Fiil (eylem): iş/oluş/durum, kök-gövde ve yapı (basit, türemiş, birleşik) Soruları
KPSS Türkçe · 33 özgün soru · açıklamalı çözümler
Fiil (eylem): iş/oluş/durum, kök-gövde ve yapı (basit, türemiş, birleşik) — Konu Özeti
KPSS Türkçe kapsamında Fiil (eylem): iş/oluş/durum, kök-gövde ve yapı (basit, türemiş, birleşik) konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Durum, olgu ve olay bildiren sözcüklerden biriyle kurulan birleşik kelimeler ayrı yazılır; örnek: açık öğretim, ana dili, baş ağrısı, iş birliği, yer çekimi.
Birleşik yapılı (birleşik) fiil en az iki sözcükten oluşur ve üç alt türü vardır: yardımcı fiille kurulan (isim + et-/ol-), anlamca kaynaşmış (deyimleşmiş) ve kurallı birleşik fiil.
Birleşik sözcük en az iki sözcüğün birleşmesiyle oluşur ve oluşum biçimine göre türleri vardır: isim+isim, sıfat+isim, isim+fiil, fiil+fiil.
Birleşik zamanlı (çekimli) fiil, basit zamanlı bir fiile ikinci zaman eki olarak ek-fiilin (-idi/-imiş/-ise) getirilmesiyle, yani en az iki kip ekinin yan yana gelmesiyle oluşur; yapısı fiil + kip eki + idi/imiş/ise + kişi ekidir.
Basit zamanlı eylemler tek kiplidir ve üzerlerinde ek-fiil (-idi, -imiş, -ise, -dır) bulunmaz; örneğin 'sorumlu tutarız' geniş zaman + kişi eki aldığı için tek zamanlı, yani basit zamanlıdır.
'-r/-ar/-er, -maz/-mez ve -an/-en' sıfat-fiil ekleriyle kurulan sıfat tamlaması yapısındaki birleşik kelimeler ayrı yazılır; örnek: bakar kör, çalar saat, döner sermaye, güler yüz, koşar adım, yazar kasa, çıkmaz sokak, tükenmez kalem.
Eylemsi (fiilimsi) fiil kök/gövdesinden türese de cümlede isim/sıfat/zarf görevinde kullanılır ve kip eki almaz; çekimli eylem ise kip ve şahıs eki alıp yüklem olur, ayrıca hem olumsuzluk hem soru eki alabilir.
Bir fiilin basit mi birleşik zamanlı mı olduğu kip eki sayısıyla belirlenir: tek kip eki = basit, en az iki kip eki = birleşik; örneğin 'geleceğim' basit, 'gelecektim' (gel+ecek+idi+m) birleşik zamanlıdır.
Tür kayması yoluyla oluşan birleşik sözcüklerde eylem ya da eylemsi olan öge bu özelliğini yitirip bir varlığın adı olur; örnek: biçerdöver, mirasyedi, vurdumduymaz, alışveriş, gelgit.
Fiilimsiler (eylemsiler) fiil kök/gövdesinden türetilir, kip ve kişi eki almaz (çekimli eylem sayılmaz), olumsuzları yapılabilir, ad/sıfat/zarf görevinde kullanılır ve yan cümle (yargı) kurabilir.
'vefat etmek' gibi yardımcı eylemle kurulan birleşik eylemler (ses olayı olmadığında) ayrı yazılır; 'vefatetmek' bitişik yazımı yanlıştır.
'mı/mi' soru eki birleşik fiilin arasına girdiğinde birleşik fiil ayrı yazılır (örn. 'baş mı vurmalıyız').
Edilgen (pasif) çatıda eylemin kim tarafından yapıldığı belli değildir; yapı '-il-/-ın-/-ul-/-ün-' ekiyle kurulur ve yükleme 'kim?' sorusu sorulduğunda yanıt alınamaz; etken çatıda ise eylemi yapan bellidir.
Geçişli fiil, nesnesi olan ya da nesne alabilen eylemdir; nesneyi bulmak için yükleme 'neyi/kimi/ne' soruları sorulur, bunlara cevap veren eylem geçişlidir.
Cümlede yüklem; basit fiil, deyim/anlamca kaynaşmış birleşik fiil, yardımcı fiille kurulmuş birleşik fiil, isim tamlaması, sıfat tamlaması, ikileme, edat öbeği, pekiştirilmiş sözcük ya da sözcük tekrarı biçiminde olabilir.
'etmek/eylemek/olmak' anlamındaki yardımcı fiillerle birleşirken ses düşmesine veya ses türemesine uğrayan birleşik sözcükler bitişik yazılır; örnek: 'fesih etmek' değil 'feshetmek'.
Fiiller hareket anlamına göre üçe ayrılır: iş bildiren fiiller (özne yapar, 'neyi/kimi' sorusuna cevap verir), durum bildiren fiiller ('neyi/kimi' sorusuna cevap vermez) ve oluş bildiren fiiller (öznenin iradesi dışında doğal gelişen olaylar).
Fiil (eylem); varlıkların yaptığı iş, oluş, hareket, durum ya da yargıları anlatan, kip ve kişi eki alarak çekimlenen sözcüktür; fiil olup olmadığı '-mak/-mek' mastar ekiyle anlaşılır.
Ek fiil (ek-eylem, 'imek/-i-'), iki görevi olan ektir: isim ve isim soylu sözcüklere gelerek onları yüklem yapar, basit çekimli fiillere gelerek onları birleşik çekimli (birleşik zamanlı) fiile dönüştürür.
Birleşik zamanlı fiilin üç çekimi vardır: hikâye (-idi/-di eki), rivayet (-imiş/-miş eki) ve şart (-ise/-se eki) birleşik zaman.
'-tir/-dir' eki bir kip eki değil bildirme (pekiştirme) ekidir; 'bil-miş-tir' gibi yapılarda fiil basit çekimli kalır, kesinlik/olasılık anlamı katar ama birleşik zaman oluşturmaz.
Basit yapılı fiil (yapım eki almamış fiil, sözcük yapısı) ile basit çekimli fiil (tek kip eki almış fiil, çekim biçimi) farklı kavramlardır; bir fiil basit yapılı olup birleşik çekimli, ya da birleşik yapılı olup basit çekimli olabilir.
Örnek Sorular
Soru 1
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem edilgen çatıdadır?
A) Kapı sabah 8'de açıldı.
B) Öğretmen dersi dikkatle anlattı.
C) Annem her sabah kahve içer.
D) Çocuk koşarak eve geldi.
E) Biz bu konuyu çözeceğiz.
Cevabı göster
Cevap: A) Kapı sabah 8'de açıldı.
'Açıldı' fiili '-ıl-' edilgen çatı ekini almıştır; kapıyı kimin açtığı belli değil, 'kim açtı?' sorusuna yanıt alınamaz. Bu nedenle cümle edilgen çatıdadır.
Soru 2
Aşağıdakilerden hangisinde basit yapılı ama birleşik çekimli bir fiil örneği verilmiştir?
A) koşuyor (koş- + -uyor + kişi eki)
B) okuyabilmek (oku- + yeterlilik eki + mastar eki)
C) gitmiştim (git- + -miş + idi + m)
D) seyretmek (seyir + et- yardımcı fiil + mastar eki)
E) çalışkanlık (çalış- + -kan + -lık yapım ekleri)
Cevabı göster
Cevap: C) gitmiştim (git- + -miş + idi + m)
'Gitmiştim' basit yapılı (git- kökü yapım eki almamış) ama birleşik çekimli (gitmiş + idi + m, iki kip eki) bir fiildir; bu iki kavramın farklı olduğunu gösterir.
Soru 3
Yardımcı eylemle kurulan aşağıdaki birleşik fiillerden hangisi, herhangi bir ses olayı (ses düşmesi veya türemesi) bulunmadığı için ayrı yazılır?
A) feshetmek (fesih→fesh, ses düşmesi)
B) sabretmek (sabır→sabr, ses düşmesi)
C) hissetmek (his→hiss, ünsüz türemesi)
D) reddetmek (ret→redd, ünsüz türemesi)
E) kontrol etmek (ses değişimi yok)
Cevabı göster
Cevap: E) kontrol etmek (ses değişimi yok)
'Kontrol et-' yapısında ses düşmesi ya da türemesi olmadığından 'kontrol etmek' ayrı yazılır; öbür örneklerde ünsüz türemesi ya da ünlü düşmesi olduğu için bitişik yazılır.
Soru 4
Yardımcı eylemle kurulan birleşik eylemlerin yazımıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Yardımcı eylemle kurulan birleşik eylemlerin yazımı her durumda bitişiktir.
B) Ses olayı yoksa ayrı, ses düşmesi ya da türemesi varsa bitişik yazılır.
C) Bu birleşik eylemler, ses olaylı biçimleri de içinde, ayrı yazılır.
D) Bu yapılar, ancak 'ol-' yardımcı fiiliyle kurulduğunda bitişik yazılır.
E) Kılavuzda belirtilmedikçe bu birleşik eylemler bitişik yazılır kabul edilir.
Cevabı göster
Cevap: B) Ses olayı yoksa ayrı, ses düşmesi ya da türemesi varsa bitişik yazılır.
Yardımcı eylemle kurulan birleşik eylemler ses olayı (ses düşmesi ya da türemesi) bulunmadığında ayrı, ses olayı bulunduğunda bitişik yazılır.
Soru 5
Ek fiilin (ek-eylemin) iki temel görevi aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
A) Fiilin kök ve gövdesini belirler; sözcüklere nesne kazandırarak çekimi tamamlar.
B) İsimlere çekim eki katar; onları bağ-fiil biçimine sokarak zarf yapar.
C) Sıfat tamlamalarını yükleme bağlar; fiillere olumsuzluk anlamı katarak değiştirir.
D) Fiillere birden çok kip eki getirir; basit çekimi böylece zenginleştirir.
E) İsim soylu sözcükleri yüklem yapar; basit çekimli fiili birleşik zamana çevirir.
Cevabı göster
Cevap: E) İsim soylu sözcükleri yüklem yapar; basit çekimli fiili birleşik zamana çevirir.
Ek fiilin iki görevi vardır: isim ve isim soylu sözcükleri yüklem hâline getirmek; basit çekimli fiilleri birleşik zamanlı fiile dönüştürmek.
Soru 6
'Bu telefon en güzel olanıydı.' cümlesinde 'olan' sözcüğünün üstlendiği görev aşağıdakilerden hangisidir?
A) Cümlede nesne görevinde kullanılan isim-fiildir (mastar).
B) Ek fiil alarak yüklem olmuş bir sıfat-fiildir (ortaç).
C) Eylemin nasıl yapıldığını belirten, zarf görevindeki bağ-fiildir.
D) Cümlenin öznesi durumundaki çekimli eylemdir.
E) Yapım eki almış, türemiş bir isimdir.
Cevabı göster
Cevap: B) Ek fiil alarak yüklem olmuş bir sıfat-fiildir (ortaç).
'Olan' sözcüğü '-an' sıfat-fiil (ortaç) ekiyle kurulmuştur; '-(y)dı' ek-eylemini alarak yükleme dönüşmüştür. Bu yapı ortacın ek fiil alıp yüklem olabildiğini gösterir.
Soru 7
Yüklem görevini yalnızca çekimli eylemin üstlenebileceği görüşüne karşı en güçlü itiraz aşağıdakilerden hangisidir?
A) Bu görüş yerindedir; ad ya da tamlama hiçbir zaman yüklem konumuna gelemez.
B) Yargı bildirecek biçimde çekimlenen ad, tamlama ve öbekler de yüklem kurabilir.
C) Aksine, eylemin yüklemliği istisnadır; asıl yüklemler ad soylu yapılardır.
D) İtiraza gerek yoktur; bir öge ancak kip eki almışsa yüklem sayılabilir.
E) İkileme ve edat öbeği hep zarf görevdedir; bu yüzden yüklem olamazlar.
Cevabı göster
Cevap: B) Yargı bildirecek biçimde çekimlenen ad, tamlama ve öbekler de yüklem kurabilir.
Cümlede yüklem; çekimli eylemin yanında ad/sıfat tamlaması, ikileme, edat öbeği, pekiştirmeli yapı ya da sözcük tekrarı biçiminde de olabilir; ölçüt, ögenin yargı bildirecek biçimde çekimlenmesidir.
Soru 8
Aşağıdaki birleşik sözcük türlerinden hangisi, oluşum biçimine göre yapılan sınıflamada yer almaz?
A) zarf + fiil
B) sıfat + isim
C) isim + isim
D) isim + fiil
E) fiil + fiil
Cevabı göster
Cevap: A) zarf + fiil
Birleşik sözcükler oluşum biçimine göre isim+isim, sıfat+isim, isim+fiil ve fiil+fiil türlerine ayrılır; 'zarf+fiil' bu sınıflamada yer almaz.
Soru 9
Birleşik zamanlı fiilin çekimleri aşağıdakilerin hangisinde tam ve doğru olarak sıralanmıştır?
A) Hikâye, rivayet ve dilek birleşik zaman
B) Hikâye, şart ve istek birleşik zaman
C) Rivayet, şart ve gereklilik birleşik zaman
D) Hikâye, rivayet ve şart birleşik zaman
E) Rivayet, dilek ve koşul birleşik zaman
Cevabı göster
Cevap: D) Hikâye, rivayet ve şart birleşik zaman
Birleşik zamanlı fiilin üç çekimi hikâye (-idi), rivayet (-imiş) ve şart (-ise) birleşik zamandır.
Soru 10
Aşağıdaki birleşik sözcüklerin hangisinin yazımı yanlıştır?
A) işbirliği
B) yer çekimi
C) baş ağrısı
D) ana dili
E) açık öğretim
Cevabı göster
Cevap: A) işbirliği
'İş birliği', durum/olgu bildiren sözcüklerden oluşan bir birleşik sözcük olduğu için ayrı yazılır; 'işbirliği' bitişik yazımı yanlıştır.
Soru 11
'Sevinçliydi, hastaymış, parayla' sözcüklerinin yazımında ortak olarak uygulanan ses olayı ve koruyucu harf aşağıdakilerden hangisinde doğru açıklanmıştır?
A) Ünlü uyumu baştaki ünlüyü değiştirir; araya koruyucu ünsüz olarak ğ girer.
B) Sözcük ünsüzle bittiği için y koruyucusu girmez; ek olduğu gibi eklenir.
C) Ünlüyle biten köke ek bitişir; araya y girer ve ekin baştaki i sesi düşer.
D) Sözcükteki i sesi korunur; araya koruyucu ünsüz olarak n eklenir.
E) Bu yapılarda ek ayrı yazılır; sözcüğün son ünlüsü olduğu gibi kalır.
Cevabı göster
Cevap: C) Ünlüyle biten köke ek bitişir; araya y girer ve ekin baştaki i sesi düşer.
Ünlüyle biten sözcüğe 'idi/imiş/ise/ile/iken' bitişik yazılırken araya koruyucu 'y' ünsüzü girer ve ekin baştaki 'i' sesi düşer (sevinçli+y+di, hasta+y+mış, para+y+la).
Soru 12
Aşağıdaki fiillerden hangisi birleşik zamanlıdır?
A) çalışırdık
B) gidiyorum
C) uyumuşsunuz
D) gelirim
E) okurum
Cevabı göster
Cevap: A) çalışırdık
'Çalışırdık' = çalış + ır (geniş zaman kip eki) + idi (ek-fiil) + k (kişi eki) yapısındadır; üst üste iki kip ögesi (ır + idi) taşıdığı için birleşik zamanlıdır.
Soru 13
'mı/mi' soru eki, yardımcı eylemle ya da kurallı biçimde oluşan birleşik bir eylemin ortasına geldiğinde yazım nasıl olur?
A) Soru eki içe girse de birleşik eylem yine bitişik yazılmaya devam eder.
B) Soru eki basit eylemlerin ortasına gelebilir; birleşiklere uygulanmaz.
C) Soru eki araya girince o birleşik eylem ayrı yazılır.
D) Soru eki birleşik eylemde sona eklenir; yazımı değiştirmez.
E) Soru eki yardımcı eylemli yapıya girmez; ancak deyimlerin içine girer.
Cevabı göster
Cevap: C) Soru eki araya girince o birleşik eylem ayrı yazılır.
Soru eki bir birleşik eylemin ortasına geldiğinde o yapı ayrı yazılır; örneğin 'başvurmalıyız mı' değil 'baş mı vurmalıyız' biçiminde ayrılma zorunludur.
Soru 14
Fiilimsiler (eylemsiler) ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Fiil kök ya da gövdesinden türetilir.
B) Kip ve kişi eki almaz, bu nedenle çekimli eylem sayılmaz.
C) Ad, sıfat ve zarf görevlerinde kullanılabilir.
D) Cümlede yüklem olarak işlev gördüğü için kip eki almak zorundadır.
E) Olumsuz biçimleri yapılabilir ve yan yargı (yan cümle) kurabilir.
Cevabı göster
Cevap: D) Cümlede yüklem olarak işlev gördüğü için kip eki almak zorundadır.
Fiilimsiler kip eki almaz; cümlede yüklem değil ad/sıfat/zarf görevini üstlenir. Bu yüzden 'yüklem olduğu için kip eki almak zorundadır' yargısı yanlıştır.
Soru 15
Aşağıdaki fiillerden hangisi basit zamanlıdır?
A) gidecekmiş
B) okumuştu
C) anlarsınız
D) çalışırdı
E) yaparsak
Cevabı göster
Cevap: C) anlarsınız
'Anlarsınız' yalnızca geniş zaman kip eki almış (tek kip eki), üzerinde ek-fiil (-idi/-imiş/-ise) bulunmayan basit zamanlı bir fiildir.