Matematik (mutlak) konum: koordinatlar ve sonuçları Soruları
KPSS Coğrafya · 21 özgün soru · açıklamalı çözümler
Matematik (mutlak) konum: koordinatlar ve sonuçları — Konu Özeti
KPSS Coğrafya kapsamında Matematik (mutlak) konum: koordinatlar ve sonuçları konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Sardes Antik Kenti ve Lidya Tümülüsleri Manisa iline bağlıdır.
Peribacaları Nevşehir'in Ürgüp civarında bulunur.
Hatay'daki Asi Nehri bir graben (çöküntü çukuru) içinden akar; bu durum Hatay'ın kırıklı yapıya sahip olduğunu gösterir.
Karadeniz Bölgesi'nde kırsal yerleşmelerin dağınık olması ve ormanların deniz seviyesinden başlaması engebeli arazi ve yağış fazlalığı gibi özel (göreceli) konum etkenleridir, mutlak konumla açıklanamaz.
Kırsaldan kente göçün sonuçları arasında nüfus artış hızının yükselmesi, nüfus dağılımının düzensizleşmesi ve çarpık kentleşmenin yaygınlaşması yer alır.
Enlem büyüdükçe (daha kuzeye gidildikçe) Kutup Yıldızı'nın ufuktan yükseklik açısı artar; daha kuzeydeki şehirde Kutup Yıldızı daha yüksek görünür.
Kuraklığın sonuçları arasında tarımsal, hayvansal ve hidroelektrik üretimin azalması, yer altı sularının azalması, salgın hastalık ve erozyonun artması yer alır.
Hızlı nüfus artışının olumlu sonuçları arasında vergi gelirlerinin, askeri gücün, mal-hizmet talebinin artması, iş gücünün ucuzlaması ve yeni sektörlerin doğması sayılır.
Türkiye'de ilk yerleşmelerin çok erken dönemlere dayanmasında kıtalar arası köprü konumu, tarihi ticaret yolları üzerinde olması ve verimli ovaların bulunması etkili olmuştur; petrol/doğal gaz rezervi bu faktörler arasında değildir.
Kelebekler Vadisi Kanyonu Muğla iline bağlı önemli bir doğa turizmi alanıdır.
Coğrafi konum, Dünya üzerindeki bir yerin adresidir ve mutlak (matematik) konum ile göreceli (özel) konum olmak üzere iki şekilde belirlenir.
Türkiye Asya, Avrupa ve Afrika kıtalarının birbirine en çok yaklaştığı, kıtaları birbirine bağlayan köprü noktasında yer alır; bu göreceli konum tarihi İpek ve Baharat yollarının ülkeden geçmesini sağlamıştır.
Türkiye Kuzey Yarım Küre'de yer aldığı için çizgisel hız güneyden kuzeye azalır ve yer çekimi güneyden kuzeye artar.
Süre kavramı (gündüz/gece süresi, güneşlenme, olgunlaşma, kar yerde kalma süresi vb.) içeren konum sorularında cevap genellikle enlemdir, yani mutlak (matematik) konumdur.
Türkiye'de ortalama yükseltinin batıdan doğuya artması mutlak konumun değil yeryüzü şekillerinin (iç kuvvetlerin) sonucudur ve çeldirici olarak kullanılır.
Erozyonun olumlu sonucu delta oluşumunu ve büyümesini sağlaması, olumsuz sonucu ise baraj ömrünü kısaltmasıdır.
Türkiye başlangıç (Greenwich) meridyeninin doğusunda 2. ve 3. saat dilimlerinde yer alır; en doğusu ile en batısı arasında yaklaşık 76 dakikalık (1 saat 16 dakika) yerel saat farkı vardır ve İGD 45°D ortak saat olarak kullanılır.
Yunt Dağları Ege Bölgesi'nde yer alır; bu nedenle Samsun'dan Antalya'ya kuş uçuşu giden bir güzergâhın üzerinden geçmesi coğrafi olarak mümkün değildir.
Melendiz Dağı volkanik kökenli bir dağ olup İç Anadolu'nun güney kesiminde (Niğde civarı) yer alır.
Bağıl nem = (Mutlak Nem / Maksimum Nem) × 100 olup en yüksek değeri Karadeniz kıyılarında görülür; bir yöre en çok yağışını aldığı mevsimde bağıl nem de daha yüksektir.
Tunceli, Türkiye'de nüfus yoğunluğu en az olan ildir.
Türkiye 36°-42° kuzey enlemleri arasında olduğundan güney kıyılardan kuzey kıyılara doğru sıcaklık ve deniz tuzluluğu azalır, güney yamaçlar bakı etkisiyle daha çok ısınır.
Örnek Sorular
Soru 1
Türkiye daha güney enlemlerine (örneğin 10°-16° Kuzey) taşınsaydı aşağıdaki değişikliklerden hangisi kesinlikle gerçekleşirdi?
A) Yerel saat farkı azalır; çünkü boylamlar arasındaki uzaklık kısalır.
B) Türkiye Yengeç Dönencesi'nin güneyine geçmediğinden mevcut konum değişmezdi.
C) Dört mevsim daha belirgin hâle gelir; çünkü güney enlemlerinde mevsim farkları artar.
D) Güneş ışınlarının düşme açısı büyür, ortalama sıcaklık yükselir ve dört mevsim belirginliğini yitirir.
E) Türkiye'nin çizgisel hızı azalır; çünkü güney enlemlerinde paraleller daha kısadır.
Cevabı göster
Cevap: D) Güneş ışınlarının düşme açısı büyür, ortalama sıcaklık yükselir ve dört mevsim belirginliğini yitirir.
Daha düşük enlemlere (10°-16° K) taşınan Türkiye ekvatora yaklaşır; güneş ışınları daha dik açıyla düşer, sıcaklık yükselir ve dört mevsim belirginliğini yitirip tropikal iklim özellikleri ön plana çıkar.
Soru 2
Bir atlasta Türkiye'nin en kuzey ve en güney sınırlarını gösteren enlem dereceleri hangi seçenekte doğru verilmiştir?
A) 36° Kuzey – 42° Kuzey
B) 36° Güney – 42° Güney
C) 26° Kuzey – 45° Kuzey
D) 32° Kuzey – 44° Kuzey
E) 30° Kuzey – 40° Kuzey
Cevabı göster
Cevap: A) 36° Kuzey – 42° Kuzey
Türkiye 36° Kuzey ile 42° Kuzey paralelleri arasında yer alır. Bu değerler ülkenin güneyden kuzeye uzanan enlem sınırlarıdır.
Soru 3
Türkiye'nin kaç derece boylamlar arasında yer aldığı doğru biçimde verilmiş seçenek hangisidir?
A) 26°-45° Batı boylamları
B) 26°-45° Doğu boylamları
C) 36°-42° Doğu boylamları
D) 22°-48° Doğu boylamları
E) 30°-42° Doğu boylamları
Cevabı göster
Cevap: B) 26°-45° Doğu boylamları
Türkiye, 26°-45° Doğu boylamları (meridyenleri) arasında yer almaktadır. Bu değerler ülkenin en batı ve en doğu meridyenlerini ifade eder.
Soru 4
Karadeniz Bölgesi'nde kırsal yerleşmelerin dağınık bir yapı göstermesi ve ormanların deniz kıyısından itibaren başlaması gibi özelliklerin temel nedeni aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?
A) Bölgenin 41°-42° kuzey enlemleri arasındaki mutlak konumu
B) Bölgenin doğu-batı doğrultusunda uzanan boylamsal konumu
C) Bölgenin Kuzey Yarım Küre'de yer almasıyla ilgili konumu
D) Bölgenin başlangıç meridyenine olan boylamsal uzaklığı
E) Bölgenin engebeli yer şekilleri ve fazla yağışlı göreceli konumu
Cevabı göster
Cevap: E) Bölgenin engebeli yer şekilleri ve fazla yağışlı göreceli konumu
Kırsal yerleşmelerin dağınıklığı ve ormanların deniz seviyesinden başlaması engebeli yer şekilleri ve fazla yağışa bağlıdır; bunlar enlem/boylam gibi mutlak konum özellikleri değil, fiziki yer şekli ve iklim kaynaklı…
Soru 5
Haziran ayında Türkiye'deki iki şehir karşılaştırıldığında gündüz süresinin daha uzun olduğu yer hangisidir ve bu durumun temel nedeni nedir?
A) Sinop; enlemi daha kuzeyde olduğundan yazın gündüz süresi daha uzundur
B) Sinop; denize yakın olduğu için nemli hava kütlelerinden etkilenir
C) Ankara; İç Anadolu'da yer alması nedeniyle karasal iklim etkisindedir
D) Ankara; boylamı daha doğuda olduğu için
E) Her ikisinde gündüz süresi eşittir; aradaki boylam farkı gündüzü etkilemez
Cevabı göster
Cevap: A) Sinop; enlemi daha kuzeyde olduğundan yazın gündüz süresi daha uzundur
Yaz aylarında (Haziran) Kuzey Yarım Küre'de enlem arttıkça gündüz süresi uzar. Sinop, Ankara'dan kuzeyde olduğu için haziran ayında gündüzü Ankara'dan daha uzundur.
Soru 6
Türkiye'nin Kuzey Yarım Küre'de yer almasının doğrudan bir sonucu olarak aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Çizgisel hız kuzeyden güneye azalır, yer çekimi kuzeyden güneye artar.
B) Çizgisel hız ve yer çekimi her iki yönde de değişmez.
C) Çizgisel hız güneyden kuzeye artar, yer çekimi güneyden kuzeye azalır.
D) Çizgisel hız güneyden kuzeye azalır, yer çekimi güneyden kuzeye artar.
E) Çizgisel hız sabit kalır, yalnızca yer çekimi değişir.
Cevabı göster
Cevap: D) Çizgisel hız güneyden kuzeye azalır, yer çekimi güneyden kuzeye artar.
Kuzey YK'de Ekvator'dan kutba gidildikçe (güneyden kuzeye) enlem büyür, Dünya'nın dönme eksenine uzaklık azalır; bu nedenle çizgisel hız azalır.
Soru 7
Türkiye'nin mutlak konum özelliklerine ilişkin aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
A) Türkiye, Kuzey Yarım Küre'de yer almaktadır.
B) Türkiye, başlangıç meridyeninin (0°) doğusundadır.
C) Türkiye, Güney Yarım Küre'de yer aldığından ekvatorun güneyindedir.
D) Türkiye, orta (ılıman) kuşakta yer almaktadır.
E) Türkiye, 2. ve 3. zaman dilimlerinde bulunur ve doğu-batı yönlü yerel saat farkı yaklaşık 76 dakikadır.
Cevabı göster
Cevap: C) Türkiye, Güney Yarım Küre'de yer aldığından ekvatorun güneyindedir.
Türkiye, Kuzey Yarım Küre'de ekvatorun kuzeyinde yer alır; Güney Yarım Küre'de değildir. Diğer seçeneklerdeki bilgiler (Kuzey YK, 0° doğusu, 2.-3. saat dilimi, ılıman kuşak) doğrudur.
Soru 8
Türkiye'nin tarihsel süreçte İpek Yolu ve Baharat Yolu gibi önemli ticaret güzergâhlarının üzerinde yer almasının temel coğrafi nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Türkiye'nin 36°-42° kuzey enlemleri arasında yer alan konumu
B) Türkiye'nin 2. ve 3. saat dilimleri içinde yer alan konumu
C) Türkiye'nin dört mevsimin belirgin yaşandığı orta enlem kuşağındaki konumu
D) Türkiye'nin üç tarafının denizlerle çevrili yarımada konumu
E) Türkiye'nin üç kıtanın birbirine en çok yaklaştığı köprü konumu
Cevabı göster
Cevap: E) Türkiye'nin üç kıtanın birbirine en çok yaklaştığı köprü konumu
Türkiye, Asya-Avrupa-Afrika kıtalarının birbirine en çok yaklaştığı köprü konumunda yer alır; bu göreceli konum, tarihî İpek ve Baharat yollarının bu topraklardan geçmesini sağlamıştır.
Soru 9
Bir haritada X noktasının koordinatları 38° Kuzey enlem – 18° Doğu boylam olarak verilmiştir. Bu bilgiye göre X noktası Türkiye'nin sınırları içinde olabilir mi? Doğru yanıt ve gerekçesi aşağıdakilerden hangisindedir?
A) Hayır; çünkü 18° Doğu boylamı, Türkiye'nin batı sınırı olan 26° D meridyeninin batısında kalır.
B) Evet; çünkü 18° Doğu boylamı, Türkiye'nin boylam aralığı olan 26°-45° D içinde yer almaktadır.
C) Hayır; çünkü 38° Kuzey enlemi, Türkiye'nin güney sınırı olan 36° K paralelinin altında kalır.
D) Evet; çünkü 38° Kuzey enlemi, Türkiye'nin enlem aralığı olan 36°-42° K içinde yer almaktadır.
E) Evet; çünkü hem enlem hem de boylam değeri Kuzey ve Doğu yarım kürede yer almaktadır.
Cevabı göster
Cevap: A) Hayır; çünkü 18° Doğu boylamı, Türkiye'nin batı sınırı olan 26° D meridyeninin batısında kalır.
X noktasının enlemi (38° K) Türkiye'nin 36°-42° K aralığında olsa da boylamı 18° Doğu'dur ve Türkiye'nin en batı boylamı olan 26° Doğu'nun batısında kalır.
Soru 10
Türkiye'de cephesel yağışların görülmesi ve batı rüzgârlarının etkili olmasının temel coğrafi nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Türkiye'nin üç tarafının denizlerle çevrili bir yarımada olması
B) Türkiye'nin 36°-42° Kuzey enlemleri arasında orta kuşakta olması
C) Türkiye'nin başlangıç meridyeninin doğusunda yer alan konumu
D) Türkiye'nin 2. ve 3. saat dilimleri içinde yer alması
E) Türkiye'nin dağlık bir ülke olması nedeniyle orografik yağış alması
Cevabı göster
Cevap: B) Türkiye'nin 36°-42° Kuzey enlemleri arasında orta kuşakta olması
Orta kuşak (ılıman kuşak) enlemlerinde, yani 30°-60° arasında batı rüzgârları ve cephesel yağışlar etkilidir. Türkiye'nin 36°-42° K arasında yer alması bu iklim koşullarının mutlak konumdan kaynaklanan temel nedenidir.
Soru 11
Mersin ile Ankara'nın Dünya'nın kendi ekseni etrafındaki dönüşünden kaynaklanan çizgisel hızları karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Ankara'nın çizgisel hızı büyüktür; çünkü kuzeyde paralellerin çevresi daha uzun olmaktadır.
B) Ankara'nın çizgisel hızı Mersin'den büyüktür; çünkü daha yüksek bir enlemde bulunmaktadır.
C) İkisinin çizgisel hızı birbirine eşittir; çünkü aynı boylam grubuna yakın konumdadırlar.
D) Mersin'in çizgisel hızı daha küçüktür; çünkü deniz kıyısında olması çizgisel hızı azaltır.
E) Mersin'in çizgisel hızı Ankara'dan büyüktür; çünkü enlemi küçük olup ekvatora daha yakındır.
Cevabı göster
Cevap: E) Mersin'in çizgisel hızı Ankara'dan büyüktür; çünkü enlemi küçük olup ekvatora daha yakındır.
Ekvatordan uzaklaştıkça (enlem arttıkça) paralellerin çevresi küçülür, dolayısıyla çizgisel hız azalır. Mersin, Ankara'dan güneyde olduğundan daha düşük enlemdedir ve çizgisel hızı daha büyüktür.
Soru 12
Türkiye'nin iki farklı şehrinde, gece saatlerinde Kutup Yıldızı'nın ufuk düzleminden gözlem açısı ölçülmüştür. Bu açının Trabzon'da Antalya'ya kıyasla daha büyük olmasının nedeni nedir?
A) Trabzon'un Antalya'ya göre daha ileri bir kuzey enleminde olması
B) Trabzon'un Antalya'ya göre daha doğu boylamında bulunması
C) Trabzon'un denize kıyısı olması ve nemin fazla olması
D) Antalya'da gece süresinin Trabzon'a göre daha kısa olması
E) Trabzon'un deniz seviyesine göre daha yüksek rakımda bulunması
Cevabı göster
Cevap: A) Trabzon'un Antalya'ya göre daha ileri bir kuzey enleminde olması
Kutup Yıldızı'nın ufuktan gözlem açısı bulunulan enleme eşittir. Trabzon (yaklaşık 41°K) Antalya'ya (yaklaşık 37°K) göre daha ileri bir kuzey enleminde olduğu için Kutup Yıldızı Trabzon'da ufuktan daha yukarıda görünür.
Soru 13
Türkiye'nin Yengeç Dönencesi'nin kuzeyinde yer almasının bir sonucu olarak aşağıdakilerden hangisi her zaman geçerlidir?
A) Güneş ışınları zaman zaman 90° açıyla düşer ve öğle vakti gölge boyu sıfıra kadar iner.
B) Güneş ışınları hiçbir zaman dik düşmez; öğle güneşi güneyden gelir, gölgeler kuzeyi gösterir.
C) Öğle vakti güneş kuzeyden gelir, gölgeler güneyi gösterir ve bakı yönü kuzeyde olur.
D) Bakı yönü kuzeyde olan yamaçlar, güneydeki yamaçlardan her zaman daha fazla ısınmaktadır.
E) Güneş yıl boyunca doğudan değil batıdan doğar; bu durum dönence konumundan kaynaklanmaktadır.
Cevabı göster
Cevap: B) Güneş ışınları hiçbir zaman dik düşmez; öğle güneşi güneyden gelir, gölgeler kuzeyi gösterir.
Türkiye, Yengeç Dönencesi'nin (23°27' K) kuzeyinde olduğu için güneş ışınları hiçbir zaman dik açıyla düşmez.
Soru 14
Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin mutlak (matematik) konumunun bir özelliğidir?
A) Üç tarafının denizlerle çevrili bir yarımada konumunda bulunması
B) Asya, Avrupa ve Afrika kıtalarına yakın bir konumda yer alması
C) 36°-42° kuzey enlemleri ile 26°-45° doğu boylamları arasında yer alması
D) Tarihî İpek Yolu ve Baharat Yolu güzergâhları üzerinde bulunması
E) Boğazlar aracılığıyla Akdeniz ile Karadeniz'i birbirine bağlaması
Cevabı göster
Cevap: C) 36°-42° kuzey enlemleri ile 26°-45° doğu boylamları arasında yer alması
Mutlak (matematik) konum, enlem ve boylam değerleriyle ifade edilir.
Soru 15
Türkiye'de ortalama yükseltinin batıdan doğuya doğru artması aşağıdaki etkenlerden hangisinin sonucudur?
A) Yeryüzü şekillerini oluşturan iç kuvvetlerin etkisi
B) Türkiye'nin Kuzey Yarım Küre'de yer alması
C) Türkiye'nin 26°-45° doğu boylamları arasında uzanması
D) Türkiye'nin enlem değerlerindeki batı-doğu değişimi
E) Karadeniz ve Akdeniz'in Türkiye üzerindeki deniz etkisi
Cevabı göster
Cevap: A) Yeryüzü şekillerini oluşturan iç kuvvetlerin etkisi
Ortalama yükseltinin batıdan doğuya artması tektonik ve volkanik süreçler (iç kuvvetler) kaynaklı bir yeryüzü şekli özelliğidir; enlem, boylam veya Kuzey YK konumu gibi mutlak konum bileşenleriyle açıklanamaz.