KPSS Türkçe kapsamında Ek fiil ve birleşik zamanlı fiiller konusunda bilmen gereken 18 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Birleşik (yapılı) fiiller üç ana grupta incelenir: yardımcı fiille kurulan birleşik fiiller, anlamca kaynaşmış birleşik fiiller ve kurallı birleşik fiiller.
Yeterlik fiili '-e bilmek' yapısıyla kurulur; olumsuzu '-e bilmek' ile değil '-ama/-eme' ekiyle yapılır (ulaşabilir → ulaşamaz).
'Etmek, olmak, eylemek, kılmak' yardımcı fiilleriyle kurulan birleşik fiillerde isim unsurunda ses düşmesi/türemesi olursa bitişik (resmetmek, kaybetmek), olmazsa ayrı (fark etmek, park etmek, yok olmak) yazılır.
Birleşme sırasında sözcüklerin anlam kaybına/kaymasına uğradığı birleşik fiillere anlamca kaynaşmış birleşik fiil denir; deyimler bu grubun tipik örnekleridir (başvurmak, vazgeçmek, küplere binmek).
Birleşik çekimli fiil, bir fiilin yardımcı fiille birlikte çekimlendiği yapıdır (örn. 'ikna etti').
İşteş fiil, eylemin birden fazla kişi tarafından karşılıklı ya da birlikte yapıldığını gösteren ve genellikle -ş ekiyle türetilen fiildir.
Ad soylu bir sözcüğe 'etmek, olmak, kılmak, eylemek, buyurmak' gibi yardımcı fiillerden birinin eklenmesiyle yardımcı fiille kurulan birleşik fiil oluşur (örn. sabretmek, hissetmek, namaz kılmak, fark etmek).
İki fiilin belirli kurallara göre 'fiil+fiil' biçiminde birleşmesiyle kurulan kurallı birleşik fiiller dörde ayrılır: yeterlik, tezlik, sürerlik (süreklilik) ve yaklaşma fiili.
Etken fiil, yüklemdeki işi yapan gerçek öznesi belli olan fiildir; doğa olaylarını ve cansız varlıkları özne alan fiiller de etken çatılıdır.
Basit zamanlı (çekimli) fiil tek bir kip eki taşırken birleşik zamanlı (çekimli) fiil birden fazla kip eki taşır (durmalıyım → basit, almıştı → birleşik).
Sıfat-fiiller cümlede sıfat ya da öbek yüklem görevinde, çekimli eylemler yüklem görevinde kullanılır; aynı sözcük bağlama göre sıfat-fiil veya çekimli fiil olabildiğinden bu ikisi karıştırılmamalıdır.
Yalnızca söyleyişte ses yumuşaması olup yazıda ses olayı bulunmayan birleşik fiiller ayrı yazılır (örn. ayırt etmek, azat etmek).
Zarf-fiil ekleriyle oluşturulmuş kelimelerden sonra normalde virgül konmaz; ancak art arda gelen zarf-fiillerde anlam karışıklığını önlemek için virgül kullanılabilir.
Zarf-fiil (ulaç) ekleriyle kurulan kurallı birleşik fiiller bitişik yazılır (yapabilmek, yapıvermek, öleyazmak, gidedurmak, olagelmek).
Geçişsiz fiil, nesne almayan ya da alamayan fiildir; başına 'onu' getirilemez ve 'neyi/kimi' sorularına cevap vermez (sevinmek, kızmak).
Yaklaşma fiili '-e yazmak' yapısıyla kurulur ve eylemin gerçekleşmek üzere olup gerçekleşmediğini anlatır (düşüreyazmak, öleyazmak).
Örnek Sorular
Soru 1
'Ulaşabilir' sözcüğünün olumsuz biçimi 'ulaşabilmez' değil 'ulaşamaz' olarak yapılır. Bu kural hangi fiil türüyle ilgilidir?
A) Yeterlik fiili
B) Tezlik fiili
C) Yaklaşma fiili
D) Sürerlik fiili
E) Ettirgen fiil
Cevabı göster
Cevap: A) Yeterlik fiili
Yeterlik fiili '-e bilmek' ile kurulur; ancak olumsuzu '-ama/-eme' ekiyle yapılır, '-e bilmemek' biçimi kullanılmaz. Bu kural yalnızca yeterlik fiiline özgüdür.
Soru 2
Aşağıdaki fiil biçimlerinden hangisi birleşik zamanlı yapıya örnektir?
A) koşuyorum
B) söylemiştim
C) gidecek
D) durmalıyım
E) okudu
Cevabı göster
Cevap: B) söylemiştim
'Söylemiştim' biçimi duyulan (öğrenilen) geçmiş zaman eki '-miş' ile görülen geçmiş zaman eki '-ti'yi birlikte taşır; bu nedenle birden fazla kip/zaman eki barındıran birleşik zamanlı fiildir.
Soru 3
Aşağıdaki örneklerden hangisi 'yardımcı fiille kurulan birleşik fiil' grubuna girmez?
A) sabretmek
B) namaz kılmak
C) olagelmek
D) hissetmek
E) fark etmek
Cevabı göster
Cevap: C) olagelmek
'Olagelmek' '-e gelmek' yapısıyla kurulmuş bir kurallı birleşik fiildir (sürerlik); ad soylu sözcük + yardımcı fiil yapısıyla değil, fiil+fiil birleşmesiyle oluşur. Diğerleri etmek, kılmak gibi yardımcı fiiller içerir.
Soru 4
Kurallı birleşik fiillerin yazımıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Kurallı birleşik fiiller ayrı yazılır çünkü iki ayrı fiilden oluşur.
B) Kurallı birleşik fiiller ses olayı taşıdığında bitişik yazılır.
C) Zarf-fiil ekleriyle kurulan kurallı birleşik fiiller bitişik yazılır.
D) Kurallı birleşik fiillerin yazımı yardımcı fiilin türüne göre değişir.
E) Kurallı birleşik fiiller aralarına tire konularak ayrı yazılır.
Cevabı göster
Cevap: C) Zarf-fiil ekleriyle kurulan kurallı birleşik fiiller bitişik yazılır.
Zarf-fiil (ulaç) ekiyle kurulan kurallı birleşik fiiller (yapabilmek, yapıvermek, öleyazmak vb.) bitişik yazılır; bu genel kuraldır.
Soru 5
Aşağıdaki birleşik fiillerden hangisi yazım kuralı bakımından yanlış verilmiştir?
A) resmetmek (bitişik)
B) kaybetmek (bitişik)
C) fark etmek (ayrı)
D) kaybolmak (ayrı)
E) park etmek (ayrı)
Cevabı göster
Cevap: D) kaybolmak (ayrı)
'Kaybolmak' sözcüğünde 'kayıp + olmak' birleşirken ses düşmesi (kayıp → kayb) gerçekleştiğinden bitişik yazılmalıdır; 'kayb olmak' değil 'kaybolmak' doğrudur. Ayrı gösterilmesi yanlıştır.
Soru 6
Aşağıdaki fiillerden hangisi sürerlik (süreklilik) fiilinin bir örneğidir?
A) kalkıvermek
B) öleyazmak
C) yapabilmek
D) bakıştırmak
E) olagelmek
Cevabı göster
Cevap: E) olagelmek
'Olagelmek' '-e gelmek' yapısıyla kurulmuş bir sürerlik fiilidir ve eylemin devamlılığını anlatır. Diğer seçenekler tezlik, yaklaşma, yeterlik ve ettirgen kategorisine girer.
Soru 7
Türkçede birleşik fiiller kaç ana grupta incelenir ve bu gruplar hangileridir?
A) Üç grupta: yardımcı fiille kurulan, anlamca kaynaşmış ve kurallı birleşik fiiller
B) Dört grupta: yardımcı fiille kurulan, anlamca kaynaşmış, kurallı ve bileşik birleşik fiiller
C) İki grupta: yardımcı fiille kurulan ve anlamca kaynaşmış birleşik fiiller
D) Beş grupta: yeterlik, tezlik, sürerlik, yaklaşma ve yardımcı fiille kurulan birleşik fiiller
E) Üç grupta: tezlik, sürerlik ve yaklaşma fiilleri
Cevabı göster
Cevap: A) Üç grupta: yardımcı fiille kurulan, anlamca kaynaşmış ve kurallı birleşik fiiller
Birleşik fiiller üç ana grupta incelenir: yardımcı fiille kurulan birleşik fiiller, anlamca kaynaşmış birleşik fiiller ve kurallı birleşik fiiller. Dört ya da beş grup şeklinde sınıflandırmalar yanlıştır.
Soru 8
'Öleyazmak' fiili aşağıdaki kurallı birleşik fiil türlerinden hangisine girer ve bu türün temel anlamsal özelliği nedir?
A) Tezlik fiili — eylemin aniden ve çabuk gerçekleştiğini gösterir
B) Yaklaşma fiili — eylemin gerçekleşmeye yaklaşıp olmadığını gösterir
C) Yeterlik fiili — öznenin eylemi yapabilecek güçte olduğunu gösterir
D) Sürerlik fiili — eylemin kesintisiz olarak sürdüğünü gösterir
E) İşteş fiil — eylemin birlikte ya da karşılıklı yapıldığını gösterir
Cevabı göster
Cevap: B) Yaklaşma fiili — eylemin gerçekleşmeye yaklaşıp olmadığını gösterir
'Öleyazmak' '-e yazmak' yapısıyla kurulmuş yaklaşma fiilidir; eylemin neredeyse gerçekleşeceğini ama gerçekleşmediğini ifade eder. Bu yapı kurallı birleşik fiillerin yaklaşma alt türüdür.
Soru 9
Kurallı birleşik fiiller kaç alt türe ayrılır ve bu alt türler hangileridir?
A) Üç alt türe: yeterlik, tezlik ve sürerlik fiili
B) Beş alt türe: yeterlik, tezlik, sürerlik, yaklaşma ve ettirgen fiil
C) Dört alt türe: yeterlik, tezlik, işteş ve yaklaşma fiili
D) Dört alt türe: yeterlik, tezlik, sürerlik ve yaklaşma fiili
E) İki alt türe: yeterlik ve tezlik fiili
Cevabı göster
Cevap: D) Dört alt türe: yeterlik, tezlik, sürerlik ve yaklaşma fiili
Kurallı birleşik fiiller dört alt türde incelenir: yeterlik, tezlik, sürerlik (süreklilik) ve yaklaşma fiili. İşteş veya ettirgen fiiller bu sınıfa girmez.
Soru 10
Aşağıda verilen tanımlardan hangisi 'anlamca kaynaşmış birleşik fiil' kavramına karşılık gelir?
A) Bir fiilin yardımcı eylemle çekimlenerek ad soylu sözcüğe anlam kazandırdığı yapılar
B) Fiillerin '-e bilmek, -e kalmak, -i vermek' gibi kalıplarla kurulduğu fiil türleri
C) Eylemin devamlılık, tezlik ya da yaklaşma anlamı bildirdiği kalıplaşmış fiil yapıları
D) Sözcüklerin ses düşmesi ya da türemesiyle oluşup bitişik yazıldığı birleşik fiiller
E) Birleşen sözcüklerin özgün anlamını yitirdiği, deyimleri de kapsayan birleşik fiiller
Cevabı göster
Cevap: E) Birleşen sözcüklerin özgün anlamını yitirdiği, deyimleri de kapsayan birleşik fiiller
Anlamca kaynaşmış birleşik fiiller, birleşen sözcüklerin anlam kaybı ya da kaymasına uğradığı fiillerdir; başvurmak, vazgeçmek ve deyimler (küplere binmek) bu grubun tipik örnekleridir.
Soru 11
Hangisi tezlik fiilinin hem yapısını hem de anlamını doğru biçimde açıklar?
A) '-i vermek' yapısıyla kurulur; eylemin ani ve çabuk gerçekleştiğini anlatır.
B) '-e yazmak' yapısıyla kurulur; eylemin gerçekleşmek üzere olduğunu anlatır.
C) '-e bilmek' yapısıyla kurulur; öznenin işi yapabilecek güçte olduğunu anlatır.
D) '-e kalmak / -e durmak' yapısıyla kurulur; eylemin sürekli yapıldığını anlatır.
E) '-ş ekiyle kurulur; eylemin birlikte ya da karşılıklı yapıldığını anlatır.
Cevabı göster
Cevap: A) '-i vermek' yapısıyla kurulur; eylemin ani ve çabuk gerçekleştiğini anlatır.
Tezlik fiili '-i vermek' yapısıyla kurulur ve eylemin ani/çabuk gerçekleştiğini ifade eder; 'kalkıvermek, toplayıvermek' bu yapının örnekleridir.
Soru 12
Aşağıdakilerden hangisi, yardımcı fiille kurulan birleşik fiillerde ayrı yazım kuralının gerekçesini doğru açıklamaktadır?
A) Sözcükler arasında anlam kaybı yaşandığında ad unsuru ayrı yazılır.
B) Yardımcı fiil 'kılmak' veya 'eylemek' ise isim unsuru ayrı yazılır.
C) Söyleyişte ses yumuşaması duyulup yazıda ses olayı yoksa ayrı yazılır.
D) İsim unsuru Türkçe kökenli ise ayrı, yabancı kökenli ise bitişik yazılır.
E) İsim unsuru tek heceli ise ayrı, çok heceli ise bitişik yazılır.
Cevabı göster
Cevap: C) Söyleyişte ses yumuşaması duyulup yazıda ses olayı yoksa ayrı yazılır.
'Ayırt etmek, azat etmek' gibi örneklerde söyleyişte ses yumuşaması duyulsa da yazıda gerçek bir ses düşmesi/türemesi yoktur; bu nedenle ayrı yazılır. Kural tamamen yazıdaki ses olayının varlığına dayanır.