü türetmek için kullanılan yapım ekidir.
D) Zaman anlamı katan bir çekim ekidir.
E) Eylemi olumsuzlaştıran bir ektir.
Cevabı göster
Cevap: B) Kip ekinden sonra eklenen şahıs ekidir.
Fiil çekiminde sıralama şöyledir: kök + kip eki + şahıs eki. "gelmelisin" yapısında -meli kip ekinden sonra eklenen -sin, II. tekil kişiyi gösteren şahıs ekidir.
Soru 9
"Çay içelim." cümlesiyle "Malzemeyi boşaltın." cümlesi arasındaki temel fark nedir?
A) İlki olumlu, ikincisi olumsuz anlamlıdır.
B) İlki gereklilik, ikincisi şart anlamı taşır.
C) İlki istek anlamı taşırken ikincisi emir anlamı taşır.
D) İkisi de aynı kiple (istek kipiyle) çekimlenmiştir.
E) İlki haber kipi, ikincisi dilek kipiyle kurulmuştur.
Cevabı göster
Cevap: C) İlki istek anlamı taşırken ikincisi emir anlamı taşır.
"Çay içelim" cümlesi istek kipinin 1. çoğul kişi çekimiyle kurulmuş olup istek/öneri anlamı taşır; "Malzemeyi boşaltın" ise emir kipinin 2. çoğul kişi çekimiyle kurulmuş olup emir/buyruk anlamı taşır.
Soru 10
Dilek (tasarlama) kipleri kaç alt kipe ayrılır ve bu kipler hangileridir?
A) Üç alt kip: gereklilik, şart, istek
B) İki alt kip: istek ve emir
C) Beş alt kip: gereklilik, şart, istek, emir, gelecek
D) Dört alt kip: görülen geçmiş, duyulan geçmiş, şart, emir
E) Dört alt kip: gereklilik, şart, istek, emir
Cevabı göster
Cevap: E) Dört alt kip: gereklilik, şart, istek, emir
Dilek (tasarlama) kipleri gereklilik, şart (koşul), istek ve emir olmak üzere dört alt kiptir. Gelecek zaman haber kipidir, dilek kipi değildir.
Soru 11
Aşağıdaki fiillerden hangisi diğerlerinden farklı bir kiple çekimlenmiştir?
(I) okumalıyım (II) gitmelisin (III) yazmalıyız (IV) söyleyelim (V) çalışmalısınız
A) I
B) II
C) III
D) IV
E) V
Cevabı göster
Cevap: D) IV
I, II, III ve V numaralı fiiller '-malı/-meli' gereklilik kipiyle çekimlenmiştir. IV numaralı "söyleyelim" ise '-e' istek kipiyle çekimlenmiş olup diğerlerinden farklı bir kip taşır.
Soru 12
"Sevinç her gün erken kalkmalıymış." cümlesindeki yüklem hangi yapıyla kurulmuştur?
A) Fiil kökü + gereklilik kipi + (-mIş); rivayet birleşik çekim
B) Fiil kökü + istek kipi + şart eki; birleşik çekim
C) Fiil kökü + gereklilik kipi; basit çekim
D) Fiil kökü + duyulan geçmiş; basit çekim
E) Fiil kökü + şart kipi + (-mIş) rivayeti; rivayet birleşik çekim
Cevabı göster
Cevap: A) Fiil kökü + gereklilik kipi + (-mIş); rivayet birleşik çekim
"Kalkmalıymış" = kalk (kök) + -malı (gereklilik kipi) + -y- (kaynaştırma) + -mış (rivayet eki). Bu yapı 'fiil + kip + (-mIş)' şemasına uyduğundan rivayet birleşik zamandır.