Bağlaç: türleri ve kurduğu anlam ilişkileri Soruları
KPSS Türkçe · 17 özgün soru · açıklamalı çözümler
Bağlaç: türleri ve kurduğu anlam ilişkileri — Konu Özeti
KPSS Türkçe kapsamında Bağlaç: türleri ve kurduğu anlam ilişkileri konusunda bilmen gereken 6 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
'De/da' bağlacı cümleden çıkarıldığında anlam daralabilir ama bozulmaz; bulunma hâl eki '-de/-da' ise çıkarıldığında anlam tamamen bozulur, ayrıca 'te/ta' yalnızca hâl ekinde bulunur, bağlaç biçimi yoktur.
'İle' sözcüğü, yerine 've' getirildiğinde anlam bozulmuyorsa bağlaç, bozuluyorsa edat işlevi görür.
Cümleleri birbirine bağlayan bağlaçlar 'ama, fakat, lakin, ancak'tır (örn. 'Çok çalıştı ama başaramadı').
Sözcükleri/eş görevli ögeleri birbirine bağlayan bağlaçlar 've, ile, ya da, veya'dır (örn. 'Binnaz ve Dudu okula gitti').
Bağlaç; eş görevli sözcükleri, söz öbeklerini ve cümleleri birbirine bağlayan ya da aralarında çeşitli anlam ilgileri kuran, tek başına anlamı olmayan sözcük türüdür (ve, veya, ya da, ile, ama, fakat, ancak, çünkü, oysa, ki, da/de, hem...hem, ne...ne gibi).
Tekrarlı (pekiştirme) bağlaçlar 'de, dahi, bile'; sıralı (karşılaştırma/seçme) bağlaçlar ise ya...ya, ne...ne, hem...hem, ister...ister, ha...ha, gerek...gerek gibi ikilenen yapılardır.
Örnek Sorular
Soru 1
Bağlaçların temel işlevi ve dilbilgisel özelliği düşünüldüğünde aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Bağlaçlar tek başlarına somut bir anlam taşır ve her zaman cümle başında yer alır.
B) Bağlaçlar yalnızca iki cümleyi birbirine bağlar; sözcük ya da söz öbeklerini bağlamaz.
C) Bağlaçlar, eş görevli ögeleri, söz öbeklerini veya cümleleri birbirine bağlar; tek başına anlamları yoktur.
D) Bağlaçlar isim ve fiil gibi çekim eki alır; bu özelliğiyle edattan ayrılır.
E) Bağlaçlar yalnızca karşıtlık ve neden-sonuç ilgisi kurar; sıralama ilgisi kurmaz.
Cevabı göster
Cevap: C) Bağlaçlar, eş görevli ögeleri, söz öbeklerini veya cümleleri birbirine bağlar; tek başına anlamları yoktur.
Bağlaç tanımı gereği eş görevli sözcükleri, söz öbeklerini ve cümleleri bağlayan; tek başına anlamı olmayan sözcük türüdür. Hem sözcük hem öbek hem cümle düzeyinde bağlayıcılık işlevi vardır.
Soru 2
"Kitap, defter _____ kalem aldım." cümlesindeki boşluğa aşağıdaki bağlaçlardan hangisi getirildiğinde sözcükler arasında sıralama/birleştirme ilişkisi kurulmuş olur?
A) ve
B) çünkü
C) oysa
D) ama
E) fakat
Cevabı göster
Cevap: A) ve
'Ve' bağlacı, sözcükleri ve eş görevli ögeleri birbirine bağlayarak sıralama/birleştirme ilişkisi kurar.
Soru 3
Bir öğrenci, aşağıdaki cümlelerdeki koyu yazılmış sözcükleri inceleyerek bağlaç olanları saptamaya çalışmaktadır:
I. Kapıyı açtı ve içeri girdi.
II. Yorgun da olsa çalışmaya devam etti.
III. Kitabı için saatlerce bekledi.
IV. Sınava girdi, ancak başaramadı.
Bu öğrencinin bağlaç olarak doğru saptayabileceği sözcükler hangileridir?
A) I ve III
B) II ve IV
C) I, II ve IV
D) I, III ve IV
E) I, II, III ve IV
Cevabı göster
Cevap: C) I, II ve IV
'Ve' (I) eş görevli ögeleri/cümleleri bağlayan bağlaçtır. 'Da' (II) pekiştirme bağlacıdır; cümleden çıkarılsa anlam daralır ama bozulmaz, bağlaç işlevi taşır. 'İçin' (III) edat olup bağlaç değildir; tek başına araç/amaç…
Soru 4
Aşağıdaki ifadelerden hangisi 'ama, fakat, lakin, ancak' bağlaçları hakkında doğrudur?
A) Bu bağlaçlar sözcükleri ve eş görevli ögeleri birbirine bağlamada kullanılır.
B) Bu bağlaçlar, aralarında karşıtlık ilişkisi bulunan iki cümleyi birbirine bağlar.
C) Bu bağlaçlar pekiştirme işleviyle 'de, dahi, bile' ile aynı grupta incelenir.
D) Bu bağlaçlar ikilenerek kullanılabilen sıralı yapılardandır.
E) Bu bağlaçlar, yerine 've' getirildiğinde anlam değişmediğinden edat işlevi de taşır.
Cevabı göster
Cevap: B) Bu bağlaçlar, aralarında karşıtlık ilişkisi bulunan iki cümleyi birbirine bağlar.
'Ama, fakat, lakin, ancak' cümleler arasında karşıtlık anlamı kurarak onları birbirine bağlayan bağlaçlardır. Öge ya da sözcük bağlamaz; pekiştirme grubuna girmez; ikilenemez; edat değildir.
Soru 5
Aşağıdaki ifadelerden hangisi sözcükleri/eş görevli ögeleri birbirine bağlayan bağlaçlar hakkında doğrudur?
A) 'Ama, fakat, lakin' sözcükleri bu grubun en yaygın örnekleridir.
B) 'Ve, ile, ya da, veya' bağlaçları karşıtlık ilişkisiyle cümleleri birbirine bağlar.
C) 'Ve, ile, ya da, veya' sözcükleri eş görevli ögeleri birbirine bağlayan bağlaçlardandır.
D) 'De, dahi, bile' de sözcükleri birbirine bağlayan bu gruptaki bağlaçlar arasında sayılır.
E) 'Hem...hem, ya...ya' gibi ikilenen yapılar sözcük bağlamada kullanılmaz; yalnızca cümle bağlar.
Cevabı göster
Cevap: C) 'Ve, ile, ya da, veya' sözcükleri eş görevli ögeleri birbirine bağlayan bağlaçlardandır.
'Ve, ile, ya da, veya' sözcükleri eş görevli ögeleri (isim, sıfat, zarf vb.) birbirine bağlayan bağlaçlardır; cümle bağlamazlar, karşıtlık kurmazlar.
Soru 6
Aşağıdaki bağlaçlardan hangisi, ikilenen (sıralı) bağlaçlar arasında yer almaz?
A) hem...hem
B) ya...ya
C) ne...ne
D) bile
E) ister...ister
Cevabı göster
Cevap: D) bile
'Bile' tekrarlı (pekiştirme) bağlaçlar grubundadır; 'de' ve 'dahi' ile birlikte anılır.
Soru 7
Bir öğrenci bağlaçları tekrarlı (pekiştirme) ve sıralı (ikilenen) olarak sınıflandırmıştır. Aşağıdaki sınıflandırmalardan hangisi yanlıştır?
A) 'Bile' → tekrarlı (pekiştirme) bağlaç
B) 'Hem...hem' → sıralı (ikilenen) bağlaç
C) 'Ne...ne' → sıralı (ikilenen) bağlaç
D) 'Gerek...gerek' → sıralı (ikilenen) bağlaç
E) 'Dahi' → sıralı (ikilenen) bağlaç
Cevabı göster
Cevap: E) 'Dahi' → sıralı (ikilenen) bağlaç
'Dahi' tek sözcükten oluşan, pekiştirme işlevi taşıyan tekrarlı bir bağlaçtır; 'de, dahi, bile' grubundadır.
Soru 8
'İle' sözcüğünün işlevini belirlemek için 've' ikamesi testinin kullanılmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) 'Ve' salt bağlaç olduğundan, yerine geçebilmesi 'ile'nin de bağlaç olduğunu gösterir; edat olan 'ile' ise 've' ile karşılanamayan araç/birliktelik anlamı katar.
B) 'Ve' sözcüğü çoğunlukla 'ile' yerine geçebildiğinden test daha çok yazım denetimi amacıyla uygulanır; anlam değişmesi işlev farkını göstermez.
C) 'İle' sözcüğü cümleden çıkarıldığında anlam bozulursa bağlaç, bozulmazsa edattır; bu yüzden 've' ikamesi yerine çıkarma testi daha güvenilirdir.
D) 'İle' sözcüğünün bağlaç ya da edat olduğu büyük ölçüde yazılışından anlaşılır; ayrı yazılırsa bağlaç, bitişik yazılırsa edat sayılır.
E) Bağlaç olan 'ile', tekrarlı bağlaçlar gibi ikilenerek kullanıldığında 've' ile yer değiştirebilir; bu nedenle 've' testi ağırlıklı olarak ikili yapılarda geçerlidir.
Cevabı göster
Cevap: A) 'Ve' salt bağlaç olduğundan, yerine geçebilmesi 'ile'nin de bağlaç olduğunu gösterir; edat olan 'ile' ise 've' ile karşılanamayan araç/birliktelik anlamı katar.
'Ve' salt bağlaç işlevi taşır ve eş görevli ögeleri birleştirir.
Soru 9
Eş görevli sözcükleri, söz öbeklerini ve cümleleri birbirine ulayarak ya da aralarında anlam ilgisi kuran; tek başına bir anlamı bulunmayan sözcük türü hangisidir?
A) Edat
B) Bağlaç
C) Ünlem
D) Zarf
E) Zamir
Cevabı göster
Cevap: B) Bağlaç
Verilen tanım bağlacı betimlemektedir: eş görevli ögeleri/söz öbeklerini/cümleleri bağlayan ve tek başına anlamı olmayan sözcük türü.
Soru 10
'Te/ta' biçimi Türkçede hangi işlevle kullanılır?
A) Yalnızca bulunma hâl eki olarak kullanılır; bağlaç biçimi yoktur.
B) Hem bulunma hâl eki hem de bağlaç olarak kullanılabilir.
C) Yalnızca bağlaç olarak kullanılır; hâl eki biçimi yoktur.
D) Pekiştirme bağlacı olarak 'de, dahi, bile' ile aynı grupta yer alır.
E) Sözcükleri bağlayan sıralama bağlacı olarak 've, ile' ile eş değerdir.
Cevabı göster
Cevap: A) Yalnızca bulunma hâl eki olarak kullanılır; bağlaç biçimi yoktur.
'Te/ta' yalnızca bulunma hâl ekinin sert ünsüzle yazılan biçimidir; 'de/da' bağlacının 'te/ta' karşılığı diye bir form Türkçede yoktur.
Soru 11
Aşağıdaki cümlelerden hangisinde altı çizili sözcük, cümleden çıkarıldığında anlam tamamen bozulur?
A) Ali çalıştı, kardeşi __de__ çalıştı.
B) Kitabı okudu, notlar __da__ aldı.
C) Sınıfta yoruldu, eve gelince __de__ dinlenemedi.
D) Çocuklar bahçe__de__ oyun oynuyor.
E) Hava güzeldi, pikniğe gittik __de__.
Cevabı göster
Cevap: D) Çocuklar bahçe__de__ oyun oynuyor.
Bulunma hâl eki '-de/-da', sözcüğe 'nerede' sorusunu yanıtlayan bir anlam katar; çıkarıldığında cümlenin anlamı tamamen bozulur. Diğer seçeneklerdeki 'de/da' bağlaçtır; cümleden çıkarılsa anlam daralır ama yıkılmaz.
Soru 12
'De/da' bağlacı cümleden çıkarıldığında anlam bozulmazken bulunma hâl eki '-de/-da' çıkarıldığında anlam tamamen bozulur. Bu farklılığın temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Bağlaç olan 'de/da' cümlenin zorunlu ögesi değil, ekleyici/pekiştirici bir unsurdur; hâl eki '-de/-da' ise adın yer, kaynak ya da araç ilişkisini belirleyen biçimbirimdir, çıkarıldığında sözdizimsel bağ kopar.
B) Bağlaç olan 'de/da' genellikle ayrı yazılırken hâl eki '-de/-da' bitişik yazılır; anlam farkı büyük ölçüde yazım kuralından kaynaklanır.
C) 'İle' sözcüğü yerine 've' getirilebildiğinde bağlaç olduğu anlaşıldığı gibi 'de/da' sözcüğü de aynı yöntemle bağlaç ya da hâl eki olarak ayırt edilir.
D) Bağlaç olan 'de/da' sözcükleri bağlarken hâl eki '-de/-da' cümleleri bağlar; işlev alanlarının farklı olması anlamın bozulup bozulmamasını belirler.
E) Tekrarlı bağlaçlar 'de, dahi, bile' biçiminde sıralandığından bağlaç olan 'de/da' çıkarıldığında cümledeki pekiştirme gücü azalır ama temel önerme korunur; hâl ekinde ise böyle bir pekiştirme işlevi bulunmadığından durum bu yönüyle belirgin biçimde ayrışır.
Cevabı göster
Cevap: A) Bağlaç olan 'de/da' cümlenin zorunlu ögesi değil, ekleyici/pekiştirici bir unsurdur; hâl eki '-de/-da' ise adın yer, kaynak ya da araç ilişkisini belirleyen biçimbirimdir, çıkarıldığında sözdizimsel bağ kopar.
Bağlaç olan 'de/da' cümleye ekleyici/pekiştirici anlam katar ama temel önermeyi kurmaz; bu yüzden çıkarılınca yalnızca anlam daralır.
Soru 13
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük, eş görevli ögeleri/sözcükleri birbirine bağlayan bir bağlaç olarak kullanılmamıştır?
A) Defter ve kalem aldım.
B) Çay ya da kahve içebilirsin.
C) Annesi ile babası törene katıldı.
D) Elma veya armut alabilirsin.
E) Çok çalıştı ama yorulmadı.
Cevabı göster
Cevap: E) Çok çalıştı ama yorulmadı.
'Ve, ya da, ile, veya' eş görevli sözcükleri/ögeleri birbirine bağlayan bağlaçlardır; 'Defter ve kalem', 'Çay ya da kahve', 'Annesi ile babası' ve 'Elma veya armut' örneklerinde bu işlevle kullanılmıştır.
Soru 14
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili bağlaç, iki cümle arasında karşıtlık ilişkisi kurmadığı için yanlış kullanılmıştır?
A) Sabaha kadar çalıştı ama sınavı kazanamadı.
B) Otobüse yetişti ancak işe zamanında vardı.
C) Defteri aldı lakin kalemi unuttu.
D) Çok yoruldu fakat hiç şikâyet etmedi.
E) Onu uyardık ama yine de dinlemedi.
Cevabı göster
Cevap: B) Otobüse yetişti ancak işe zamanında vardı.
'Ama, fakat, lakin, ancak' cümleleri birbirine karşıtlık ilişkisiyle bağlayan bağlaçlardır; iki yargı arasında beklenmeyen/zıt bir durum olmalıdır.
Soru 15
'İle' sözcüğünün bağlaç mı yoksa edat mı olduğunu belirlemek için kullanılan temel ölçüt aşağıdakilerden hangisidir?
A) Cümle sonunda mı ortasında mı bulunduğu
B) Tek heceli mi çok heceli mi olduğu
C) Cümlenin öznesine yakın olup olmadığı
D) Soru ekiyle pekiştirilip pekiştirilmediği
E) Yerine 've' getirildiğinde anlamın bozulup bozulmadığı
Cevabı göster
Cevap: E) Yerine 've' getirildiğinde anlamın bozulup bozulmadığı
'İle' yerine 've' konulduğunda anlam bozulmuyorsa 'ile' bağlaç işlevi görür; anlam bozuluyorsa edat işlevi görür. Bu, 'ile'nin görevini belirlemede kullanılan temel kural ve ölçüttür.