KPSS Türkçe · 25 özgün soru · açıklamalı çözümler
KPSS Türkçe kapsamında Edat (ilgeç): türleri ve işlevleri konusunda bilmen gereken 9 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem edat (ilgeç) hem de bağlaç birlikte kullanılmıştır?
Cevap: A) Çok çalıştı ama bu başarı için yeterli olmadı.
'Çok çalıştı ama bu başarı için yeterli olmadı.' cümlesinde 'ama' bir bağlaç, 'için' ise bir edattır (ilgeç); böylece cümle her iki türü birlikte barındırır.
'Sabaha dek uyumadı.' cümlesinde 'dek' sözcüğü hangi sözcük türündedir ve cümlede ne tür bir yapı oluşturur?
Cevap: B) İlgeç; kendinden önceki sözcükle birleşerek ilgeç öbeği oluşturur.
'Dek' bir ilgeçtir (edat). '-e dek' yapısında kendinden önce gelen sözcükle (sabaha) birleşerek ilgeç öbeği oluşturur. Zaman ilgisi kurduğu için zarf tümleci işlevi görse de türü bakımından ilgeçtir.
Bir öğrenci, aşağıdaki cümlelerden birindeki altı çizili sözcüğü cümleden çıkardığında anlam bozulmadığını ya da hiç daralma olmadığını fark etmektedir. Bu gözlem, o sözcüğün edat (ilgeç) olmadığını hangi seçenekte doğru gerekçeyle açıklar? Cümle: 'Kitabı raftan aldım.' Altı çizili sözcük: 'raftan'
Cevap: D) Çekim eki almış bağımsız anlamlı bir yer adı olduğu için edat değildir.
'Raftan' sözcüğü ayrılma hâli eki almış bir isimdir; tek başına anlamı olan ve isim çekimiyle kullanılan bu sözcük, edatın iki temel ölçütünü karşılamaz: edat tek başına anlamsızdır ve cümleden çıkarılınca anlam…
'Seni görmek için geldim.' cümlesinde 'görmek için' biriminin oluşturduğu yapı, hangi söz grubu türüne örnek teşkil eder?
Cevap: A) Edat (ilgeç) öbeği
Bir ismin (ya da isim işlevli birimin) bir edatla bir araya gelmesiyle kurulan söz grubuna edat (ilgeç) öbeği denir.
'Sınava çok yoğun bir tempo ile hazırlandı.' cümlesinde altı çizili söz öbeği hangi cümle ögesini oluşturmaktadır ve bu öge hangi soruyla bulunur?
Cevap: B) Edat (ilgeç) tümleci; 'ne ile?' sorusuyla
"Çok yoğun bir tempo ile" söz öbeği yüklemin nasıl/ne araçla yapıldığını gösterir ve 'ne ile?' sorusuyla bulunur; bu nedenle edat (ilgeç) tümlecidir. Edat tümleçleri özünde zarf tümleci işlevi taşır.
Aşağıdaki cümleler incelendiğinde hangi cümledeki altı çizili söz öbeği, 'ne için?' sorusuyla bulunan ve özünde zarf tümleci sayılan edat (ilgeç) tümleci işlevi görmektedir? I. Çocuklar _bahçede_ koşup oynadı. II. Kitapları _raftan_ tek tek indirdi. III. Toplantıya _iyi bir hazırlık için_ katıldı. IV. Ödevi _zamanında_ teslim etti.
Cevap: C) III. cümledeki söz öbeği, çünkü yüklemin amacını bildirir ve 'ne için?' sorusuna yanıt verir.
'İyi bir hazırlık için' söz öbeği 'ne için?' sorusuna yanıt verir ve yüklemin (katılma eyleminin) amacını bildirir.
Aynı sözcük, kullanıldığı yere göre edat (ilgeç) olabilir ya da olmayabilir. Aşağıda 'gibi' sözcüğü iki ayrı cümlede geçmektedir: I. Aslan gibi güçlüdür. II. Böyle giderse işler kötüye gidecek gibi. 'gibi' sözcüğünün edat (ilgeç) işleviyle kullanıldığı cümle ve bunun gerekçesi aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
Cevap: A) I. cümlede edattır; çünkü kendinden önceki isimle benzetme bağı kurarak cümleye anlam katar.
Edat, başlı başına anlamı olmayan; kendinden önceki sözcükle bağ kurarak cümleye anlam katan türdür.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir edat (ilgeç) öbeği bulunmaktadır?
Cevap: E) Seni görmek için buraya geldi.
'Seni görmek için' ifadesinde 'görmek' isim-fiili ile 'için' edatı bir araya gelerek edat öbeği oluşturur. Diğer seçeneklerde isim ile edatın kurduğu bir öbek bulunmadığından edat öbeği yoktur.
Bir sözcük cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı bozuluyor ya da daralıyorsa ve bu sözcük tek başına kullanıldığında da herhangi bir kavramı karşılamıyorsa, söz konusu sözcük hangi sözcük türüne aittir?
Cevap: B) Edat (ilgeç)
Cümleden çıkarıldığında anlamı bozan ya da daraltan ve tek başına anlamsız olan sözcük türü edattır (ilgeç).
Edat (ilgeç) öbeği hakkında aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
Cevap: D) Edat öbeği, yalnızca iki ayrı edatın art arda gelmesiyle oluşturulabilir.
Edat öbeği, bir isim ile bir edattan oluşur; 'yalnızca iki ayrı edatın art arda gelmesiyle oluşturulabilir' diyen seçenek bu tanımla çeliştiğinden yanlıştır.
Bir dil bilgisi sınavında öğrencilerden aşağıdaki dört cümleyi inceleyerek hangisinde edat (ilgeç) öbeği bulunmadığını bulmaları isteniyor: I. Arkadaşım kardeşi gibi çalışkandır. II. Bu kitabı okumak için aldım. III. Sabah kahvaltıdan sonra çıktı. IV. Hem erken geldi hem de erken gitti. Hangi cümlede edat öbeği bulunmamaktadır?
Cevap: D) IV. cümle
IV. cümledeki 'hem...hem de' bir bağlaç çiftidir ve iki yargıyı birbirine bağlar; bu cümlede isimle edatın kurduğu bir öbek yoktur, dolayısıyla edat öbeği bulunmaz. I. cümledeki 'kardeşi gibi', II. cümledeki 'okumak…
'Ne için?' ve 'ne ile?' sorularına yanıt veren, yüklemin gerçekleşme amacını ya da aracını belirten söz öbekleri hangi cümle ögesi olarak adlandırılır?
Cevap: C) Edat (ilgeç) tümleci
'Ne için?' ve 'ne ile?' soruları edat tümleciyle birlikte kullanılan sorulardır.
'Senden başka kimse gelmedi.' cümlesinde 'başka' sözcüğünün 'dışında, haricinde' anlamı kazanmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
Cevap: A) 'Başka' sözcüğü '-dan/-den' ekiyle kullanıldığında edat işlevi kazanarak 'dışında, haricinde' anlamı katar.
'Başka' sözcüğü '-dan/-den' çıkma hâli ekiyle birlikte kullanıldığında edat (ilgeç) işlevi kazanır ve cümleye 'dışında, haricinde' anlamı katar. Mekanizma budur: çıkma hâli eki ile 'başka' birleşimi edatsal anlam üretir.
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi, tek başına anlamlı bir kavramı karşılamayıp ancak başka sözcüklerle gruplaşarak anlam kazanan edat soylu (edat, bağlaç, ünlem) bir sözcüktür?
Cevap: B) ama
'Ama' bir bağlaçtır; bağlaçlar edat soylu sözcükler arasında yer alır ve tek başına anlamlı bir kavramı karşılamaz, ancak gruplaşarak anlam kazanır. Diğer sözcükler ad/fiil soylu olup tek başlarına anlamlıdır.
Aşağıdaki tanımların hangisi edatı (ilgeç) diğer sözcük türlerinden doğru biçimde ayırt etmektedir?
Cevap: E) Tek başına bir kavramı karşılamaz, sözcükler arasında bağ kurar; çıkarılınca anlam bozulur.
Edatın tanımı, tek başına bir kavram karşılamayan, sözcükler arasında bağ kuran ve cümleden çıkarıldığında anlamı bozan/daraltan sözcük türü olmasıdır.