Düşünce yazısı türleri (makale, deneme, fıkra, sohbet, eleştiri, gezi, biyografi) Soruları
KPSS Türkçe · 25 özgün soru · açıklamalı çözümler
Düşünce yazısı türleri (makale, deneme, fıkra, sohbet, eleştiri, gezi, biyografi) — Konu Özeti
KPSS Türkçe kapsamında Düşünce yazısı türleri (makale, deneme, fıkra, sohbet, eleştiri, gezi, biyografi) konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Bir paragrafta yazar/karakter tasvirinden çıkarılamayan ('yazar için söylenemez') özelliği bulma sorusunda doğru seçenek, metinde ima edilmeyen ya da metinle çelişen özelliktir.
Öz eleştiri (otokritik), bir kişinin kendi davranışlarına yönelttiği eleştiridir.
Motosiklet dünyada en yaygın taşıtlardan biri olup Hindistan ve Brezilya gibi ülkelerde otomobilden daha çok tercih edilir; Türkiye'de ise genellikle gezi ve spor amaçlı kullanılır.
Biyografi, bir alanda ün kazanmış tanınmış kişilerin hayatlarını, eserlerini ve başarılarını yazar tarafından tarafsız bir görüşle aktaran inceleme yazısıdır.
Yaşar Kemal yazın hayatına 1939'da Türksözü gazetesinde başlamış, ilk eseri Ağıtlar 1943'te yayımlanmış; Nobel'e aday gösterilmiş, 2011'de Legion d'honneur ve Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülü'nü, 2013'te Krikor Naregatsi Nişanı ve Björnson Ödülü'nü almıştır.
Türkiye'de 'eleştiri' sözcüğü çok anlamlı kalmakta, eleştiri ile inceleme türleri arasındaki ilişki netleşmemekte ve eleştiri yalnızca bir inceleme türü olarak kabul görmektedir.
Biyografi okuyan biri için en önemli husus, kitaptaki kişi hakkında anlatılanların ne kadarını önceden bilip bilmediğidir; biyografik bilginin okurun mevcut bilgisiyle karşılaştırılması kitabın öğretici değerini belirler.
Orman yangınları biyoçeşitlilik kaybına, toprak verimliliğinin azalmasına, su kaynaklarının kirlenmesine ve karbon emisyonunun artmasına yol açar; küresel ısınmayla sıklaşan yangınlar endemik türleri tehdit eder.
Biyografi yazarı bilginin kaynağını araştırmalı, belgelerin doğruluğunu sorgulamalı, tanıttığı kişiye duyduğu saygı gereği her şeyi kullanmamalı ve gerekli belgeleri gereksizden ayırabilmelidir.
Toplumsal taleplerin çeşitlenmesiyle gazete türleri de çeşitlenmiştir (yerel günlük, magazin/skandal, ticaret-iktisat, spor, bir görüşü savunan gazeteler gibi); edebiyat gazeteleri bu sınıflandırmada ayrı bir tür olarak yer almaz.
Michael Bay'in yönetmenliğini ele alan eleştiri parçalarında eleştirilen yön, filmlerinde gerçeklikten uzak (bilimkurgu) unsurların ağır basmasıdır.
Kazım Karabekir'in İstiklal Harbimiz adlı yapıtı, el yazısı orijinalleriyle karşılaştırılarak eksiksiz ve kendi elinden çıktığı biçimiyle yayımlanmış; eksikler tamamlanıp yüzlerce yanlış okuma düzeltilmiştir.
Ahmet Hamdi Tanpınar, Abdülhak Şinasi Hisar, Cemil Meriç ve Bedri Rahmi Eyüboğlu Türk edebiyatında deneme türünün önemli isimlerindendir; Tanpınar'ın 'Beş Şehir' adlı eseri İstanbul, Bursa, Ankara, Erzurum ve Konya'yı tarih ve kültür bağlamında anlatır.
Klasik Türk şiirinde kaside bir kişiyi ya da değeri övmek için yazılan uzun nazım biçimidir ve divan edebiyatına aittir; halk edebiyatındaki karşılığı koşma/türkü türleridir.
Mum yapımında saf iç yağı, bitkisel yağlar, parafin ve bal mumu kullanılabilir; parafin hem yoğunlaşma hem de şekil verme açısından avantajlıdır ve iyi kaliteli mumlar hoş kokulu ve uzun süre yanan özelliktedir.
Olay anlatımına dayalı metinlerde anlatıcı iki gruba ayrılır: birinci kişi ağzından anlatımda anlatıcı olayların içindedir ('ben/biz'), üçüncü kişi ağzından anlatımda anlatıcı gözlemcidir ('o/onlar').
Kişileştirme (teşhis) sanatı, insan dışındaki varlıklara (bitki, doğa olayı, nesne) insana özgü duygu, düşünce ve davranış yüklenmesidir.
Bazı kelebek türleri çok uzun mesafeli göç yapabilir (örneğin Afrika'dan Avrupa'ya); kelebek göçü nesiller boyu süren davranışsal bir örüntüdür.
Başlangıçta gezi yazısı niteliğindeki bir metnin ilerleyen bölümünde kahramanların düş gücüyle gerçeklikten uzaklaşması, metnin gerçekçilikten hayali/fantastik bir türe kaydığını gösterir.
Çok cümleli bir parçada yazarın amacını ve düşüncesini aktarma biçimini soran arketipte doğru seçenek yazarın tezi/temel iddiasıdır; çeldiriciler yan argümanları ana iddia gibi gösterir.
Rapor, makale gibi yazılarda ana başlıktaki sözcüklerin tamamı, alt başlıktaki sözcüklerin ise yalnızca ilk harfleri büyük yazılır.
Tartışma (tartışmacı) anlatım, okuyucunun düşünce ve kanılarını yazarın savunduğu yöne çevirmeyi amaçlayan; öznel, ikna odaklı, sohbet havasında, soru-cevap ve karşıtlık bağlaçlarından yararlanan ve en az iki zıt düşüncenin yer aldığı anlatım biçimidir.
Örnek Sorular
Soru 1
Ahmet Hamdi Tanpınar'ın 'Beş Şehir' adlı denemesinde ele alınan şehirler hangileridir?
A) İstanbul, Bursa, Ankara, Erzurum ve Konya
B) İstanbul, Bursa, Konya, Edirne ve Sivas
C) İstanbul, İzmir, Ankara, Erzurum ve Trabzon
D) İstanbul, Bursa, Ankara, İzmir ve Sivas
E) İstanbul, Konya, Erzurum, Edirne ve Trabzon
Cevabı göster
Cevap: A) İstanbul, Bursa, Ankara, Erzurum ve Konya
'Beş Şehir'de Tanpınar, İstanbul, Bursa, Ankara, Erzurum ve Konya'yı tarih ve kültür perspektifinden ele almıştır.
Soru 2
Bir kitabın arka kapak yazısındaki abartılı övgüleri eleştiren bir metin incelendiğinde, bu metnin yazara yönelttiği soru aşağıdakilerden hangisidir?
A) Bu övgüler kitabın kalitesini nesnel biçimde yansıtıyor mu?
B) Bu sözler neye karşılık olarak söylenmiş olabilir?
C) Arka kapak yazısının uzunluğu ile içeriği arasında bir denge var mı?
D) Bu ifadeler kitabın piyasadaki rakipleriyle nasıl karşılaştırılabilir?
E) Arka kapak yazısını yazan kişi bu değerlendirmelerden çıkar sağlıyor mu?
Cevabı göster
Cevap: B) Bu sözler neye karşılık olarak söylenmiş olabilir?
Abartılı övgüleri eleştiren bir metin, içerik-dil dengesi çerçevesinde 'bu sözler neye karşılık söylenmiş olabilir?' biçiminde sorgulanır; asıl mesele söylemin neye verilen yanıt olduğunu araştırmaktır.
Soru 3
Deneme türünün öncüsü olarak kabul edilen yazar kimdir ve bu yazarın denemeyi nasıl tanımladığı bilinmektedir?
A) Francis Bacon; denemeyi kısa ve özlü ahlaki öğütler bütünü olarak tanımlamıştır.
B) Voltaire; denemeyi toplumsal eleştirinin en güçlü aracı olarak nitelendirmiştir.
C) Descartes; denemeyi sistematik akıl yürütmenin yazılı biçimi olarak açıklamıştır.
D) Rousseau; denemeyi bireyin iç dünyasını aktardığı otobiyografik bir tür olarak görmüştür.
E) Montaigne; denemeyi okurla düşünce paylaşımı olarak tanımlamıştır.
Cevabı göster
Cevap: E) Montaigne; denemeyi okurla düşünce paylaşımı olarak tanımlamıştır.
Deneme türünün öncüsü Montaigne'dir ve Montaigne denemeyi okurla düşünce paylaşımı olarak tanımlamış; türün en önemli özelliğinin kesin hüküm vermeden okuru tartışmaya davet etmek olduğunu ortaya koymuştur.
Soru 4
Aşağıda biyografi türü hakkında verilen bilgilerden hangisi yanlıştır?
A) Bir alanda tanınmış kişilerin hayatlarını konu alır.
B) Yazarın kendi yaşam deneyimlerini öznel biçimde aktardığı yazı türüdür.
C) Tanıtılan kişinin eserlerine ve başarılarına da yer verilir.
D) Yazar tarafsız bir bakış açısıyla kaleme alır.
E) İnceleme yazısı niteliği taşıyan bir düşünce yazısı türüdür.
Cevabı göster
Cevap: B) Yazarın kendi yaşam deneyimlerini öznel biçimde aktardığı yazı türüdür.
Biyografi, başkasının hayatını anlatan tarafsız bir inceleme yazısıdır; yazarın kendi yaşam deneyimlerini öznel biçimde aktardığı tür otobiyografi ya da denemedir.
Soru 5
Doğrudan bilgi verme ve öğretme amacı taşıyan, nesnel anlatımın egemen olduğu; makale ve ansiklopedilerde sıkça karşılaşılan anlatım biçimi aşağıdakilerden hangisidir?
A) Tartışma
B) Öyküleme
C) Açıklama
D) Betimleme
E) Kanıtlama
Cevabı göster
Cevap: C) Açıklama
Açıklama anlatım biçimi, doğrudan bilgi verme ve öğretme amacı taşıyan, nesnel anlatımın egemen olduğu türdür; makale ve ansiklopedilerde yaygın biçimde kullanılır.
Soru 6
Edebiyat eleştirmeninin, bir eserin ticari başarısından değil edebi değerinden hareketle sanatın güzelliği üzerine genellemeler yapması durumunda hangi kimliğe büründüğü söylenir?
A) Yorumcu
B) Editoryal okuyucu
C) Kitap tanıtımcısı
D) Estetikçi
E) Sosyolog
Cevabı göster
Cevap: D) Estetikçi
Edebiyat eleştirisi, kitap tanıtımı ile estetik arasında bir yelpazede yer alır; eserin mal değerini değil edebi değerini esas alıp sanatın güzelliği üzerinde genellemeler yapan eleştirmen 'estetikçi' kimliğine bürünür.
Soru 7
Türler arası geçirgenlik kavramıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Şiirde geliştirilen anlatım biçimleri romanda ve radyo oyununda kullanıldığında o türlerin özgün yapısını kalıcı biçimde bozar.
B) Türler arası geçirgenlik nesir türleri arasında gerçekleşir; şiirden diğer türlere bir aktarım söz konusu değildir.
C) Bir türde geliştirilen anlatım biçimlerinin başka türleri etkilemesi, türlerin doğasını bozmaksızın yazarın öznel tercihini yansıtır.
D) Türler arası geçirgenlik, hangi türün daha üstün olduğunu belirleyen nesnel bir ölçüt olarak kabul edilir.
E) Farklı türler arasındaki geçirgenlik modernist dönemde ortaya çıkmış, klasik edebiyatta görülmeyen bir olgudur.
Cevabı göster
Cevap: C) Bir türde geliştirilen anlatım biçimlerinin başka türleri etkilemesi, türlerin doğasını bozmaksızın yazarın öznel tercihini yansıtır.
Türler arası geçirgenlikte bir türde (örneğin şiirde) geliştirilen anlatım biçimleri romanı veya radyo oyununu etkiler; ancak bu durum türlerin özgün doğasını bozmaz, yazarın kişisel tercihini yansıtır.
Soru 8
Aşağıdaki cümle türlerinden hangisi, anlatılan içeriğe göre oluşturulan sınıflandırma kapsamında yer almaz?
A) Birleşik yapılı cümle
B) Varsayım cümlesi
C) Karşılaştırma cümlesi
D) Neden-sonuç cümlesi
E) Çıkarım cümlesi
Cevabı göster
Cevap: A) Birleşik yapılı cümle
Neden-sonuç, varsayım, karşılaştırma ve çıkarım, cümlelerin aktardığı anlam/içeriğe göre yapılan sınıflandırmada yer alır.
Soru 9
Tartışma ve münazara türlerinin karşılaştırıldığı aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Münazara ile atışma, tartışmanın kurala dayalı türleri arasında sayılır.
B) Atışmada söz inceliğinde üstün gelmenin belirli kuralları mevcuttur.
C) Ağırbaşlı görünen tartışmalar da zaman zaman bilgiçlik ya da seyirlik zekâ gösterisine dönüşebilir.
D) Münazarada herhangi bir kural ve ölçüt söz konusu olmaksızın serbest tartışma esastır.
E) Tartışmanın temel amaçlarından biri, karşıt düşünceleri karşılıklı savunarak doğruya ulaşmaktır.
Cevabı göster
Cevap: D) Münazarada herhangi bir kural ve ölçüt söz konusu olmaksızın serbest tartışma esastır.
Münazara belirli kurallara dayalı bir tartışma türüdür; atışmada da söz inceliğinde baskın çıkmanın kuralları vardır.
Soru 10
Tartışma (tartışmacı) anlatımın temel amacı ve ayırt edici özellikleri düşünüldüğünde, aşağıdakilerden hangisi bu anlatım biçimine ait bir özellik değildir?
A) Okuyucuyu yazarın savunduğu görüş yönüne çekmeyi amaçlar.
B) Öznel ve ikna etmeye yönelik bir anlatım biçimidir.
C) En az iki zıt düşüncenin karşı karşıya geldiği bir yapı içerir.
D) Yalnızca somut verilere dayanan, duygusallıktan uzak bir anlatımdır.
E) Soru-cevap yapısından ve karşıtlık bağlaçlarından yararlanır.
Cevabı göster
Cevap: D) Yalnızca somut verilere dayanan, duygusallıktan uzak bir anlatımdır.
Tartışma anlatımı öznel ve ikna odaklı bir biçimdir; sohbet havası, soru-cevap ve karşıtlık bağlaçlarını içerir.
Soru 11
Bir metnin deneme, seyahatname, röportaj ya da biyografi gibi yazı türlerinden hangisine ait olduğunu belirlemek için hangi yöntem izlenmelidir?
A) Metnin uzunluğu ve paragraf sayısı esas alınarak tür tahmini yapılmalıdır.
B) Metnin hangi yayın organında ve hangi tarihte yayımlandığı araştırılmalıdır.
C) Metindeki sözcük sayısına ve yapı özelliklerine göre tür kararı verilmelidir.
D) Yazarın adı ve yaşadığı döneme bakılarak türü saptamak en güvenilir yöntemdir.
E) Türleri birbirinden ayıran belirgin özellikler bilinip metin bunlara göre değerlendirilmelidir.
Cevabı göster
Cevap: E) Türleri birbirinden ayıran belirgin özellikler bilinip metin bunlara göre değerlendirilmelidir.
Metin türünü belirlemek için o türü diğerlerinden ayıran özelliklerin bilinmesi ve metnin bu ölçütlere göre incelenmesi gerekir; soru da metindeki belirgin tür özelliği üzerinden kurulur.
Soru 12
Türkiye'de 'eleştiri' kavramının kullanımıyla ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?
A) Eleştiri sözcüğü tek anlamlı, net ve tanımlanmış bir kavramdır.
B) Eleştiri ile inceleme türleri arasındaki ilişki tartışmasız biçimde belirlenmiştir.
C) Eleştiri Türkiye'de hem bir inceleme türü hem de bağımsız bir sanat dalı olarak eşit ağırlıkta kabul görmektedir.
D) Eleştiri sözcüğü Türkiye'de çok anlamlı kalmakta ve yalnızca bir inceleme türü olarak kabul görmektedir.
E) Türkiye'de eleştiri, inceleme türlerinden tamamen bağımsız ayrı bir edebi tür olarak sınıflandırılmaktadır.
Cevabı göster
Cevap: D) Eleştiri sözcüğü Türkiye'de çok anlamlı kalmakta ve yalnızca bir inceleme türü olarak kabul görmektedir.
Türkiye'de eleştiri sözcüğü çok anlamlı kalmaya devam etmekte, eleştiri ile inceleme türleri arasındaki ilişki netleşmemekte ve eleştiri yalnızca bir inceleme türü olarak kabul görmektedir.
Soru 13
Fıkra (köşe yazısı) türüne ait bir metni diğer düşünce yazısı türlerinden ayıran en belirleyici özellik aşağıdakilerden hangisidir?
A) Karmaşık ve süslü bir dil kullanılarak oluşturulan anlatım zenginliği
B) Derin anlamlar barındıran özlü ve yalın anlatım
C) Şiirsel imgelerle bezenmiş edebi bir üslup
D) Kahramanlık teması etrafında şekillenen içerik yapısı
E) Kapsamlı kaynak gösterimiyle desteklenen bilimsel içerik
Cevabı göster
Cevap: B) Derin anlamlar barındıran özlü ve yalın anlatım
Fıkranın (köşe yazısı) ayırt edici özelliği, özlü anlatım sayesinde derin anlamlar taşımasıdır. Karmaşık dil, kahramanlık teması veya şiirsel anlatım fıkraya özgü nitelikler değildir.
Soru 14
Jean Paul Sartre'ın 'Yazma Nedir?' adlı eserinde ileri sürdüğü temel görüşe göre bir yazarı değerli kılan unsur aşağıdakilerden hangisidir?
A) Okuyucu kitlesinin genişliği ve topluma ulaşma başarısı
B) Yazılarında aktardığı bilgilerin doğruluk derecesi
C) Ürettiği yapıt sayısı ve çeşitliliği
D) Ele aldığı konuların özgünlüğü ve toplumsal önemi
E) Yazının neyi değil nasıl söylediğini seçmesi, yani üslubu
Cevabı göster
Cevap: E) Yazının neyi değil nasıl söylediğini seçmesi, yani üslubu
Sartre'a göre yazmanın değerini 'neyi' değil 'nasıl' söylediğini seçmek belirler; yani yazarı değerli kılan üslubudur, aktarılan bilginin içeriği ya da miktarı değil.
Soru 15
Biyografi yazarının izlemesi gereken yöntem açısından aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Bilginin kaynağını araştırmalı ve belgelerin doğruluğunu sorgulamalıdır.
B) Bulduğu tüm belgeleri olduğu gibi aktarmalı, hiçbir şeyi dışarıda bırakmamalıdır.
C) Gerekli belgeleri gereksiz olanlardan ayırt edebilmelidir.
D) Tanıttığı kişiye duyduğu saygı gereği her bulduğu belgeyi kullanmamalıdır.
E) Anlatacağı kişiye ilişkin bilgi kaynaklarının güvenilirliğini değerlendirmelidir.
Cevabı göster
Cevap: B) Bulduğu tüm belgeleri olduğu gibi aktarmalı, hiçbir şeyi dışarıda bırakmamalıdır.
Biyografi yazarı tüm belgeleri değil, gerekli olanları seçmeli; tanıttığı kişiye saygı gereği bazı bilgileri kullanmayabilir. Bulduğu her şeyi aktarma zorunluluğu yoktur.