Dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı) ve zarf tümleci Soruları
KPSS Türkçe · 24 özgün soru · açıklamalı çözümler
Dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı) ve zarf tümleci — Konu Özeti
KPSS Türkçe kapsamında Dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı) ve zarf tümleci konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Cümlenin temel ögeleri yüklem ve özne; yardımcı ögeleri nesne, dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı), zarf tümleci ve edat (ilgeç) tümlecidir.
Birbiri ardınca sıralanan eş görevli ögeler (dolaylı tümleç, zarf, özne vb.) arasına virgül konur; dolaylı tümleçten sonraki virgül de tümleç ayrımı/özne vurgusu işlevi taşır.
İlgeç (edat) grubu, bir ismin ardına gelen 'ile, için, göre, kadar, gibi' edatlarıyla kurulur ve cümlede zarf tümleci ya da edat tümleci işlevi görür; soruları 'ne için?, ne ile?, neye göre?' biçimindedir.
Bir metindeki numaralı cümlelerden hangisinin belirli bir sözdizimsel/anlamsal özelliği (yalnızca özne-yüklemden oluşma, karşılaştırma, öznel yorum, neden-sonuç) taşıdığı sorulur.
Bir cümlenin öge dizilişi (ör. 'nesne + tümleç + yüklem' ya da zarf tümleci öne alınmış yapı) başka bir cümleyle karşılaştırılarak hangisinin aynı dizilişte olduğu sorulur.
Dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı), cümlede yükleme '-e, -de, -den' hâl eklerinden birini alarak bağlanan yardımcı ögedir.
Örtülü özne, edilgen çatılı eylemlerde '-ca/-ce, tarafından, nedeniyle' ile işi yapanı dolaylı gösteren ögedir ve öge tahlilinde zarf tümleci sayılır (ör. 'belediye tarafından', 'insanlarca').
Fiilimsiler/yan cümle içeren uzun bir cümlede öge dizilişinin doğru saptanması, hem ögelerin tanınmasını hem sıranın doğru verilmesini gerektirir.
Verilen bir cümlenin ögeleri (özne, nesne, dolaylı tümleç/yer tamlayıcısı, zarf tümleci, yüklem) doğru sırayla tespit edilir; her ögeye 'neyi?, kimi?, nereye?, nasıl?, neden?' sorusu tek tek uygulanarak diziliş bulunur.
Dolaylı tümleç ile zarf tümleci, sorulan soru ve anlama göre ayrılır: '-e/-de/-den' eki yer-yön bildirirse dolaylı tümleç, niteleme/zaman/neden bildirirse zarf tümleci olur.
'Bir araya' ifadesi ayrı yazılır; sayı sıfatı 'bir' ile isim 'araya' ayrı sözcükler olduğundan 'biraraya' bitişik yazılışı yanlıştır.
Belirtisiz ad tamlaması dolaylı tümleç görevinde kullanıldığında tamlama '-a/-e, -da/-de, -dan/-den' hâl eklerinden birini alır (ör. 'bu aydan itibaren').
Verilen öge dizilişi kalıbını (ör. özne – zarf tümleci – yer tamlayıcısı – yüklem) hangi seçeneğin doğru tamamladığı sorulur; fazla/eksik öge ya da sırası bozuk seçenekler ayıklanır.
Sıralı/bağlı cümlelerde her eylemin gerektirdiği dolaylı tümleç ya da zarf tümleci ayrı ayrı verilmelidir; ortak tümleç eksik bırakılırsa anlatım bozukluğu oluşur (ör. 'Beni sevdiğini ve bana değer verdiğini söyledi').
'Aşağı, yukarı, ileri, geri, dışarı' gibi yer-yön sözcükleri ek almadan kullanıldığında yer-yön zarfı olarak zarf tümleci; '-e/-de/-den' eki aldığında dolaylı tümleç olur (ör. 'ileri gitti' zarf tümleci, 'ileriye/ileride' dolaylı tümleç).
'Limana kadar' gibi yaklaşma eki almış yer adından sonra 'kadar' gelirse zarf öbeği (zarf tümleci) oluşur; aynı sözcük 'limanda' biçiminde kullanılırsa dolaylı tümleç olur.
'mi/mı' soru edatı hangi ögeden sonra gelirse cümlede o ögeyi buldurur; 'Eve mi gittiniz?' dolaylı tümleci, 'O dün mü aramış?' zarf tümlecini, 'Ali mi gitmiş?' özneyi buldurur.
Bir metindeki altı çizili sözcük gruplarından hangisinin belirli bir tümleç türü (zarf tümleci / dolaylı tümleç / nesne) olmadığı sorulur; çeldiriciler birbirine yakın tümleç kategorilerini karıştırır.
Dolaylı tümleç 'kime?, neye?, nerede?, nereden?, nereye?, hangisine?' gibi sorulara cevap verir ve '-e/-de/-den' eklerini alır.
İkilemeler cümlede konumuna ve nitelediği ögeye göre farklı görev üstlenir: eylemi nitelediğinde (ör. 'hızlı hızlı') zarf tümleci, ismi nitelediğinde sıfat görevinde olur.
Örnek Sorular
Soru 1
Aşağıdaki cümlelerin hangilerinde altı çizili sözcük dolaylı tümleçtir?
I. <u>Marketten</u> ekmek aldım.
II. Akşamüstü <u>eve</u> döndü.
III. <u>Hızlı hızlı</u> koştu.
IV. Yazın <u>denize</u> gidiyoruz.
V. <u>Sabah erkenden</u> kalktı.
A) Yalnız I
B) I, III ve V
C) I, II ve IV
D) II ve IV
E) Yalnız IV
Cevabı göster
Cevap: C) I, II ve IV
'Marketten' (-den), 'eve' (-e) ve 'denize' (-e) sözcükleri '-e/-de/-den' hâl eklerini alarak yükleme bağlanmakta ve yer-yön bildirmektedir; dolayısıyla I, II ve IV dolaylı tümleçtir.
Soru 2
Aşağıdaki öge–soru eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
A) Zarf tümleci — ne için? / ne ile?
B) Özne — kim? / ne?
C) Dolaylı tümleç — kime? / nerede? / nereden?
D) Nesne — neyi? / kimi?
E) Edat tümleci — neye göre? / ne için?
Cevabı göster
Cevap: A) Zarf tümleci — ne için? / ne ile?
'Ne için?' ve 'ne ile?' soruları edat tümlecine aittir. Zarf tümleci 'nasıl?, ne zaman?, ne kadar?' sorularına cevap verir; bu sorular zarf tümlecinin sorusudur.
Soru 3
Aşağıdaki cümlede virgülün kullanım amacına ilişkin açıklamalardan hangisi doğrudur?
'Annesine, babasına her gün mektup yazardı.'
A) Virgül, yanlış konumlandırılmış; bu yapıda virgüle gerek yoktur.
B) Virgül, cümlede zarf tümlecini yüklemden ayırmak için kullanılmıştır.
C) Virgül, bağlı cümlelerin arasına konulmuştur.
D) Virgül, cümlede sıralanan eş görevli dolaylı tümleçler arasında kullanılmıştır.
E) Virgül, uzun cümlelerde anlam karışıklığını gidermek için nesne vurgusunu sağlar.
Cevabı göster
Cevap: D) Virgül, cümlede sıralanan eş görevli dolaylı tümleçler arasında kullanılmıştır.
'Annesine' ve 'babasına' sözcükleri 'yazardı' yüklemine 'kime?' sorusuyla bağlanan eş görevli dolaylı tümleçlerdir; birbiri ardınca sıralandığında araya virgül konulur.
Soru 4
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük zarf tümleci değil dolaylı tümleçtir?
A) Çocuk <u>ileri</u> koştu.
B) Asker <u>geri</u> çekildi.
C) Arabayı <u>dışarı</u> çıkardı.
D) Kuş <u>aşağı</u> indi.
E) Topu <u>yukarıya</u> fırlattı.
Cevabı göster
Cevap: E) Topu <u>yukarıya</u> fırlattı.
'Yukarıya' sözcüğü '-a' hâl ekini almış, dolayısıyla yer-yön zarfı değil dolaylı tümleç olmuştur. Diğer seçeneklerde sözcükler ek almamış; yer-yön zarfı olarak zarf tümleci işlevi görmektedir.
Soru 5
'Çocuklar her sabah okula neşeyle gidiyor.' cümlesinin öge dizilişi aşağıdakilerin hangisinde doğru sıralanmıştır?
Aşağıdaki cümlelerin hangisi yalnızca özne ve yüklemden oluşmaktadır?
I. Çocuklar bahçede oynuyor.
II. Kar yağdı.
III. Kitabı raftan aldı.
IV. Sabahleyin erken kalktı.
V. Annesine güzel bir hediye götürdü.
A) I
B) II
C) III
D) IV
E) V
Cevabı göster
Cevap: B) II
'Kar yağdı.' cümlesinde özne 'kar', yüklem 'yağdı'dır; başka hiçbir öge yoktur. Diğer cümlelerde zarf tümleci, dolaylı tümleç ya da nesne bulunmaktadır.
Soru 7
Türkçe cümle yapısı bakımından yardımcı ögeler arasında yer almayan hangisidir?
A) Zarf tümleci
B) Nesne
C) Dolaylı tümleç
D) Özne
E) Edat tümleci
Cevabı göster
Cevap: D) Özne
Özne, cümlenin temel ögeleri arasındadır; yardımcı öge değildir. Nesne, dolaylı tümleç, zarf tümleci ve edat tümleci yardımcı ögelerdir.
Soru 8
Türkçede temel öge dizilişiyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Zarf tümleci hiçbir zaman cümlenin başına gelemez.
B) Özne genellikle cümlenin başında bulunur.
C) Yüklem genellikle cümlenin sonunda yer alır.
D) Tümleçler özne ile yüklem arasında yer alabilir.
E) Öge sırası anlatım amacına göre değişebilir.
Cevabı göster
Cevap: A) Zarf tümleci hiçbir zaman cümlenin başına gelemez.
Zarf tümleci vurgu ve anlam gereksinimlerine göre cümlenin başına, ortasına ya da yüklem öncesine gelebilir; 'hiçbir zaman cümlenin başına gelemez' ifadesi yanlıştır.
Soru 9
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük öbeği, öge tahlilinde zarf tümleci olarak değerlendirilir?
A) Belge, ilgili <u>görevliye</u> dün eksiksiz biçimde teslim edildi.
B) Öğrenciler tatil dönüşü <u>bahçeye</u> neşeyle koşarak çıktı.
C) Yeni gelen kitaplar düzenli bir biçimde <u>kütüphaneye</u> yerleştirildi.
D) Mektup, <u>belediye tarafından</u> posta kutularına bırakıldı.
E) Tören sonunda ödüller başarılı <u>öğrencilere</u> tek tek dağıtıldı.
Cevabı göster
Cevap: D) Mektup, <u>belediye tarafından</u> posta kutularına bırakıldı.
Altı çizili 'belediye tarafından' öbeği, edilgen çatılı 'bırakıldı' eyleminin işini kimin yaptığını gösteren örtülü öznedir; edilgen yapılarda 'tarafından', '-ca/-ce' ve 'nedeniyle' ile kurulan bu ögeler öge tahlilinde…
Soru 10
Aşağıdaki cümlelerden hangisinde dolaylı tümleç yoktur?
A) Kalemini çantasına koydu.
B) Trenden indi ve istasyonda bekledi.
C) Mektubu komşusuna ulaştırdı.
D) Paketi gişeden teslim aldı.
E) Her gün düzenli egzersiz yapıyor.
Cevabı göster
Cevap: E) Her gün düzenli egzersiz yapıyor.
'Her gün düzenli egzersiz yapıyor.' cümlesinde 'her gün' zarf tümleci, 'düzenli' zarf, 'egzersiz' nesne, 'yapıyor' yüklemdir; '-e/-de/-den' eki taşıyan dolaylı tümleç yoktur.
Soru 11
Aşağıdaki altı çizili sözcük gruplarından hangisi zarf tümleci değildir?
I. <u>Dün sabah</u> erkenden yola çıktı.
II. <u>Hızla</u> odadan uzaklaştı.
III. <u>Arkadaşına</u> yardım etti.
IV. <u>Sevinçle</u> haberi duyurdu.
V. <u>Yıllarca</u> bu şehirde yaşadı.
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) Yalnız III
D) Yalnız IV
E) Yalnız V
Cevabı göster
Cevap: C) Yalnız III
III'teki 'arkadaşına' sözcüğü '-a' hâl ekiyle 'kime?' sorusuna cevap vermekte ve dolaylı tümleç oluşturmaktadır; bu nedenle zarf tümleci değildir.
Soru 12
Aşağıdaki sözcük gruplarından hangisi zarf tümleci işlevi taşımaktadır?
A) Evin önünde
B) Okulun bahçesinde
C) Köyün içine
D) Limana kadar
E) Şehrin dışından
Cevabı göster
Cevap: D) Limana kadar
'Limana kadar' yapısında yaklaşma eki almış bir yer adının ardından 'kadar' edatı gelmiş ve zarf öbeği oluşmuştur; bu öbek zarf tümleci işlevi görür.
'Seni gördüğümde çok heyecanlandım.' cümlesinde 'seni gördüğümde' öbeği hangi tümleç türüdür ve bunu belirleyen soru hangisidir?
A) Edat tümleci — ne ile?
B) Zarf tümleci — ne zaman?
C) Dolaylı tümleç — kime?
D) Dolaylı tümleç — nerede?
E) Zarf tümleci — nasıl?
Cevabı göster
Cevap: B) Zarf tümleci — ne zaman?
'Seni gördüğümde' '-de' ekini taşısa da zaman anlamı bildirmektedir; 'ne zaman heyecanlandım?' sorusuna cevap verdiğinden zarf tümleci olarak değerlendirilir.
Soru 15
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ortak tümleç eksikliğinden kaynaklanan anlatım bozukluğu vardır?
A) Sabahları erken kalkar ve işe zamanında gider.
B) Kitabı aldım ve masaya koydum.
C) Çiçekleri suladı ve pencereye koydu.
D) Onu çok sevdiğini ve güvendiğini söyledi.
E) Arkadaşlarıyla buluştu ve sinemaya gitti.
Cevabı göster
Cevap: D) Onu çok sevdiğini ve güvendiğini söyledi.
'Onu çok sevdiğini ve güvendiğini söyledi.' cümlesinde 'sevmek' eylemi 'onu' belirtili nesnesini ister; 'güvenmek' eylemi ise 'ona' dolaylı tümlecini gerektirir.