Özel (göreceli) konum ve sonuçları: kıta köprüsü, yarımada, jeopolitik önem Soruları
KPSS Coğrafya · 49 özgün soru · açıklamalı çözümler
Özel (göreceli) konum ve sonuçları: kıta köprüsü, yarımada, jeopolitik önem — Konu Özeti
KPSS Coğrafya kapsamında Özel (göreceli) konum ve sonuçları: kıta köprüsü, yarımada, jeopolitik önem konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Türkiye'nin Karadeniz kıyıları dağların uzanışı ve eğim nedeniyle büyük ölçüde yüksek kıyı olup doğal liman içermez; bu kıyıdaki tek doğal liman tombolo üzerine kurulu yarımada konumuyla Sinop'tur (Samsun ise yapay/ticari limandır).
Ankara'nın milattan önceki tarihlerde yerleşime açılmasının temel nedeni Anadolu yolları üzerindeki konumunun merkez rolü oynayabilecek bir kent kurulmasına elverişli olması, yani jeopolitik konumudur; Orta Anadolu'da kentler genellikle Ankara Çayı gibi akarsuların geçtiği ova kenarlarında kurulmuştur.
Türkiye'nin jeopolitik önemini belirleyen unsurlar 'değişen' (siyasi, ekonomik) ve 'değişmeyen' (coğrafi konum, iklim, yer şekilleri) olarak ikiye ayrılır; boğazlara sahip olma, üç tarafın denizlerle çevrili olması ve hidrolik enerji potansiyeli değişmeyen unsurlar arasındadır.
Türkiye'de orman dağılışını özel konum koşulları belirler; aynı enlem üzerindeki noktalarda bile orman oranı farklıdır ve dağların denize paralel uzandığı yağışlı yerlerde orman oranı yüksektir.
1923-1929 yılları arasında Türkiye'de liberal ve milliyetçi temelli ekonomi politikası benimsenmiş; 17 Şubat 1923 İzmir İktisat Kongresi'nde özel sektör desteklenerek kalkınma hedeflenmiştir.
Türkiye'de demir yolu bütün illere ulaşmaz; KPSS'de özellikle kıyıdaki hangi illerde demir yolu olmadığı sorulur.
Girinti-çıkıntı sayısı, kıta sahanlığı alanı, koy-körfez-liman sayısı bakımından en zengin Türkiye denizi, dağların kıyıya dik uzandığı Ege Denizi'dir.
Türkiye'nin göreceli konumunu yansıtan özellikler arasında Akdeniz'den Karadeniz'e tuzluluğun azalması, Çanakkale'den Erzurum'a ağaçların geç çiçeklenmesi ve Temmuz'da kıyıdan iç bölgelere sıcaklığın değişmesi yer alır; 21 Mart gölge boylarının kuzeye uzaması ise mutlak konumla ilgilidir.
Türkiye Alp-Himalaya Orojenik Kuşağı üzerinde yer alır; bu konum ülkenin depremselliğini ve dağ oluşumunu açıklayan göreceli bir konum özelliğidir.
Mutlak (matematiksel) konum enlem-boylam ile belirlenirken özel (göreceli) konum bir yerin denizler, komşu ülkeler ve ticaret yollarına göre belirlenir; bir özelliğin hangisinden kaynaklandığı 'neden' sorusunun cevabına göre ayırt edilir (ekvator/enlem/boylam → mutlak; kıta/okyanus/yükselti/karasallık → göreceli).
Türkiye'nin batıdan doğuya gidildikçe rakım (yükselti) arttığı için sıcaklık ve buharlaşma azalır, karın yerde kalma süresi ve kar yağışı oranı artar, çığ riski ve hidroelektrik potansiyel artar, tarım ürünlerinin olgunlaşma süresi uzar; bu yükseltiye bağlı değişimler göreceli konumun sonucudur.
Osman Gazi Köprüsü İzmit Körfezi üzerine inşa edilmiştir ve kıtalar arası değildir; aynı kıta (Asya) içindeki İzmit-Gebze iki yakasını birbirine bağlar.
Gündüz süreleri yalnızca enlem (mutlak konum) ile ilgilidir; özel konum (kara/denize yakınlık) gündüz uzunluğunu etkilemez.
Ortadoğu ülkeleri genellikle kurak iklime ve az su kaynağına sahipken Türkiye'nin yer altı ve yer üstü su kaynaklarının daha fazla olması ona jeopolitik açıdan önemli bir koz kazandırır.
1960-1980 arası dışa kapalı planlı ekonomi dönemidir; bu dönemde Devlet Planlama Teşkilatı kurulmuş (1960), I. Beş Yıllık Kalkınma Planı uygulanmış (1963) ve Boğaziçi (15 Temmuz Şehitler) Köprüsü inşa edilmiştir.
Transit ticaret, bir ülkenin sınırlarından geçen ve o ülkeye ait olmayan ticarettir; Türkiye coğrafi konumu nedeniyle transit ticaret açısından stratejik önem taşır.
Türkiye'nin 26°-45° doğu meridyenleri ve 36°-42° kuzey paralelleri arasında bulunması nedeniyle batıdan doğuya sıcaklık azalır, İç Anadolu'da büyük sıcaklık farkları ve farklı bölgelerde farklı mevsim özellikleri görülür; Rize'de turunçgil tarımı ise özel konum değil iklimle ilgilidir.
İstanbul Boğazı üzerinden Asya ile Avrupa arasında karayolu bağlantısı sağlayan yapılar 15 Temmuz Şehitler, Fatih Sultan Mehmet ve Yavuz Sultan Selim köprüleri ile Avrasya Tüneli'dir; Marmaray ise demiryolu tüneli olduğundan karayolu bağlantısı sağlamaz.
Buzul gölleri Türkiye'nin özel konumuna (yüksek kesimler) bağlı olarak görülür.
Akdeniz kıyısındaki başlıca körfez ve yarımadalar Fethiye, Antalya, İskenderun körfezleri ile Teke ve Taşeli yarımadalarıdır; Karadeniz'de belirgin yarımada Sinop Yarımadası'dır.
Türkiye'deki asma köprüler ve yapım yılları: Boğaziçi (15 Temmuz Şehitler) 1973, Fatih Sultan Mehmet 1988, Nissibi 2015, Ağın-Karamağara 2015, Osmangazi 2016, Yavuz Sultan Selim 2016, 1915 Çanakkale 2022.
Türkiye'nin üç tarafının denizlerle çevrili (yarımada) olması deniz turizminin gelişmesine, su ürünleri avcılığı ve balıkçılığa, liman kapasitesinin artmasına olanak sağlar; bu göreceli konumun bir sonucudur.
Örnek Sorular
Soru 1
Türkiye'de görülen başlıca üç yağış türü konum bakımından değerlendirildiğinde, hangileri özel konumun bir sonucu olarak ortaya çıkar?
A) Cephesel yağışlar mutlak, batı kaynaklı yağışlar özel konumun sonucudur
B) Yamaç ve konveksiyon kaynaklı yağışlar özel konumla açıklanır
C) Cephesel ve konveksiyon kaynaklı yağışların ikisi de mutlak konumla bağlantılıdır
D) Üç yağış türü de tümüyle enleme bağlı mutlak konumun sonucudur
E) Yamaç kaynaklı yağışlar mutlak, cephesel yağışlar özel konumun sonucudur
Cevabı göster
Cevap: B) Yamaç ve konveksiyon kaynaklı yağışlar özel konumla açıklanır
Cephesel yağışlar, Türkiye'nin Orta Kuşak enlemine (mutlak konum) bağlı batı rüzgarlarıyla oluşur.
Soru 2
Türkiye'deki asma köprüler yapım sırasına göre dizildiğinde hangisi en son inşa edilmiştir?
A) Osmangazi Köprüsü
B) Yavuz Sultan Selim Köprüsü
C) 1915 Çanakkale Köprüsü
D) Nissibi Köprüsü
E) Fatih Sultan Mehmet Köprüsü
Cevabı göster
Cevap: C) 1915 Çanakkale Köprüsü
1915 Çanakkale Köprüsü 2022 yılında açılmıştır ve listelenen asma köprüler içinde en yeni olanıdır. Diğerleri daha önce tamamlanmıştır: Fatih Sultan Mehmet 1988, Nissibi 2015, Osmangazi ve Yavuz Sultan Selim 2016.
Soru 3
Siirt iline bağlı Botan Köprüsü'nün uzunluğu kaç metredir?
A) 1090 metre
B) 450 metre
C) 680 metre
D) 310 metre
E) 1575 metre
Cevabı göster
Cevap: B) 450 metre
Botan Köprüsü Siirt'te yer alır ve uzunluğu 450 metredir.
Soru 4
Türkiye'deki yarımadalar uzanış doğrultularına göre değerlendirildiğinde, kuzey-güney yamaçları arasındaki iklim farkının en az olduğu yarımada aşağıdakilerden hangisidir?
A) Kapıdağ Yarımadası
B) Gelibolu Yarımadası
C) Sinop Yarımadası
D) Datça Yarımadası
E) Çatalca Yarımadası
Cevabı göster
Cevap: A) Kapıdağ Yarımadası
Kapıdağ Yarımadası kuzey-güney doğrultusunda uzanır; bu uzanış nedeniyle kuzey ve güney kesimleri benzer nem ve sıcaklık koşulları taşır, dolayısıyla kuzey-güney yönündeki iklim farkı en az olan yarımadadır.
Soru 5
Aşağıdaki köprü ve geçitlerden hangisi bağladığı bölge ya da kıtalar bakımından yanlış eşleştirilmiştir?
A) 15 Temmuz Şehitler Köprüsü — Asya-Avrupa
B) Gülek Geçidi — İç Anadolu-Akdeniz bölgeleri
C) Zigana Geçidi — Doğu Karadeniz-Doğu Anadolu
D) Osman Gazi Köprüsü — Asya-Avrupa
E) Sertavul Geçidi — Orta Toros'u geçen güzergâh
Cevabı göster
Cevap: D) Osman Gazi Köprüsü — Asya-Avrupa
Osman Gazi Köprüsü İzmit Körfezi üzerinde Asya kıtası içinde yer alır; Asya ile Avrupa'yı değil, Asya içindeki İzmit-Gebze yakalarını birbirine bağlar. Dolayısıyla 'Asya-Avrupa' eşleştirmesi yanlıştır.
Soru 6
Türkiye'de meltem rüzgarlarının görülmesinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Türkiye'nin batı rüzgarlarının etkisi altında orta enlemlerde bulunması
B) Yaz mevsiminde alçak basınç merkezlerinin kıta üzerinde yoğunlaşması
C) Türkiye'nin yarımada oluşu ve yer şekillerinin çeşitliliği
D) Güneş enerjisinin ekvatordan gelen sıcak hava kütlelerini harekete geçirmesi
E) Karasallık nedeniyle gece-gündüz sıcaklık farkının iç kesimlerde belirginleşmesi
Cevabı göster
Cevap: C) Türkiye'nin yarımada oluşu ve yer şekillerinin çeşitliliği
Meltemler, Türkiye'nin yarımada yapısı ve çeşitli yer şekilleri nedeniyle kara-deniz arasındaki günlük ısınma-soğuma farkından kaynaklanır. Genel iklimi değil yalnızca yerel hava koşullarını etkiler.
Soru 7
Samsun'un kış mevsiminde Sivas'a kıyasla daha ılık olması ve yıllık ortalama sıcaklığının daha yüksek olması hangi coğrafi faktörle açıklanır?
A) Denizelliğe bağlı olan göreceli konumu
B) Samsun'un güneye bakan yamaçlarda konumlanması
C) Samsun çevresinde dağların kıyıya paralel uzanmasının iklimi ılımanlaştırması
D) Samsun'un Sivas'a göre daha düşük enlemde yer alması
E) Samsun'un Karadeniz kaynaklı sıcak su akıntılarından doğrudan etkilenmesi
Cevabı göster
Cevap: A) Denizelliğe bağlı olan göreceli konumu
Samsun deniz kıyısında olduğundan denizelliğin ılımanlaştırıcı etkisiyle kışın Sivas'tan daha ılık kalır. Bu durum mutlak konumla değil, denizelliğe dayanan göreceli (özel) konumla açıklanır.
Soru 8
Yavuz Sultan Selim Köprüsü ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Türkiye'nin en uzun açıklığa sahip ve yalnızca kara yolu taşıyan köprüsüdür
B) Çanakkale Boğazı üzerine kurulmuş ilk karma ulaşım köprüsüdür
C) Üzerinde raylı sistem bulunan, dünyanın en geniş asma köprüsüdür
D) Dünyanın en uzun taş köprüsü unvanını taşıyan tarihi bir eserdir
E) İzmit Körfezi geçişini sağlayan, 2682 metre uzunluğundaki köprüdür
Cevabı göster
Cevap: C) Üzerinde raylı sistem bulunan, dünyanın en geniş asma köprüsüdür
Yavuz Sultan Selim Köprüsü İstanbul Boğazı üzerindedir; hem kara yolu hem de demir yolu (raylı sistem) taşıyan tabliyesiyle dünyanın en geniş asma köprüsü olma özelliğini taşır.
Soru 9
İzmit Körfezi üzerinde yer alan ve 2682 metre uzunluğuyla açıldığı dönemde Türkiye'nin en uzun asma köprüsü olan yapı aşağıdakilerden hangisidir?
A) 1915 Çanakkale Köprüsü
B) Osmangazi Köprüsü
C) Fatih Sultan Mehmet Köprüsü
D) Yavuz Sultan Selim Köprüsü
E) 15 Temmuz Şehitler Köprüsü
Cevabı göster
Cevap: B) Osmangazi Köprüsü
Osmangazi Köprüsü İzmit Körfezi üzerinde yer alır, 2682 metre uzunluğundadır ve açıldığı dönemde Türkiye'nin en uzun asma köprüsü olmuştur.
Soru 10
Türkiye'ye ait denizler arasında girinti-çıkıntı sayısı, koy-körfez-liman sayısı ve kıta sahanlığı alanı bakımından en zengin olan hangi denizdir?
A) Ege Denizi
B) Marmara Denizi
C) Akdeniz
D) Karadeniz
E) İyon Denizi
Cevabı göster
Cevap: A) Ege Denizi
Ege Denizi'nde dağlar kıyıya dik uzanır; bu durum kıyının derinden girintili-çıkıntılı olmasını, çok sayıda körfez-koy-liman ve geniş kıta sahanlığı oluşmasını sağlar.
Soru 11
Bir öğrenci, "Türkiye'de batıdan doğuya gidildikçe yükselti artar" yargısının hangi konum türüyle ilgili olduğunu araştırmaktadır. Bu durum aşağıdakilerden hangisinden kaynaklanır?
A) Mutlak konuma bağlı enlem farkından
B) Mutlak konuma bağlı boylam farkından
C) Yer aldığı yarımkürenin etkisinden
D) Bulunduğu iklim kuşağının özelliğinden
E) Göreceli konuma bağlı arazi yapısından
Cevabı göster
Cevap: E) Göreceli konuma bağlı arazi yapısından
Yükselti bir yer şekli özelliğidir; enlem ve boylama dayanan mutlak konumla değil, arazi yapısıyla belirlenen göreceli (özel) konumla ilgilidir.
Soru 12
Ankara'nın milattan önceki tarihlerde kurulmasında belirleyici olan temel coğrafi etken nedir?
A) Ankara Çayı vadisinin verimli tarım arazisi sunması
B) Kentin oldukça yüksek rakımlı bir alanda kurulması
C) Anadolu yollarını birbirine bağlayan merkezî konumu
D) İkliminin yaz kuraklığına karşı görece serin kalması
E) Çevresinde geniş orman alanlarının yer alması
Cevabı göster
Cevap: C) Anadolu yollarını birbirine bağlayan merkezî konumu
Ankara'nın erken dönemde kurulmasının temel nedeni, Anadolu yolları üzerinde merkez rolü oynayabilecek jeopolitik konumudur; akarsular ve ovalar bu süreçte ikincil destekleyici etkenlerdir.
Soru 13
İstanbul Boğazı üzerindeki köprüler ile uzunlukları eşleştirildiğinde aşağıdakilerden hangisi doğru verilmiştir?
A) Yavuz Sultan Selim Köprüsü — 1090 metre
B) 15 Temmuz Şehitler Köprüsü — 1560 metre
C) Fatih Sultan Mehmet Köprüsü — 2164 metre
D) Yavuz Sultan Selim Köprüsü — 1560 metre
E) Fatih Sultan Mehmet Köprüsü — 1560 metre
Cevabı göster
Cevap: B) 15 Temmuz Şehitler Köprüsü — 1560 metre
İstanbul Boğazı köprülerinin uzunlukları; Yavuz Sultan Selim 2164 metre, Fatih Sultan Mehmet 1090 metre, 15 Temmuz Şehitler ise 1560 metredir.
Soru 14
Türkiye kıyılarında kıta sahanlığının en geniş olduğu denizler aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
A) Akdeniz ve İstanbul Boğazı çevresi
B) Karadeniz'in doğu kıyısı ve Akdeniz
C) Ege Denizi ve Karadeniz'in kuzeybatısı
D) Marmara Denizi ve Doğu Karadeniz
E) Yalnızca Ege Denizi
Cevabı göster
Cevap: C) Ege Denizi ve Karadeniz'in kuzeybatısı
Türkiye'nin kıta sahanlığı en geniş alanları Ege Denizi (dağların kıyıya dik uzanması ve sığ deniz tabanı sayesinde) ile Karadeniz'in kuzeybatısıdır.
Soru 15
Türkiye'nin uluslararası ticaret yolları ve doğu-batı enerji koridoru üzerindeki konumunun dış ticaret hacmine etkisi incelendiğinde, aşağıdakilerden hangisi bu konumun olumsuz bir sonucu olarak değerlendirilebilir?
A) Transit taşımacılık gelirlerinin yükselmesi
B) Liman kapasitesinin ve altyapısının gelişmesi
C) Enerji boru hatlarına geçiş güzergâhı olunması
D) Coğrafi konumun turizmde çekim merkezi oluşturması
E) Bölgesel siyasi gerginliklerin ticareti aksatması
Cevabı göster
Cevap: E) Bölgesel siyasi gerginliklerin ticareti aksatması
Jeopolitik konumun transit taşımacılık, liman gelişimi ve enerji koridoru gibi olumlu etkileri yanında, çevredeki ülkelerle yaşanan siyasi gerginlikler ülkenin dış ticaret hacmini olumsuz etkileyen başlıca unsurdur.