Çekim ekleri ve yapım eki-çekim eki ayrımı Soruları
KPSS Türkçe · 16 özgün soru · açıklamalı çözümler
Çekim ekleri ve yapım eki-çekim eki ayrımı — Konu Özeti
KPSS Türkçe kapsamında Çekim ekleri ve yapım eki-çekim eki ayrımı konusunda bilmen gereken 17 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Bir sözcük birden fazla yapım eki, birden fazla çekim eki ya da hem yapım hem çekim ekini birlikte alabilir (ör. gözlükçülük, evlerden, Ankaralılar).
Emir kipinin çekiminde kip eki kullanılmaz; eyleme doğrudan kişi (çekim) ekleri getirilir.
Özel adlara getirilen yapım ekleri ve yapım ekinden sonra gelen çekim ekleri kesme işaretiyle ayrılmaz (ör. Antalyalılarla, Atatürkçülükten, Ankaralının).
Bir sözcükte ekler önce yapım eki, sonra çekim eki sırasıyla gelir; çekim ekinden sonra yapım eki getirilemez (birkaç istisna dışında, ör. 'anne-m-siz').
Kurum, kuruluş ve kurul özel adlarına getirilen çekim ekleri kesme işaretiyle ayrılmaz; kesmeyle ayırma yalnızca kişi ve yer adları için geçerlidir (ör. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesinin).
Bir cümledeki/sözcükteki numaralanmış eklerden hangisinin yapım eki (sözcüğün anlam/türünü değiştiren) olduğunu, çekim eki çeldiricilerinden ayırarak bulma KPSS Türkçe soru arketipidir.
Geniş zaman eki -r/-ar/-er biçimlerini alır; olumsuzu -maz/-mez'dir ve birinci kişilerde 'z' düşer (gel-mez-em, gel-mez-iz).
Ayrılma (çıkma) hâl eki '-dan/-den' bir çekim ekidir; sözcüğe çekim işlevi katar ama yeni sözcük türetmez, yapım eki değildir (ör. karanlıktan).
'-an/-en' eki eylemlerden sıfat türeten bir yapım ekiyken, 'vücudunun' sözcüğündeki '-un' iyelik+tamlanan birleşimi olarak çekim ekidir.
Zarf-fiiller (bağ-fiiller), eylem kök ya da gövdelerine getirilen yapım ekleriyle türetilir ve cümlede yüklem dışı görev üstlenir.
Soru sıfatı ismin önünde gelip onu niteler ve çekim eki almaz; soru zamiri tek başına kullanılır ve çekim eki alabilir (Kaç kişi? / Kaçı?, Hangi yemek? / Hangisi?).
İyelik zamirleri ek hâlindeki zamirlerdir ve sözcüğün kaçıncı şahsa ait olduğunu bildirir (ev-im, ev-imiz, ev-in, ev-iniz, ev-i, ev-leri).
Numaralanmış sözcükler arasından diğerlerinden farklı türde çekim eki (ör. hâl ekine karşı iyelik/çoğul eki) almış olanı bulma KPSS Türkçe soru arketipidir.
Kişi ve yer (özel) adlarına getirilen iyelik, durum (hâl) ve bildirme çekim ekleri kesme işaretiyle ayrılır (ör. Türkiye'ye, Fatma'dan, Ayşe'den).
Basit (yapıca basit) sözcük, hiç yapım eki almamış kök ya da kök durumundaki sözcüktür; yalnızca çekim eki almış olması (ör. Çantamızdan, Sevdim) onu basit olmaktan çıkarmaz.
Yapım ekleri eklendiği sözcüğün anlamını ve/veya türünü değiştirerek yeni sözcük (gövde/türemiş sözcük) türetir; çekim ekleri ise anlam ya da türü değiştirmeden sözcüğün cümlede farklı görevlerde kullanılmasını (dilbilgisel ilişkiyi) sağlar.
Örnek Sorular
Soru 1
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinin yazımı doğrudur?
A) Türkiye'den gelen turistler
B) Fatmaya mektubu verdiler
C) Ankaradan sabah ayrıldılar
D) Türkiyeden gelen turistler
E) İzmirde toplantı yaptılar
Cevabı göster
Cevap: A) Türkiye'den gelen turistler
Yer ve kişi özel adlarına getirilen çekim ekleri kesme işaretiyle ayrılır; "Türkiye'den" sözcüğünde ayrılma hâl eki "-den" kesme işaretiyle doğru biçimde ayrılmıştır.
Soru 2
'Karanlıktan korkan çocuk odaya girdi.' cümlesindeki altı çizili '-tan' ekiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Sözcüğün türünü isimden fiile çeviren bir yapım ekidir.
B) Yeni sözcük türetmeyen, dilbilgisel ilişki kuran çekim ekidir.
C) Hem yeni sözcük türeten hem ilişki kuran bir ektir.
D) Sözcüğün anlamını kökten değiştiren bir türetim ekidir.
E) Yeni bir sözcük türettiği için yapım eki sayılır.
Cevabı göster
Cevap: B) Yeni sözcük türetmeyen, dilbilgisel ilişki kuran çekim ekidir.
"-dan/-den" ayrılma hâl eki sözcüğün anlamını ya da türünü değiştirmez; yalnızca onun cümledeki ayrılma ilişkisini gösterir, bu yüzden çekim ekidir.
Soru 3
Zarf-fiiller (bağ-fiiller) ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Çekim ekleriyle türetilir ve cümlede asıl yüklem görevini üstlenir.
B) Oluşumunda hem çekim hem yapım ekleri birlikte kullanılır.
C) Yalnızca isim kök ya da gövdelerine eklenen yapım eklerinden oluşur.
D) Eylem kök ya da gövdelerine yapım eki gelir, yüklem dışı görev üstlenir.
E) Cümle içinde çoğunlukla özne görevinde kullanılan sözcüklerdir.
Cevabı göster
Cevap: D) Eylem kök ya da gövdelerine yapım eki gelir, yüklem dışı görev üstlenir.
Zarf-fiiller (bağ-fiiller) eylem kök veya gövdelerine yapım ekleri getirilerek türetilir ve cümlede yüklem dışında (zarf tümleci gibi) görev üstlenir.
Soru 4
Aşağıdaki sözcüklerin hangisi yazım bakımından doğrudur?
A) Atatürk'çülükten
B) Antalya'lılarla
C) Ankaralının
D) Türkiye'liyle
E) Ankara'lılardan
Cevabı göster
Cevap: C) Ankaralının
'Ankaralının' sözcüğünde özel ada '-lı' yapım eki, ardından '-lar' ve '-ın' çekim ekleri gelmiştir; yapım ekinden sonra gelen ekler kesme işareti almaz, bu nedenle bitişik yazılır.
Soru 5
'gelmek' eyleminin geniş zaman olumsuz birinci tekil kişi çekimi aşağıdakilerden hangisidir?
A) gelmezim
B) gelmedim
C) gelmezem
D) gelmiyorum
E) gelmem
Cevabı göster
Cevap: E) gelmem
Geniş zamanın olumsuz eki '-mez'tir; ancak birinci kişi çekimlerinde bu ekteki 'z' sesi düşer. Bu nedenle birinci tekil kişi 'gelmem' (gel-me-m), birinci çoğul kişi ise 'gelmeyiz' biçiminde çekimlenir.
Soru 6
Aşağıdaki eklerin hangisi eylemden sıfat türeten bir yapım ekidir?
A) '-en' (koşan, gülen sözcüklerinde)
B) '-ın' (kitabın, kalemin sözcüğünde)
C) '-un' (vücudun, okulun sözcüğünde)
D) '-da' (evde, okulda sözcüğünde)
E) '-lar' (kitaplar, kalemler sözcüğünde)
Cevabı göster
Cevap: A) '-en' (koşan, gülen sözcüklerinde)
"-an/-en" eki bir eylem köküne gelince eylemden sıfat türetir (koş-an, gül-en); bu nedenle yapım ekidir. Öteki seçeneklerdeki ekler ise çekim ekidir.
Soru 7
'Ahmet iyi bir öğretmendi.' cümlesindeki '-di' ekiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Sözcüğün türünü değiştiren bir yapım ekidir.
B) İsmi yüklem yapan çekim eki niteliğindeki ek-eylemdir.
C) İsmi fiil türüne dönüştüren bir türetim ekidir.
D) Hem yapım hem çekim eki özelliği taşır.
E) Yeni bir sözcük gövdesi oluşturan yapım ekidir.
Cevabı göster
Cevap: B) İsmi yüklem yapan çekim eki niteliğindeki ek-eylemdir.
'-di' burada ek-eylem (ek-fiil) olarak ismi yüklem yapmaktadır; yeni sözcük türetmez, çekim eki niteliğindedir.
Soru 8
Yapım ekleri ile çekim eklerini birbirinden ayıran temel ölçüt aşağıdakilerden hangisidir?
A) Yapım ekleri sözcüğün sonuna, çekim ekleri ise başına eklenir.
B) Yapım ekleri anlam/tür değiştirip yeni sözcük türetir, çekim ekleri görev katar.
C) Yapım ekleri yalnızca fiil köklerine, çekim ekleri yalnızca isim köklerine gelir.
D) Çekim ekleri sözcüğün türünü değiştirir, yapım ekleri dilbilgisel ilişki kurar.
E) Her iki ek türü de sözcükten yeni bir sözcük (gövde) türetebilmektedir.
Cevabı göster
Cevap: B) Yapım ekleri anlam/tür değiştirip yeni sözcük türetir, çekim ekleri görev katar.
Yapım ekleri sözcüğün anlam ve/veya türünü değiştirerek yeni sözcük (türemiş gövde) oluşturur; çekim ekleri ise anlam ya da türü değiştirmeden sözcüğün cümledeki görevini belirler.
Soru 9
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapıca basit bir sözcüktür?
A) gözlükçü
B) Ankaralı
C) sevdim
D) öğretmenlik
E) yazarlık
Cevabı göster
Cevap: C) sevdim
'sevdim' sözcüğü 'sev-' kökü + '-di' (belirli geçmiş zaman çekim eki) + '-m' (kişi çekim eki) yapısındadır; hiç yapım eki almamıştır, yalnızca çekim eki aldığından yapıca basittir.
Soru 10
'gözlükçülerden' sözcüğü kök ve eklerine ayrıldığında, sırasıyla (I) -lük, (II) -çü, (III) -ler, (IV) -den ekleri elde edilir. Bu eklerden hangileri yapım ekidir?
A) I ve III
B) I ve II
C) III ve IV
D) II ve IV
E) II ve III
Cevabı göster
Cevap: B) I ve II
"gözlükçülerden" = göz + -lük (isimden isim yapım eki) + -çü (isimden isim yapım eki) + -ler (çoğul çekim eki) + -den (ayrılma hâl çekim eki).
Soru 11
Aşağıdaki sözcüklerden hangisi, diğer dördünden farklı türde çekim eki almıştır?
Aşağıdaki sözcüklerin hangisi hem yapım eki hem de çekim eki almıştır?
A) evlerimizden
B) güzelleştirici
C) gözlükçülük
D) Ankaralılardan
E) yardımlaşmacı
Cevabı göster
Cevap: D) Ankaralılardan
"Ankaralılardan" sözcüğünde "-lı" isimden isim yapım eki, ardından "-lar" çoğul çekim eki ve "-dan" ayrılma hâl çekim eki gelmiştir; böylece sözcük hem yapım hem çekim eki almıştır.
Soru 13
Türkçede eklerin sözcüğe dizilme sırası ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Çekim eki, sözcükte yapım ekinden önce gelen bir ek türüdür.
B) Yapım ve çekim ekleri sözcükte serbest bir sırayla dizilebilir.
C) Sözcükte önce çekim eki, ardından yapım eki eklenen bir yapı vardır.
D) Yapım eki, çekim ekinin ardından gelerek yeni gövde oluşturur.
E) Önce yapım eki gelir, sonra çekim eki; sonrasına yapım eki eklenmez.
Cevabı göster
Cevap: E) Önce yapım eki gelir, sonra çekim eki; sonrasına yapım eki eklenmez.
Türkçede ek sırası yapım eki, ardından çekim eki biçimindedir; çekim ekinden sonra yapım eki getirilmez ("annemsiz" gibi birkaç nadir istisna dışında bu kural geçerlidir).
Soru 14
Emir kipinin öteki çekimlerden ayırt edici özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
A) Yalnızca olumlu çekimi olan, olumsuzu bulunmayan bir biçimdir.
B) Kip eki almadan, eyleme doğrudan kişi ekleri getirilerek çekilir.
C) Yalnızca üçüncü kişide kullanılabilen, eksik çekimli bir biçimdir.
D) Çekiminde her zaman ayrı bir kip eki ile zaman eki birlikte bulunur.
E) Birinci, ikinci ve üçüncü kişilerde aynı kip ekiyle çekimlenir.
Cevabı göster
Cevap: B) Kip eki almadan, eyleme doğrudan kişi ekleri getirilerek çekilir.
Emir kipinin çekiminde ayrı bir kip eki bulunmaz; eyleme doğrudan kişi (çekim) ekleri getirilir. Bu yönüyle kip eki taşıyan öteki kiplerden ayrılır.
Soru 15
Aşağıdaki sözcüklerden hangisinin yazımı Türk Dil Kurumu yazım kurallarına uygundur?
A) Türk Dil Kurumu'nda görevli uzmanların
B) Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin aldığı karar
C) Sağlık Bakanlığı'nın atadığı genel müdürü
D) Devlet Su İşleri'nin onayladığı yıllık bütçesi
E) İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesinin dekanı
Cevabı göster
Cevap: E) İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesinin dekanı
Kurum, kuruluş ve kurul özel adlarına getirilen çekim ekleri kesme işaretiyle ayrılmaz; "İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesinin" yazımı bu kurala uygundur.