Anlamına göre cümleler: olumlu, olumsuz, soru, ünlem Soruları
KPSS Türkçe · 18 özgün soru · açıklamalı çözümler
Anlamına göre cümleler: olumlu, olumsuz, soru, ünlem — Konu Özeti
KPSS Türkçe kapsamında Anlamına göre cümleler: olumlu, olumsuz, soru, ünlem konusunda bilmen gereken 19 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Olumsuz cümle, yüklemin bildirdiği eylem ya da yargının gerçekleşmediğini anlatan cümledir; olumsuzluk yalnızca -ma/-me, -maz/-mez ekleriyle değil 'yok', 'değil', 'ne…ne…' ve -sız/-siz ekleriyle de sağlanabilir.
Fiilimsiler -ma/-me olumsuzluk ekiyle olumsuz yapılır (yürüyen → yürümeyen, görüp → görmeyip).
Öz eleştiri cümlesi, kişinin kendisiyle ilgili olumlu ya da olumsuz değerlendirmede bulunduğu cümledir.
Bir cümlede hem olumlu hem olumsuz durumdan aynı anda söz edilebilir; farklı ögelerin farklı niteliklerle anlatıldığı bu cümleler 'hem X hem Y' biçiminde özetlenebilir.
İsim (ek eylemli) cümlelerinde olumsuzluk 'değil' edatıyla yapılır; örneğin 'Yollar açıkmış' olumlu, 'Yollar açık değilmiş' olumsuzdur.
Soru eki '-mı/-mi/-mu/-mü' ayrı yazılır, her sözcüğe eklenebilir ve şahıs ekinden önce gelir; bağlandığı sözcüğün anlamını soru hâline getirir.
'Bilmez miyim' gibi soru biçimli olumsuz ifadeler aslında 'bilirim, elbette' anlamı taşır; soru kipiyle olumlu anlam güçlendirilir.
Ünlem olmadıkları hâlde bazı isim, zamir ve cümleler vurgu ve tonlama (seslenme) yoluyla ünlem değeri kazanabilir (örn. 'Sen!', 'Yaşasın!', 'Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz, ileri!').
'Ne…ne…' bağlacı, yüklemi biçimce olumlu olan bir cümleye olumsuzluk anlamı katar.
Soru bildiren ama soru eki ya da soru sözcüğü içermeyen cümlelerin de sonuna soru işareti konur (örn. resmi dilde 'Adınız?').
Bir söze alay, kinaye veya küçümseme katmak için ünlem işareti (!), bir bilginin şüpheyle karşılandığını göstermek için soru işareti (?) yay ayraç içine alınır.
Teşekkür bildiren sıradan cümlelerin sonuna ünlem işareti konmaz; nokta yeterlidir.
Bazı cümleler soru işareti taşısa da amacı soru sormak değil bilinen bir durumu öne çıkarmaktır; bunlar retorik (söylemsel) sorudur.
Ön yargı (peşin hüküm) cümlesi, bir kişi, olay ya da görüşe ilişkin önceden edinilmiş, yeterli kanıta dayanmayan olumlu veya olumsuz yargıyı bildiren cümledir.
Sevinç, acı, korku, şaşma gibi duyguları anlatan cümlelerin sonuna ünlem işareti konur.
Olasılık (ihtimal) cümlesi, gerçekleşmesi kesin olmayan bir durumun beklendiğini bildiren, kesinliği olmayan ('olabilir ya da olmayabilir') cümledir.
Fiilin olumsuz sorusu '-ma + mı' ya da '-mı' ekleriyle kurulur (örn. 'Onu tanımıyor musun?').
Anlamına göre cümleler dört türe ayrılır: olumlu cümle yargının gerçekleştiğini, olumsuz cümle gerçekleşmediğini anlatır; soru cümlesi soru anlamı taşır; ünlem cümlesi duygu ve heyecan anlatır.
'mı' soru eki kimi zaman cümleye olumsuz anlam katar; bu tür cümleler biçimce soru, anlamca olumsuzdur (örn. 'Bu sıcakta uzun kollu mu giyilir?' = 'giyilmez').
Örnek Sorular
Soru 1
Soru eki '-mı/-mi/-mu/-mü' ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Ayrı yazılır.
B) Bağlandığı sözcüğün anlamını soru hâline getirir.
C) Şahıs ekinden önce gelir.
D) Yalnızca fiillere eklenebilir.
E) Her sözcüğe eklenebilir.
Cevabı göster
Cevap: D) Yalnızca fiillere eklenebilir.
Soru eki -mı/-mi/-mu/-mü yalnızca fiillere değil, her türlü sözcüğe eklenebilir (isim, sıfat, zarf vb.). 'Yalnızca fiillere' ifadesi yanlıştır.
Soru 2
"Onu tanımıyor musun?" cümlesindeki olumsuz soru yapısı nasıl oluşturulmuştur?
A) Yalnızca soru eki '-mı' cümle sonuna eklenmiştir.
B) Olumsuzluk eki '-ma' ve soru eki '-mı' birlikte kullanılmıştır.
C) Soru sözcüğü 'ne' kullanılarak olumsuz anlam verilmiştir.
D) Yükleme 'değil' edatı eklenerek soru biçimine getirilmiştir.
E) 'Ne…ne…' bağlacı ve soru işareti birlikte kullanılmıştır.
Cevabı göster
Cevap: B) Olumsuzluk eki '-ma' ve soru eki '-mı' birlikte kullanılmıştır.
'Tanımıyor musun?' yapısında '-ma' olumsuzluk eki ve '-mı' soru eki birlikte kullanılarak olumsuz soru kurulmuştur.
Soru 3
"Yardımlarınız için teşekkür ederim." cümlesinin sonuna hangi noktalama işareti konur?
A) Nokta (.)
B) Soru işareti (?)
C) Ünlem işareti (!)
D) Virgül (,)
E) Üç nokta (…)
Cevabı göster
Cevap: A) Nokta (.)
Teşekkür bildiren sıradan cümlelerin sonuna ünlem işareti değil, nokta konur. Ünlem işareti duygu yoğunluğu gerektiren cümleler içindir.
Soru 4
"Bahçedeki çiçekler solmuş ama ağaçlar hâlâ yeşil." cümlesiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Cümle baştan sona olumsuz bir durum bildirmektedir.
B) Cümle baştan sona olumlu bir durum bildirmektedir.
C) Cümle hem olumlu hem olumsuz durum barındırmaktadır.
D) Cümle retorik soru niteliği taşımaktadır.
E) Cümle olasılık anlamı içermektedir.
Cevabı göster
Cevap: C) Cümle hem olumlu hem olumsuz durum barındırmaktadır.
Bir ögede (çiçekler solmuş) olumsuz, diğerinde (ağaçlar yeşil) olumlu durum aynı cümle içinde birlikte verilmektedir.
Soru 5
"Senin bu sıkıntını anlamaz mıyım?" cümlesinin gerçek anlamı nedir?
A) Sıkıntını anlamam.
B) Sıkıntını anladım mı, bilmiyorum.
C) Sıkıntını anlayıp anlamamak benim için farksız.
D) Sıkıntını anlamak istiyorum.
E) Sıkıntını kesinlikle anlarım.
Cevabı göster
Cevap: E) Sıkıntını kesinlikle anlarım.
Biçimce olumsuz soru olan bu ifade, anlamca 'elbette anlarım' güçlendirilmiş olumlu anlam taşır. Bu yapı soru kipiyle olumlu anlamı pekiştiren bir retoriktir.
Soru 6
"Doğum tarihiniz?" cümlesinin sonuna hangi noktalama işareti konur ve bunun nedeni nedir?
A) Nokta; çünkü cümle bilgi bildiren bir yargıdır.
B) Soru işareti; çünkü soru anlamı taşıyan bir ifadedir.
C) Ünlem işareti; çünkü güçlü bir duygu dile getirir.
D) Virgül; çünkü öge sıralaması yapan bir cümledir.
E) Noktalı virgül; çünkü iki ayrı yargıyı birbirine bağlar.
Cevabı göster
Cevap: B) Soru işareti; çünkü soru anlamı taşıyan bir ifadedir.
Soru eki ya da soru sözcüğü içermese de soru anlamı taşıyan cümlelerin sonuna soru işareti konur; 'Doğum tarihiniz?' bu kurala örnektir.
Soru 7
Aşağıdaki hangi seçenekte ünlem niteliği taşımayan bir sözcük ya da cümle, vurgu ve tonlama yoluyla ünlem değeri kazanmıştır?
A) Yağmur yağacak mı?
B) Arabayı garajda bıraktın mı?
C) Dur!
D) Ah, ne güzel bir manzara!
E) Başarılı olacaksın.
Cevabı göster
Cevap: C) Dur!
'Dur!' sözcüğü yapı olarak bir emir kipi fiilidir; ünlem sözcüğü değildir, ancak güçlü bir tonlama ve vurguyla ünlem değeri kazanmaktadır.
Soru 8
"Bu hafta sonu hava düzelirse pikniğe gidebiliriz." cümlesi anlam bakımından hangi tür cümleye girer?
A) Kesinlik cümlesi
B) Retorik soru cümlesi
C) Öz eleştiri cümlesi
D) Olasılık cümlesi
E) Ön yargı cümlesi
Cevabı göster
Cevap: D) Olasılık cümlesi
Cümle, gerçekleşip gerçekleşmeyeceği koşula bağlı, kesin olmayan bir durum bildirmektedir ('gidebiliriz'). Bu, olasılık cümlesinin tanımına uymaktadır.
Soru 9
"Hiç kimse vatanını sevmez mi?" cümlesi hangi özelliği taşımaktadır?
A) Gerçek bir soru cümlesidir; yanıt beklenmektedir.
B) Olumsuz anlam taşıyan bir ünlem cümlesidir.
C) Biçimce olumsuz, anlamca olumlu sıradan bir sorudur.
D) Olasılık anlamı taşıyan bir cümledir.
E) Retorik soru olup amacı bilinen bir durumu öne çıkarmaktır.
Cevabı göster
Cevap: E) Retorik soru olup amacı bilinen bir durumu öne çıkarmaktır.
Bu cümle gerçek bir yanıt beklentisi taşımaz; 'herkes vatanını sever' gibi bilinen bir yargıyı pekiştirmek amacıyla soru biçiminde kurulmuştur. Bu, retorik sorunun tanımıdır.
Soru 10
Bir metinde verilen bilginin doğruluğundan şüphe duyulduğunu ya da güvenilmez bulunduğunu okuyucuya bildirmek için hangi noktalama işareti yay ayraç içinde kullanılır?
A) Soru işareti (?)
B) Tire (–)
C) Ünlem işareti (!)
D) Üç nokta (…)
E) Noktalı virgül (;)
Cevabı göster
Cevap: A) Soru işareti (?)
Bir bilginin şüpheyle karşılandığını göstermek için yay ayraç içinde soru işareti (?), alay/kinaye/küçümseme için ise ünlem işareti (!) kullanılır.
Soru 11
Anlamına göre cümle türlerinin tanımıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
A) Olumlu cümle, yargının gerçekleştiğini anlatır.
B) Olumsuz cümle, yargının gerçekleşmediğini anlatır.
C) Soru cümlesi, duygu ve heyecan anlatır.
D) Ünlem cümlesi, duygu ve heyecan anlatır.
E) Soru cümlesi, bir konuda soru anlamı taşır.
Cevabı göster
Cevap: C) Soru cümlesi, duygu ve heyecan anlatır.
Duygu ve heyecanı anlatan tür ünlem cümlesidir; soru cümlesi ise soru anlamı taşır. Bu nedenle 'Soru cümlesi, duygu ve heyecan anlatır.' ifadesi yanlıştır.
Soru 12
Aşağıdaki cümlelerden hangisi olumlu bir cümledir?
A) Evde kimse yok.
B) Bu soruyu çözemedim.
C) Anahtar çantamda değil.
D) Hava bugün çok güzel.
E) Tuzsuz çorba sevmem.
Cevabı göster
Cevap: D) Hava bugün çok güzel.
Olumsuzluk yalnızca -ma/-me ekiyle değil; 'yok', 'değil', -sız/-siz gibi araçlarla da sağlanır.
Soru 13
"Hava bugün sıcakmış." cümlesinin olumsuz biçimi aşağıdakilerden hangisidir?
A) Hava bugün sıcak olmamış.
B) Hava bugün soğukmuş.
C) Hava bugün sıcak mıymış?
D) Hava bugün sıcaktı.
E) Hava bugün sıcak değilmiş.
Cevabı göster
Cevap: E) Hava bugün sıcak değilmiş.
Ek eylemli isim cümlelerinde olumsuzluk 'değil' edatıyla sağlanır; '-mış' duyulan geçmiş zaman eki korunarak 'sıcak değilmiş' doğru olumsuz biçimdir.
Soru 14
"Bu saatlerde telefon mu açılır?" cümlesinin biçimi ve anlamı aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
A) Soru eki taşıdığından biçimce soru, gerçekte olumsuz anlamlı bir cümledir.
B) Hem soru eki taşır hem de gerçek bir yanıt beklediğinden anlamca da sorudur.
C) Soru eki bulunmadığı için biçimce de anlamca da olumlu kabul edilir.
E) Soru biçiminde olsa da bir dilek bildirdiğinden ünlem değeri taşımaktadır.
Cevabı göster
Cevap: A) Soru eki taşıdığından biçimce soru, gerçekte olumsuz anlamlı bir cümledir.
Cümle soru eki ('-mı') içerdiğinden biçimce sorudur; gerçek anlamı 'açılmaz' (olumsuz) olduğundan anlamca olumsuzdur. Bu, soru ekinin olumsuz anlam kattığı bir yapıdır.
Soru 15
"Ne Ankara'ya gitti ne İstanbul'a uğradı." cümlesiyle ilgili aşağıdakilerin hangisi doğrudur?
A) Cümlede hem yüklemler hem de anlam olumlu yöndedir.
B) Yüklemleri olumsuzluk eki taşıdığı için biçimce de anlamca da olumsuzdur.
C) Yüklemler biçimce olumlu olsa da bağlaç olumsuzluk anlamı katar.
D) Bu cümle baştan sona olumsuz bir yargı bildirmektedir.
E) Cümle gerçek bir soru anlamı taşımaktadır.
Cevabı göster
Cevap: C) Yüklemler biçimce olumlu olsa da bağlaç olumsuzluk anlamı katar.
Yüklemler (gitti, uğradı) biçimce olumlu olsa da 'ne…ne…' bağlacı cümleye olumsuzluk anlamı katar; dolayısıyla cümle biçimce olumlu, anlamca olumsuzdur.