Fiil çatısı: nesnesine göre (geçişli, geçişsiz, oldurgan, ettirgen) Soruları
KPSS Türkçe · 35 özgün soru · açıklamalı çözümler
Fiil çatısı: nesnesine göre (geçişli, geçişsiz, oldurgan, ettirgen) — Konu Özeti
KPSS Türkçe kapsamında Fiil çatısı: nesnesine göre (geçişli, geçişsiz, oldurgan, ettirgen) konusunda bilmen gereken 11 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Cümledeki yüklem örnekleri nesnesine göre geçişli/geçişsiz/oldurgan/ettirgen olarak sınıflandırılır (ör. 'Çocuğu uyuttu' oldurgan, 'parayı kaptırdı' ettirgen).
Geçişli fiil nesne almış ya da alabilecek, 'neyi/kimi/ne?' sorularına cevap veren eylemdir (ör. yazdı, gördü).
Oldurgan ve ettirgen fiiller bir tür geçişli fiildir; her ikisi de geçişlilik çerçevesinde değerlendirilir.
'Geçişsizken ek alarak geçişli hâle gelen fiil' tipindeki sorular oldurgan fiili test eder; doğru seçenekte temel eylem ek almadan önce geçişsizdir.
Etken çatılı fiilde özne eylemi bizzat yapar; nesne alıp almamasına göre geçişli-geçişsiz ayrımı yapılır (ör. 'buluyoruz' etken).
Bir fiilin geçişli olup olmadığı, başına 'onu' getirilip anlamlı olup olmadığına bakılarak (onu testi) anlaşılır.
Nesne (düz tümleç), öznenin yaptığı işten etkilenen ögedir; yalnızca geçişli fiil cümlelerinde bulunur ve 'ne/neyi/kimi?' sorularıyla bulunur.
Cevap: A) 'Parayı kaptırdı' cümlesindeki yüklem ettirgen çatılıdır.
'Parayı kaptırdı' fiilinde temel eylem 'kap-' geçişlidir; geçişli fiil ek alarak ettirgen olur. 'Çocuğu uyuttu' fiilinde ise temel eylem 'uyu-' geçişsizdir; geçişsiz fiil ek alarak oldurgan olur.
Soru 2
'pişir-' ve 'yaptır-' fiilleri ele alındığında, 'pişir-' fiilinin neden oldurgan, 'yaptır-' fiilinin ise neden ettirgen sayıldığını doğru açıklayan ifade hangisidir?
A) 'pişir-' geçişli 'piş-' kökünden, 'yaptır-' geçişsiz 'yap-' kökünden türediği için sınıflandırma bu şekildedir.
B) İkisi de aynı çatı ekini aldığından her ikisi de oldurgan sayılır; ettirgen tümüyle farklı ekler kullanır.
C) 'piş-' geçişsiz olduğundan 'pişir-' oldurgan; 'yap-' geçişli olduğundan 'yaptır-' ettirgendir; ayrımı kökün geçişliliği belirler.
D) 'pişir-' ve 'yaptır-' arasındaki fark eklerin türünden kaynaklanır; köklerin geçişliliği çatıyı etkilemez.
E) 'pişir-' ettirgen, 'yaptır-' oldurgandır; çünkü 'pişirmek' işi başkasına yaptırma anlamı taşır.
Cevabı göster
Cevap: C) 'piş-' geçişsiz olduğundan 'pişir-' oldurgan; 'yap-' geçişli olduğundan 'yaptır-' ettirgendir; ayrımı kökün geçişliliği belirler.
Oldurgan ve ettirgen aynı ekleri alır; ayrımı kökün geçişlilik durumu belirler. 'piş-' geçişsizdir → 'pişir-' oldurgan. 'yap-' geçişlidir → 'yaptır-' ettirgen. Bu nedenle 'pişir-' oldurgan, 'yaptır-' ettirgendir.
Soru 3
Geçişli fiil kavramıyla ilgili aşağıdaki tanımlardan hangisi doğrudur?
A) Nesne almış ya da alabilecek olan, 'neyi/kimi/ne?' sorularına yanıt veren fiildir.
B) Ek almadan önce geçişsizken ek alarak geçişli hâle gelen, nesne kazanan fiildir.
C) Yalnızca somut nesne alabilen, soyut kavramı nesne yapamayan sınırlı fiildir.
D) Nesnesini ancak belirtili biçimde alabilen, belirtisiz nesne almayan fiildir.
Cevap: A) Nesne almış ya da alabilecek olan, 'neyi/kimi/ne?' sorularına yanıt veren fiildir.
Geçişli fiil, nesne almış ya da alabilecek olan, 'neyi/kimi/ne?' sorularına yanıt veren eylemdir; nesneyi o anda almamış olsa bile potansiyel olarak geçişlidir.
Soru 4
Bir öğretmen, tahtaya aşağıdaki dört cümleyi yazarak öğrencilerinden yüklemleri 'etken-geçişli', 'etken-geçişsiz' ya da 'etken değil' şeklinde sınıflandırmalarını istiyor:
I. Kardeşim her sabah erken kalkar.
II. Mühendis köprüyü tasarladı.
III. Müdür sekreterine raporu yazdırdı.
IV. Çocuklar bahçede koşuyor.
Bu sınıflandırmada hangi eşleştirme doğrudur?
A) I etken-geçişsiz, II etken-geçişli, III etken-geçişsiz, IV etken-geçişsiz
B) I etken-geçişsiz, II etken-geçişli, III etken değil (ettirgen), IV etken-geçişsiz
C) I etken-geçişli, II etken-geçişli, III etken-geçişli, IV etken-geçişsiz
D) I etken-geçişsiz, II etken-geçişsiz, III etken değil (ettirgen), IV etken-geçişli
E) I etken-geçişli, II etken-geçişsiz, III etken değil (ettirgen), IV etken-geçişsiz
Cevabı göster
Cevap: B) I etken-geçişsiz, II etken-geçişli, III etken değil (ettirgen), IV etken-geçişsiz
I. 'kalkar': özne eylemi bizzat yapar (etken); 'neyi kalkar?' sorusu anlamsız → etken-geçişsiz. II. 'tasarladı': özne eylemi bizzat yapar (etken); 'neyi tasarladı? köprüyü' → etken-geçişli. III. 'yazdırdı': geçişli kök…
Soru 5
Aşağıdaki açıklamalardan hangisi ettirgen fiili doğru biçimde tanımlamaktadır?
A) Geçişsiz bir fiile '-t, -r, -tır' eki getirilerek öznenin eylemi bizzat yaptığını belirten fiil.
B) Öznenin eylemi kendi kendine yaptığını gösteren, '-ın/-in' eki almış fiil.
C) Geçişsiz bir fiile çatı eki getirilerek nesne alabilen hâle getirilen fiil.
D) Geçişli bir fiile '-t, -r, -tır/-dır' eki getirilerek işin başkasına yaptırıldığını gösteren fiil.
E) Geçişli bir fiile '-il/-ıl' eki getirilerek öznenin eylemden etkilendiğini gösteren fiil.
Cevabı göster
Cevap: D) Geçişli bir fiile '-t, -r, -tır/-dır' eki getirilerek işin başkasına yaptırıldığını gösteren fiil.
Ettirgen fiil: geçişli bir kök fiile '-t, -r, -tır/-dır' eki eklenerek işin başka birine yaptırıldığı anlamı kazandırılır (ör. yap- → yaptır-, oku- → okut-).
Soru 6
Bir öğrenci aşağıdaki beş cümleyi inceleyerek hangisinde nesne (düz tümleç) bulunduğunu bulmaya çalışmaktadır. Cümlelerin yalnızca birinde nesne bulunmaktadır. Bu cümle hangisidir?
A) Çocuk sabah erkenden uyandı.
B) Kardeşim bütün gece ağladı.
C) Ressam tabloyu özenle çizdi.
D) Kuş yüksek dallara kondu.
E) Öğrenci bütün gün oturdu.
Cevabı göster
Cevap: C) Ressam tabloyu özenle çizdi.
'Tabloyu çizdi' cümlesinde 'çizdi' geçişli bir fiildir ve 'neyi çizdi?' sorusuyla 'tabloyu' nesnesi bulunur. Diğer seçeneklerdeki fiiller (uyandı, ağladı, kondu, oturdu) geçişsiz olduğundan bu cümlelerde nesne bulunmaz.
Soru 7
'Öğretmen, çekingen öğrenciye şiiri sınıfın önünde okuttu.' cümlesindeki 'okut-' fiilinin neden ettirgen (oldurgan değil) olduğunu doğru açıklayan ifade hangisidir?
A) 'oku-' kökü geçişsiz olduğu için '-t' eki ona oldurgan değil ettirgen anlam katar.
B) 'oku-' kökü geçişli bir fiildir; geçişli bir köke '-t' eki gelince ortaya ettirgen fiil çıkar.
C) '-t' ekiyle türeyen her fiil otomatik olarak oldurgan sayıldığından 'okut-' aslında oldurgandır.
D) Fiilin ettirgen mi oldurgan mı olduğunu kökün geçişliliği değil, yalnızca cümledeki nesnenin varlığı belirler.
E) 'okut-' fiili 'işi başkasına yaptırma' anlamı taşımadığı için ettirgen değil, etken sayılır.
Cevabı göster
Cevap: B) 'oku-' kökü geçişli bir fiildir; geçişli bir köke '-t' eki gelince ortaya ettirgen fiil çıkar.
Ettirgen fiil, geçişli bir köke '-t, -r, -tır/-dır' eklerinden biri getirilerek oluşur.
Soru 8
'Onu testi' fiilbilgisinde ne amaçla kullanılır?
A) Bir fiilin hangi zaman ekini aldığını belirlemek için
B) Bir fiilin ettirgen mi oldurgan mı olduğunu ayırt etmek için
C) Bir fiilin geçişli mi geçişsiz mi olduğunu anlamak için
D) Bir fiilin etken mi edilgen çatıda mı kullanıldığını tespit etmek için
E) Bir cümlede öznenin belirli mi belirsiz mi olduğunu saptamak için
Cevabı göster
Cevap: C) Bir fiilin geçişli mi geçişsiz mi olduğunu anlamak için
'Onu testi', fiil öncesine 'onu' zamiri getirilerek cümlenin anlamlı olup olmadığının denetlenmesidir; amacı fiilin geçişli mi geçişsiz mi olduğunu belirlemektir.
Soru 9
'Aramayı bırakın, anahtarı buluyoruz.' cümlesindeki altı çizili yüklem için aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?
A) Etken çatılı geçişsiz fiildir; özne eylemi başkasına yaptırmaktadır.
B) Dönüşlü çatılı geçişsiz fiildir; özne eylemi kendine yapmaktadır.
C) Ettirgen çatılı geçişli fiildir; özne eylemi bizzat yapmaktadır.
D) Oldurgan çatılı geçişli fiildir; temel eylem geçişsizdi.
E) Etken çatılı geçişli fiildir; özne eylemi bizzat yapmaktadır.
Cevabı göster
Cevap: E) Etken çatılı geçişli fiildir; özne eylemi bizzat yapmaktadır.
'Buluyoruz' fiilinde özne ('biz') eylemi bizzat yapmaktadır (etken çatı) ve 'anahtarı' nesnesi alındığından geçişlidir.
Soru 10
Bir fiilin 'ek almadan önce geçişsiz, ek aldıktan sonra geçişli' olması onu oldurgan yapar; aynı tanım neden ettirgen fiili kapsamaz? Temel neden aşağıdakilerden hangisidir?
A) Ettirgen fiiller nesne almadığından geçişlilik kazanma tanımına girmez.
B) Oldurgan fiiller '-tır' ekiyle, ettirgenler ondan farklı eklerle türediğinden tanım ayrışır.
C) Ettirgen fiilin tabanı ek almadan önce geçişlidir; bu nedenle o tanım oldurgan fiili karşılar.
D) Oldurgan fiiller özneyi pasifleştirir, ettirgenler özneyi etkinleştirir; ayrım bu anlam farkına dayanır.
E) Ek alarak geçişli hâle gelmek oldurgana özgüdür; ettirgenler geçişli köklerden oluşmaz.
Cevabı göster
Cevap: C) Ettirgen fiilin tabanı ek almadan önce geçişlidir; bu nedenle o tanım oldurgan fiili karşılar.
Ettirgen fiilin tabanı ek almadan önce zaten geçişlidir (ör.
Soru 11
'Neyi?' ve 'kimi?' sorularına yanıt veremeyen, nesne almaksızın tamamlanan eylem türünün adı nedir?
A) Geçişli fiil
B) Ettirgen fiil
C) Oldurgan fiil
D) Geçişsiz fiil
E) Edilgen fiil
Cevabı göster
Cevap: D) Geçişsiz fiil
Nesne almayan ve 'neyi/kimi/ne?' sorularına cevap veremeyen eylem türü geçişsiz fiildir. Geçişli fiil nesne alır; ettirgen ve oldurgan geçişli çatı altında değerlendirilir; edilgen farklı bir çatı biçimidir.
Soru 12
Bir dil öğretmeni, öğrencilerinden aşağıdaki dört cümledeki yüklemleri 'oldurgan' ve 'ettirgen' olarak ayırmalarını istiyor:
I. Annem sabah erkenden çocuğu uyandırdı.
II. Müdür, sekreterine mektubu yazdırdı.
III. Antrenör genç sporcuyu sahada koşturdu.
IV. Komşu, kediye balığı yedirdi.
Bu sınıflandırmaya göre yüklemlerin doğru eşleştirmesi aşağıdakilerden hangisidir?
A) I ve IV oldurgan, II ve III ettirgendir.
B) I ve III oldurgan, II ve IV ettirgendir.
C) II ve III oldurgan, I ve IV ettirgendir.
D) II ve IV oldurgan, I ve III ettirgendir.
E) Dört yüklem de geçişli olduğundan oldurgan-ettirgen ayrımı yapılamaz.
Cevabı göster
Cevap: B) I ve III oldurgan, II ve IV ettirgendir.
Oldurgan fiil geçişsiz bir tabandan ek alarak geçişli hâle gelir; ettirgen ise zaten geçişli olan bir tabana ek getirilmesiyle oluşur.
Soru 13
Geçişli fiil için en doğru tanım aşağıdakilerden hangisidir?
A) Öznenin eylemi başkasına yaptırdığı, '-tır/-dır' eki almış fiildir.
B) Nesne almayan, 'neyi/kimi?' sorularına cevap veremeyen fiildir.
C) Geçişsiz bir fiile yapım eki getirilerek türetilmiş fiildir.
D) Nesne alan ya da alabilen, 'neyi/kimi/ne?' sorusuna cevap veren fiildir.
E) Öznenin eylemi kendi kendine yaptığını gösteren dönüşlü fiildir.
Cevabı göster
Cevap: D) Nesne alan ya da alabilen, 'neyi/kimi/ne?' sorusuna cevap veren fiildir.
Geçişli fiil; nesne alan ya da alabilen, 'neyi/kimi/ne?' sorularına yanıt veren eylemdir. 'Yazdı, gördü' örnekleri bunu somutlaştırır.
Soru 14
'ağladı' ve 'yazdı' fiilleri karşılaştırıldığında, hangisinin geçişsiz hangisinin geçişli olduğunu doğru biçimde belirten ifade hangisidir?
A) 'yazdı' fiili duruma göre hem geçişli hem geçişsiz olabilir; bu nedenle 'ağladı' ile aynı çatıdadır.
B) İkisi de 'neyi?' sorusuna yanıt verdiği için her iki fiil de geçişlidir.
C) 'ağladı' geçişli, 'yazdı' geçişsizdir; çünkü geçişlilik fiilin anlamına göre belirlenir, soru testine göre değil.
D) İkisi de nesne almadığı için her iki fiil de geçişsizdir.
E) 'ağladı' geçişsizdir çünkü 'neyi ağladı?' yanıtsız kalır; 'yazdı' geçişlidir çünkü 'neyi yazdı?' yanıtlanır.
Cevabı göster
Cevap: E) 'ağladı' geçişsizdir çünkü 'neyi ağladı?' yanıtsız kalır; 'yazdı' geçişlidir çünkü 'neyi yazdı?' yanıtlanır.