Fiil çatısı: öznesine göre (etken, edilgen, dönüşlü, işteş) Soruları
KPSS Türkçe · 20 özgün soru · açıklamalı çözümler
Fiil çatısı: öznesine göre (etken, edilgen, dönüşlü, işteş) — Konu Özeti
KPSS Türkçe kapsamında Fiil çatısı: öznesine göre (etken, edilgen, dönüşlü, işteş) konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Dönüşlü çatıda özne hem işi yapan hem de işten etkilenen varlıktır; iş kendine döner ve fiil -l/-n (-in) ekini alır.
Şiir dizelerinde edilgen çatılı fiili bulma sorusunda edilgen genellikle -il-/-in- ekli fiildir; çeldirici olarak dönüşlü ve geçişsiz fiiller edilgen sanılır.
Cümle çatısı iki açıdan incelenir: özne-yüklem ilişkisi (işi yapanın belirli/belirsiz/ortak olması) ve nesne-yüklem ilişkisi (yüklemin nesne alıp almaması).
Temel anlatım bozukluğu türleri: yanlış anlamda kelime kullanmak, ek yanlışlığı, mantık-sıralama hatası, özne-yüklem uyumsuzluğu ve çatı uyumsuzluğu (geçişli-geçişsiz, etken-edilgen karışımı).
Çatı uyumsuzluğu, birden çok yüklemli/birleşik cümlede fiillerin çatısının (etken-edilgen, geçişli-geçişsiz, dönüşlü-işteş) birbiriyle uyuşmamasıyla oluşan anlatım bozukluğudur (örn. 'Film izlendi ve alkışladılar').
Kitle iletişim araçlarının yaygınlaşması ve göç hareketleri, yerel ağızların kullanımının azalmasına ve ağızların birbirine yaklaşmasına yol açmıştır.
Öznesine göre çatı sorularında verilen cümlelerin yüklemleri etken/edilgen/dönüşlü/işteş olarak tespit edilir; tipik çeldirici edilgen-dönüşlü karışıklığıdır (her ikisi de -l/-n alır).
Etken çatıda işi yapan özne bellidir ve eylemi bizzat gerçekleştirir; fiil edilgen/dönüşlü (-l, -n) ya da işteşlik (-ş) eki almaz.
İşteş çatıda eylem birden fazla özne tarafından karşılıklı ya da birlikte yapılır ve fiil -ş (-ış/-iş/-uş/-üş) ekiyle kurulur.
Edilgen tespiti soru tipinde, işi yapan/öznesi belli olmayan (eylemin kimce yapıldığı anlaşılamayan) cümle aranır; çeldirici olarak dönüşlü ya da öznesi bağlamdan çıkarılabilen cümleler verilir.
Fiiller çatı bakımından iki eksene göre sınıflandırılır: öznesine göre etken, edilgen, dönüşlü, işteş; nesnesine göre geçişli, geçişsiz, oldurgan, ettirgen.
Karşılıklı işteş eyleme örnekler: tartıştı, çarpıştı, selamlaştı, anlaştı, tanıştı, görüştü, mektuplaştı; iki ya da daha çok özne birbirini karşılıklı etkiler.
Nazım Hikmet'e ait şiir dizelerinde hangi fiil türünün bulunmadığını soran sorularda çoğunlukla 'ek-fiil yoktur' seçeneği doğru yanıttır.
Çatı sınıflandırmasının yanlış verildiği seçeneği bulma sorusunda tipik tuzak, edilgen çatının geçişli/etkenle veya dönüşlünün edilgenle karıştırılmasıdır.
Uluslararası Doğayı Koruma Birliği'ne göre zürafa popülasyonundaki azalmanın nedenleri arasında doğal ortamların yok olması, yasa dışı avlanma ve Afrika'daki iç karışıklıklar gibi birden fazla etken vardır.
Edilgen fiiller nesne-yüklem ilişkisi bakımından daima geçişsizdir; edilgen cümlede nesne gibi görünen öge sözde öznedir (örn. 'Ayakkabı alındı').
Soğuk algınlığı ilaçlarında bulunan etken maddeler arasında salisilik asit ve parasetamol yer alır.
Hızlı okuma ve anlamayı engelleyen en önemli etken, metni okurken parmakla sözcükleri takip etmektir; bu davranış gözü sınırlar ve hızı düşürür.
Edilgen çatıda işi yapan özne belli değildir; fiil -l/-n (-il/-in) ekini alır ve cümledeki özne işten etkilenen sözde öznedir.
Ettirgen çatıda özne işi kendisi yapmaz, başkasına yaptırır; bu fiil öznesine göre etken, nesnesine göre ettirgendir (örn. 'eşyaları taşıttı').
Birlikte işteş eyleme örnekler: gülüştük, kaçıştı, uçuşuyordu, koşuştu, doluştu, üşüştü; özneler aynı işi birlikte yapar, karşılıklı değil.
Bakterilerle yeterince mücadele edilememesinin nedenleri: yeni bakteri türlerinin ortaya çıkması, bakterilerin tedaviye direnç kazanması ve antibiyotik üretiminin gereken miktarın altında kalmasıdır.
Örnek Sorular
Soru 1
Bir fiil çatısı sınıflandırma tablosunda sütunlar "öznesine göre" ve "nesnesine göre" olarak ayrılmıştır. Bu tabloda "öznesine göre" sütununda yer alması gereken çatı türleri aşağıdakilerden hangisinde eksiksiz ve yalnızca doğru olarak listelenmiştir?
A) Etken, edilgen, dönüşlü, işteş.
B) Geçişli, geçişsiz, oldurgan, ettirgen.
C) Etken, edilgen, geçişli, işteş.
D) Dönüşlü, işteş, oldurgan, ettirgen.
E) Etken, edilgen, dönüşlü, ettirgen.
Cevabı göster
Cevap: A) Etken, edilgen, dönüşlü, işteş.
Öznesine göre çatı sütunu: etken, edilgen, dönüşlü, işteş. Nesnesine göre sütun: geçişli, geçişsiz, oldurgan, ettirgen.
Soru 2
Etken çatılı fiille ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Etken çatıda fiil -n ya da -l eki alarak işin başkasına yaptırıldığını gösterir.
B) Etken çatıda özne bellidir ve eylemi doğrudan kendisi gerçekleştirir; fiil -l, -n veya -ş eki almaz.
C) Etken çatıda öznesi belirsiz olan eylem söz konusu olduğundan sözde özne kullanılır.
D) Etken çatılı fiil -ş ekiyle kurulur ve birden fazla özne tarafından yapılan işi gösterir.
E) Etken çatıda özne işi başkasına yaptırır; bu nedenle fiile -t ya da -dır eki getirilir.
Cevabı göster
Cevap: B) Etken çatıda özne bellidir ve eylemi doğrudan kendisi gerçekleştirir; fiil -l, -n veya -ş eki almaz.
Etken çatıda belirli bir özne eylemi bizzat yapar; fiile -l/-n (edilgen) ya da -ş (işteş) ekleri getirilmez.
Soru 3
Fiil çatısıyla ilgili aşağıdaki sınıflandırmalardan hangisi yanlıştır?
A) Edilgen çatılı fiil, nesnesine göre daima geçişsizdir.
B) Dönüşlü çatıda eylem, belli olan öznenin kendisine döner.
C) İşteş çatılı fiil, -ş (-ış/-iş) ekiyle kurulur ve birden çok özne içerir.
D) Edilgen çatılı fiil, gerçek öznesi belli olan geçişli bir eylemdir.
E) Ettirgen çatılı fiil, öznesine göre etken kabul edilir.
Cevabı göster
Cevap: D) Edilgen çatılı fiil, gerçek öznesi belli olan geçişli bir eylemdir.
Edilgen çatıda işi yapan özne belli değildir (cümledeki öge sözde öznedir) ve fiil nesne almaz, yani geçişsizdir; bu nedenle 'gerçek öznesi belli olan geçişli eylem' nitelemesi yanlıştır. Diğer dört yargı doğrudur.
Soru 4
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili fiil karşılıklı işteş çatı taşımaktadır?
A) Çocuklar bahçe kapısına doğru hızla koşuştu.
B) Davetliler süslü düğün salonuna sevinçle doluştu.
C) Öğrenciler sınav için koridorda sessizce sıraya girdi.
D) İki eski dost kapıda candan selamlaştı.
E) Köylüler geniş tarladaki ekinleri birlikte biçti.
Cevabı göster
Cevap: D) İki eski dost kapıda candan selamlaştı.
'Selamlaştı' karşılıklı işteş eylemdir; özneler birbirini selamlar, eylem çift yönlü etkileşim içerir.
Soru 5
İşteş çatıyla ilgili aşağıdaki açıklamalardan hangisi yanlıştır?
A) İşteş çatıda eylemi yapan özne belirsiz olduğundan sözde özne devreye girer.
B) Fiil -ş (-ış/-iş/-uş/-üş) ekini alır.
C) Özneler arasında karşılıklılık ya da birliktelik anlamı bulunur.
D) Eylem birden fazla özne tarafından gerçekleştirilir.
E) "Çocuklar bahçede koşuştu." cümlesi işteş çatıya örnek gösterilebilir.
Cevabı göster
Cevap: A) İşteş çatıda eylemi yapan özne belirsiz olduğundan sözde özne devreye girer.
"Ahmet her sabah aynada uzun süre süslendi." cümlesindeki yükleme ait çatı türü ve bu çatının temel özelliği aşağıdakilerin hangisinde birlikte doğru verilmiştir?
A) Edilgen çatı — özne belirsizdir ve eylem -l/-n ekini alır.
B) Dönüşlü çatı — özne hem işi yapan hem de işten etkilenen konumdadır, iş kendine döner.
C) İşteş çatı — birden fazla özne aynı işi karşılıklı olarak gerçekleştirir.
D) Etken çatı — özne eylemi bizzat yapar ve fiil çatı eki almaz.
E) Ettirgen çatı — özne işi başkasına yaptırır ve fiil -t/-dır eki alır.
Cevabı göster
Cevap: B) Dönüşlü çatı — özne hem işi yapan hem de işten etkilenen konumdadır, iş kendine döner.
'Süslendi' fiilinde özne Ahmet hem süsleyen hem de süslenendir; iş kendine döner, bu dönüşlü çatıdır.
Soru 7
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili işteş çatılı fiil, karşılıklı değil birlikte işteş anlam taşımaktadır?
A) İki eski dost yıllar sonra istasyonda karşılaştı.
B) Komşular bahçe duvarı konusunda sonunda anlaştı.
C) Davetliler kapıda birbiriyle selamlaştı.
D) Arılar açan çiçeklerin üzerine üşüştü.
E) Uzaktaki akrabalar uzun süre mektuplaştı.
Cevabı göster
Cevap: D) Arılar açan çiçeklerin üzerine üşüştü.
'Üşüştü' birlikte işteş eylemdir; arılar aynı işi aynı yöne doğru birlikte yapar, eylemde karşılıklılık yoktur. Diğerlerinde özneler işi birbirine yönelterek karşılıklı yapar.
Soru 8
Fiil çatısı iki ayrı eksende incelenir. Buna göre aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?
Öznesine göre çatı: etken, edilgen, dönüşlü, işteş. Nesnesine göre çatı: geçişli, geçişsiz, oldurgan, ettirgen.
Soru 9
Aşağıdakilerden hangisi edilgen çatının tanımını doğru biçimde vermektedir?
A) İşi yapan öznenin kim olduğu belli değildir; fiil -l veya -n ekini alır ve cümledeki özne sözde öznedir.
B) Öznenin hem işi yapan hem de işten etkilenen konumunda olduğu, fiilin -n eki aldığı çatıdır.
C) Öznenin işi birlikte yaptığı, fiilin -ş ekini aldığı ve karşılıklılık bildirdiği çatı türüdür.
D) Özne eylemi bizzat gerçekleştirir; fiil herhangi bir çatı eki almaz.
E) Özne işi başkasına yaptırır; fiile -t veya -dır eki eklenerek ettirgen yapı oluşturulur.
Cevabı göster
Cevap: A) İşi yapan öznenin kim olduğu belli değildir; fiil -l veya -n ekini alır ve cümledeki özne sözde öznedir.
Edilgen çatıda eylemi kimin yaptığı belirsizdir; fiil -l/-n ekini alır ve cümle öznesi gerçek değil sözde öznedir.
Soru 10
Aşağıdaki cümle çiftlerinden hangisinde ilk cümle dönüşlü, ikinci cümle edilgen çatıyı örneklemektedir?
A) "Meyve bahçesi akşam sulandı." / "Adam kendine iyi baktı."
B) "Köprü sel sularıyla yıkıldı." / "Ali saçını taradı."
C) "Çocuk hızlıca giyindi." / "Öğrenciler törende ödüllendirildi."
D) "Ev baştan aşağı boyandı." / "Ekip üyeleri birbiriyle tanıştı."
E) "Müzisyenler uzun uzun alkışlandı." / "Gençler parkta buluştu."
Cevabı göster
Cevap: C) "Çocuk hızlıca giyindi." / "Öğrenciler törende ödüllendirildi."
'Giyindi' cümlesinde özne çocuk bellidir ve işi kendisine döner (dönüşlü). 'Ödüllendirildi' cümlesinde eylemi yapan belirsizdir (edilgen). Doğru sıralama bu seçenektedir.
Soru 11
"Sergi açıldı ve ziyaretçiler büyük ilgi gösterdi." cümlesindeki anlatım bozukluğunun türü nedir?
A) Mantık-sıralama hatası.
B) Özne-yüklem uyumsuzluğu.
C) Yanlış anlamda kelime kullanımı.
D) Çatı uyumsuzluğu.
E) Gereksiz sözcük kullanımı.
Cevabı göster
Cevap: D) Çatı uyumsuzluğu.
'Açıldı' edilgen, 'gösterdi' etken çatılıdır; iki yüklemin çatısı uyuşmadığından cümle çatı uyumsuzluğu içermektedir.
Soru 12
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem dönüşlü çatı taşımaktadır?
A) Çamaşırlar yıkandı ve balkona asıldı.
B) Ekip uzun saatler boyunca çalıştı.
C) Konuk sanatçılar salonda buluştu.
D) Mektup postaneye verildi.
E) Küçük kız kendine güzel süslendi.
Cevabı göster
Cevap: E) Küçük kız kendine güzel süslendi.
'Süslendi' dönüşlü çatılıdır; özne kendisini süsler, iş kendine döner. Diğer seçeneklerde edilgen ya da etken çatı vardır.
Soru 13
"Kitaplar raftan alındı." cümlesindeki 'kitaplar' ögesi ve yüklemin çatısı için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) 'Kitaplar' nesnedir; yüklem geçişli, etken çatıdadır.
B) 'Kitaplar' sözde öznedir; yüklem edilgen ve geçişsizdir.
C) 'Kitaplar' gerçek öznedir; yüklem edilgen ve geçişlidir.
Bir cümledeki yüklemin edilgen çatılı olduğunu gösteren temel özellik aşağıdakilerden hangisidir?
A) Eylemi gerçekleştiren öznenin belirsiz olması.
B) Fiilin -ş işteşlik ekini alması.
C) Öznenin birden çok varlıktan oluşması.
D) Fiile -t ya da -dır ettirgenlik ekinin gelmesi.
E) Cümlede dolaylı tümlecin bulunması.
Cevabı göster
Cevap: A) Eylemi gerçekleştiren öznenin belirsiz olması.
Edilgen çatıda asıl belirleyici, işi yapan öznenin belirsiz olmasıdır; cümlenin öznesi gerçek özne değil, işten etkilenen sözde öznedir. Fiilde -l/-n eki olsa da özne bağlamdan anlaşılıyorsa eylem dönüşlü olabilir.
Soru 15
Öznesine göre çatı incelenirken dönüşlü ve edilgen fiillerin birbiriyle karıştırılmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Her iki çatının da fiile -l/-n ekini getirmesi.
B) Her iki çatının da -ş işteşlik ekiyle kurulması.
C) Her iki çatının da öznesinin daima çoğul olması.
D) Her iki çatının da nesne almasını zorunlu kılması.
E) Her iki çatının da sözde özne gerektirmesi.
Cevabı göster
Cevap: A) Her iki çatının da fiile -l/-n ekini getirmesi.
Dönüşlü ve edilgen fiiller aynı -l/-n ekiyle kurulduğundan biçimce ayırt edilemez; ayrımı yalnızca bağlam (öznenin belli olup olmaması) sağlar, bu nedenle iki tür kolayca karıştırılır.