Yağış dağılışı ve yağış rejimleri (cepheli/konveksiyonel/orografik) Soruları
KPSS Coğrafya · 18 özgün soru · açıklamalı çözümler
Yağış dağılışı ve yağış rejimleri (cepheli/konveksiyonel/orografik) — Konu Özeti
KPSS Coğrafya kapsamında Yağış dağılışı ve yağış rejimleri (cepheli/konveksiyonel/orografik) konusunda bilmen gereken 19 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Zeytin, yıllık 600-1000 mm yağış alan Akdeniz iklimine uyum sağlamış bir bitkidir ve bu iklime uymuş hiçbir ürün 2000 mm gibi çok yüksek yağış istemez.
Türkiye'de konveksiyonel (kırkikindi) yağışlar İç Anadolu'da ilkbahar-yaz, orografik yağışlar denize bakan Karadeniz/Akdeniz yamaçlarında, cephesel yağışlar ise orta enlem konumu nedeniyle özellikle sonbaharda görülür.
Trabzon'da yağışlar yoğun ve düzenli olup ağırlıklı olarak orografik kökenlidir; ancak orografik olduğu iklim grafiğinden doğrudan okunamaz, ek bilgi gerektirir.
Orografik (yamaç) yağışı, denizden gelen nemli havanın kıyıya paralel uzanan dağların denize bakan yamaçları boyunca yükselmesiyle oluşur ve en çok Karadeniz ile Akdeniz kıyılarında görülür.
Mısır nem isteği yüksek bir bitki olduğundan, yeterli yağışın bulunduğu Karadeniz dışındaki iç kesimlerde ancak sulama yapılarak yetiştirilebilir.
Denizden karaya gelen hava kütleleri ve yamaç boyunca yükselen (orografik) hava kütleleri yağış olasılığı en yüksek hareketlerdir; karadan denize esen rüzgârlar ve yamaçtan alçalan föhn ise yağış getirmez.
Türkiye'nin 36°-42° kuzey enlemleri arasında orta kuşakta yer alması nedeniyle Akdeniz iklimi etkili olur, batı rüzgârları görülür ve her mevsim yağış alan alanlar bulunur.
Birleşik Arap Emirlikleri gibi Ekvator'a yakın sıcak-kurak düzlük bölgelerde yağış çok düşük olduğundan, denizden gelen nemli havayı yükseltip orografik yağış oluşturmak için yapay dağ inşası planlanmaktadır.
Orman dağılışı genelde yağışla doğru orantılı olsa da en az ormana sahip bölge Güneydoğu Anadolu'dur; soru çeldiricileri bu noktayı gizlemeye yöneliktir.
Akdeniz ikliminde en fazla yağış kış mevsiminde düşer, yaz mevsimi ise kurak geçer.
Sibirya yüksek basıncı Türkiye'yi yalnızca kışın etkilerken, yaz kuraklığının temel nedeni Türkiye üzerinde etkili olan Azor yüksek basınç merkezidir.
Bir akarsuyun yıl içinde debisinin az değişmesi; yağış rejiminin düzenli olması, kar erimelerinin yaza kadar sürmesi ve yer altı sularıyla beslenmesi nedeniyledir.
Alçak basınç merkezleri yağış, yüksek basınç merkezleri kuraklık getirir; Türkiye'yi İzlanda dinamik alçak basıncı yağışla, Basra termik alçak basıncı sıcak havayla etkilerken Azor ve Sibirya yüksek basınçları sıcaklığı artırmaz.
Karadeniz kıyılarında dağların denize dönük yamaçlarında orografik yağış görülür ve her mevsim yağış aldığı için yağış rejimi düzenliyken, Türkiye'nin diğer bölgelerinde yağış rejimi düzensizdir.
Yağış türleri oluşum biçimine göre yamaç (orografik) yağışı, konveksiyonel (yükselim) yağışı ve cephe (frontal) yağışı olmak üzere üçe ayrılır.
Afrika'da Sahra Çölü'nün güneyinde yıllık yağış miktarı 1985 yılından itibaren artmaya başlamıştır.
Yağış türü sorularında tür-bölge/mevsim eşleştirmesi yapılır; kırkikindinin konveksiyonel, sonbahar Karadeniz yağışının yamaç oluşu cephe yağışıyla karıştırılarak çeldirici kurulur.
Türkiye'de yıllık yağış miktarı Muğla'da yaklaşık 1200 mm, Antalya'da yaklaşık 1050 mm, Samsun'da yaklaşık 700 mm olup en fazla yağışı Muğla, en azı Samsun alır.
Yağış ve nem türlerinden kırağı, kırç ve dolu bitkilere zarar verirken; sis, yağmur, çiy ve kar bitkileri besleyerek yararlı olur.
Örnek Sorular
Soru 1
Türkiye üzerinde etkili olan basınç merkezleri ve yağış üzerindeki etkileri düşünüldüğünde aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?
A) İzlanda alçak basıncı — yağış getirir; Azor yüksek basıncı — kuraklık getirir
B) Azor yüksek basıncı — yağış getirir; İzlanda alçak basıncı — kuraklık getirir
C) Sibirya yüksek basıncı — yağış getirir; İzlanda alçak basıncı — kuraklık getirir
D) İzlanda alçak basıncı — kuraklık getirir; Sibirya yüksek basıncı — yağış getirir
E) Azor yüksek basıncı — yağış getirir; Sibirya yüksek basıncı — yağış getirir
Cevabı göster
Cevap: A) İzlanda alçak basıncı — yağış getirir; Azor yüksek basıncı — kuraklık getirir
Alçak basınç merkezleri yükselici hava hareketiyle yağış getirir; yüksek basınç merkezleri ise alçalıcı hava hareketiyle kuraklık ve istikrarlı hava oluşturur.
Soru 2
Birleşik Arap Emirlikleri'nin bazı bölgelerinde yağışı artırmak amacıyla yapay dağ inşasının planlanmasının arkasındaki coğrafi mantık nedir?
A) Güneş ışınlarını yansıtarak bölgeyi serinletmek ve buharlaşmayı azaltmak
B) Denizden gelen nemli havayı yükseltip soğutarak orografik yağış oluşturmak
C) Sıcak hava kütleleri ile soğuk hava kütlelerinin buluşması için cephe yaratmak
E) Rüzgâr hızını azaltarak nem taşıyan hava kütlelerini bölgede tutmak
Cevabı göster
Cevap: B) Denizden gelen nemli havayı yükseltip soğutarak orografik yağış oluşturmak
BAE kurak düzlük yapısı nedeniyle nemli havayı yükseltecek dağ bulunmamaktadır. Yapay dağ inşasıyla orografik yağış mekanizması taklit edilerek yağış artırılmak istenmektedir.
Soru 3
Türkiye'de yağış türleri ile oluştukları bölge ve mevsim eşleştirmesine ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Kırkikindi yağışları konveksiyonel kökenli yağışlardır.
B) Karadeniz'in sonbahardaki yoğun yağışları ağırlıklı olarak orografik (yamaç) kökenlidir.
C) Karadeniz kıyılarındaki yamaç yağışları cephe yağışına dönüşerek İç Anadolu'ya taşınır.
D) İç Anadolu'da ilkbahar-yaz döneminde konveksiyonel yağışlar görülür.
E) Cephesel yağışlar orta enlem konumu nedeniyle sonbaharda Türkiye'yi etkiler.
Cevabı göster
Cevap: C) Karadeniz kıyılarındaki yamaç yağışları cephe yağışına dönüşerek İç Anadolu'ya taşınır.
Karadeniz kıyılarındaki yamaç yağışları orografik kökenlidir ve cephe yağışına dönüşerek İç Anadolu'ya taşınmaz; İç Anadolu yağışı ayrı mekanizmalarla (konveksiyonel) gerçekleşir.
Soru 4
Oluşum mekanizmasına göre yağış türleri kaç gruba ayrılır ve bu gruplar hangileridir?
A) İkiye; yaz yağışları ve kış yağışları
B) İkiye; konveksiyonel yağış ve orografik yağış
C) Dörde; orografik, konveksiyonel, cephe ve siklonik yağış
D) Üçe; orografik yağış, konveksiyonel yağış ve cephe yağışı
E) Üçe; kırkikindi yağışı, kar yağışı ve çiy
Cevabı göster
Cevap: D) Üçe; orografik yağış, konveksiyonel yağış ve cephe yağışı
Oluşum biçimine göre yağışlar üçe ayrılır: yamaç (orografik), konveksiyonel (yükselim) ve cephe (frontal) yağışı. Bu temel sınıflandırma KPSS coğrafyasının temelidir.
Soru 5
Türkiye'de orman örtüsünün dağılışı genel olarak yağış miktarıyla doğru orantılıdır. Buna göre, orman oranı en düşük olan bölge aşağıdakilerden hangisidir?
A) İç Anadolu Bölgesi
B) Doğu Anadolu Bölgesi
C) Ege Bölgesi
D) Marmara Bölgesi
E) Güneydoğu Anadolu Bölgesi
Cevabı göster
Cevap: E) Güneydoğu Anadolu Bölgesi
Türkiye'de orman örtüsü genel olarak yağışla doğru orantılı dağılır ve orman oranı en düşük olan bölge Güneydoğu Anadolu Bölgesi'dir.
Soru 6
Aşağıdaki şehirlerden hangisi yıllık ortalama yağış miktarı bakımından diğerlerinden daha fazladır?
A) Konya
B) Muğla
C) Şanlıurfa
D) Antalya
E) Samsun
Cevabı göster
Cevap: B) Muğla
Verilen şehirler arasında Muğla yaklaşık 1200 mm ile en yüksek değere sahiptir; bunu Antalya (yaklaşık 1050 mm) ve Samsun (yaklaşık 700 mm) izler.
Soru 7
Akdeniz iklimine uyum sağlamış tarım bitkilerinin ihtiyaç duyduğu yıllık yağış miktarı için aşağıdaki değer aralıklarından hangisi doğrudur?
A) 1200-1600 mm arası ılıman ve nemli koşullar gereklidir
B) 200-400 mm arası kurak koşullar yeterli olur
C) 600-1000 mm arası ılıman koşullar yeterli ve uygundur
D) 1800-2200 mm arası yüksek nem zorunludur
E) 2500 mm üzerinde tropikal nem ortamı gereklidir
Cevabı göster
Cevap: C) 600-1000 mm arası ılıman koşullar yeterli ve uygundur
Zeytin gibi Akdeniz iklimine uyum sağlamış bitkiler için 600-1000 mm arası ılıman koşullar yeterli ve uygundur; 2000 mm gibi çok yüksek değerler bu iklim bitkilerine özgü değildir.
Soru 8
Türkiye'de yaşanan yaz kuraklığının temel nedeni olarak hangi basınç merkezi gösterilebilir?
A) Sibirya yüksek basıncı
B) İzlanda alçak basıncı
C) Basra termik alçak basıncı
D) Azor yüksek basıncı
E) Hint alçak basıncı
Cevabı göster
Cevap: D) Azor yüksek basıncı
Türkiye'deki yaz kuraklığının temel nedeni Azor yüksek basıncının yaz aylarında Türkiye üzerinde etkisini artırmasıdır. Sibirya yüksek basıncı ise yalnızca kışın etkilidir.
Soru 9
Orografik yağışın oluşabilmesi için aşağıdakilerden hangisi temel koşuldur?
A) Karadan denize doğru kuru bir rüzgârın sürekli esmesi
B) İki farklı hava kütlesinin yaklaşıp bir cephe oluşturması
C) Kutup kaynaklı soğuk havanın ılıman bölgelere ilerlemesi
D) Zemin ısınmasıyla havanın dikey yönde yükselmesi
E) Nemli havanın kıyı dağlarının deniz yönündeki yamaçlarında yükselmesi
Cevabı göster
Cevap: E) Nemli havanın kıyı dağlarının deniz yönündeki yamaçlarında yükselmesi
Orografik yağış; denizden gelen nemli havanın kıyı dağlarının deniz yönündeki yamaçlarında zorla yükseltilmesiyle soğuması ve yoğunlaşması sonucu oluşur. Karadeniz ve Akdeniz kıyılarında yaygındır.
Soru 10
Trabzon'a ait bir iklim grafiği incelendiğinde, bu kentin yağışlarının hangi özelliği grafikten doğrudan okunamaz?
A) Yağışların ağırlıklı olarak orografik kökenli olması
B) Yağışların yıl boyunca düzenli dağılışı
C) Yıllık toplam yağış miktarı
D) En yağışlı ve en kurak mevsimlerin belirlenmesi
E) Aylık yağış değerlerinin karşılaştırılması
Cevabı göster
Cevap: A) Yağışların ağırlıklı olarak orografik kökenli olması
Orografik yağışın oluşumu için dağ-deniz konumu, rüzgar yönü ve topoğrafya bilgisi gerekir; bunlar iklim grafiğinde gösterilmez. Bu nedenle Trabzon'un yağışlarının orografik kökenli olduğu iklim grafiğinden çıkarılamaz.
Soru 11
Aşağıdakilerden hangisi bir akarsuyun yıl içindeki debi değişiminin az olmasını açıklayan nedenler arasında yer almaz?
A) Yağış rejiminin mevsimler arasında dengeli dağılması
B) Yer altı sularıyla sürekli besleniyor olması
C) Kaynağının yoğun sanayi faaliyetlerine yakın olması
D) Havzasında yer alan göllerin akışı düzenlemesi
E) Kar erimelerinin ilkbahardan yaz aylarına kadar uzaması
Cevabı göster
Cevap: C) Kaynağının yoğun sanayi faaliyetlerine yakın olması
Debi düzenliliğini sağlayan etkenler arasında düzenli yağış rejimi, uzun süreli kar erimeleri ve yer altı suyu beslemesi sayılır. Sanayi faaliyetleri akarsuyun debi rejimini düzenlemez.
Soru 12
Türkiye'de bazı alanların her mevsim yağış görmesi ve batı rüzgârlarının etkili olmasının temel coğrafi nedeni nedir?
A) Türkiye'nin üç tarafının denizlerle çevrili olması
B) Ülke topraklarının geniş bir yüzölçümüne sahip olması
C) Türkiye'deki dağ sıralarının doğu-batı doğrultusunda uzanması
D) Türkiye'nin 36°-42° kuzey enlemleri arasında orta kuşakta bulunması
E) Türkiye'nin Asya ile Avrupa kıtaları arasında köprü konumunda yer alması
Cevabı göster
Cevap: D) Türkiye'nin 36°-42° kuzey enlemleri arasında orta kuşakta bulunması
Türkiye'nin 36°-42° kuzey enlemleri arasında orta kuşakta bulunması, Akdeniz ikliminin etkisini, batı rüzgârlarını ve her mevsim yağışlı alanların oluşmasını açıklar.
Soru 13
Türkiye'de kırkikindi adıyla bilinen yağış türü hangi bölgede ve mevsimde ağırlıklı olarak görülür?
A) Ege kıyılarında, bahar mevsiminde
B) Akdeniz kıyılarında, kış mevsiminde
C) Karadeniz kıyılarında, sonbahar mevsiminde
D) Güneydoğu Anadolu'da, yaz mevsiminde
E) İç Anadolu'da, ilkbahar ve yaz aylarında
Cevabı göster
Cevap: E) İç Anadolu'da, ilkbahar ve yaz aylarında
Kırkikindi (konveksiyonel) yağışlar, karasal iklimin egemen olduğu İç Anadolu'da zemin ısınmasıyla tetiklenen hava yükselimi sonucu ilkbahar ve yaz aylarında meydana gelir.
Soru 14
Mısırın Türkiye'de iç bölgelerde tarımsal açıdan desteksiz yetiştirilemeyişinin temel nedeni nedir?
A) Nem isteğinin yüksek olması ve iç kesimlerdeki yetersiz yağış
B) Yetişme süresinin kısa olması nedeniyle verim düşüklüğü
C) Toprak bakımından kireçli alanlara uyum sağlayamaması
D) Tane iriliği için düşük sıcaklığa ihtiyaç duyması
E) Gece-gündüz sıcaklık farklarına karşı duyarlılığı
Cevabı göster
Cevap: A) Nem isteğinin yüksek olması ve iç kesimlerdeki yetersiz yağış
Mısır fazla nem isteyen bir bitkidir. Karadeniz kıyılarında yağış yeterli olduğu için sulama gerektirmezken, yağışın yetersiz olduğu İç Anadolu gibi bölgelerde sulama zorunludur.
Soru 15
Akdeniz ikliminin hâkim olduğu bir bölgede, yıllık yağış dağılımı nasıl bir rejim izler?
A) En fazla yağış ilkbaharda, en az yağış sonbaharda görülür
B) Yağış dört mevsime eşit biçimde dağılmış olup yaz kurak değildir
C) En fazla yağış yazın, en az yağış kışın görülür
D) En fazla yağış kışın düşer, yaz mevsimi kurak geçer
E) Her mevsim eşit miktarda yağış alınır, belirgin kurak mevsim yoktur
Cevabı göster
Cevap: D) En fazla yağış kışın düşer, yaz mevsimi kurak geçer
Akdeniz ikliminin temel yağış özelliği kış yağışlı-yaz kurak rejimdir. Subtropikal yüksek basıncın yaz aylarında etkisi artar ve yağışlar durur.