Volkanizma ve volkanik şekiller (stratovolkan, kalkan, maar, kaldera) Soruları
KPSS Coğrafya · 21 özgün soru · açıklamalı çözümler
Volkanizma ve volkanik şekiller (stratovolkan, kalkan, maar, kaldera) — Konu Özeti
KPSS Coğrafya kapsamında Volkanizma ve volkanik şekiller (stratovolkan, kalkan, maar, kaldera) konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Türkiye'nin en son patlayan volkanik dağı, 1441 ve 1443 yıllarında patlayan Nemrut Dağı'dır (Bitlis).
Türkiye'deki genç volkanik araziler ağırlıklı olarak Manisa/Kula ve Hatay/Hassa çevresinde yer alır.
Maar, volkanik gaz patlamaları sonucu oluşan çukurluklardır; bu çukurların suyla dolmasıyla oluşan maar göllerinin Türkiye'deki en bilinen örneği Konya (Karapınar) çevresindeki Meke Gölü'dür.
Türkiye'de buzul şekilleri yalnızca yüksek dağlık alanlarda görülür; Erciyes, Aladağlar, Uludağ ve Kaçkar buzul şekli barındırırken Yıldız Dağları yüksekliği sınırlı olduğundan buzul şekli barındırmaz.
Peri bacaları, volkanik tüflerin akarsu ve rüzgar aşındırmasıyla oluşan şekillerdir ve Türkiye'de en yaygın olarak Nevşehir (Kapadokya) çevresinde görülür.
Türkiye'de yüksek deprem riski, sönmüş volkanik alanlar ve zengin jeotermal kaynakların aynı coğrafyada kümelenmesi, bölgenin levha hareketlerine bağlı tektonik açıdan aktif bir kuşakta yer almasından kaynaklanır.
Türkiye'de volkanik şekiller Manisa-Kula (Divlit konisi), Diyarbakır-Karacadağ, Erzurum-Kars platosu ve Erzurum-Diyarbakır çevresinde yoğun olarak görülürken, farklı bir jeolojik yapıya sahip Samsun çevresinde volkanik şekillere rastlanmaz.
Türkiye'de Ağrı Dağı ve Karacadağ volkanik kökenli dağlardır; Karacadağ'da buzul şekli görülmezken Ağrı Dağı'nda 5137 m yüksekliği nedeniyle buzul görülebilir.
Türkiye haritasında numaralandırılmış volkanik ve kırık dağların adları, kıvrım dağlarından ayırt edilerek tanımlanır.
Türkiye platolarında Kapadokya Platosu'nda volkanik şekiller (peri bacaları) ve Cihanbeyli Platosu'nda derin kanyon vadiler yaygındır; Uzunyayla Platosu'nda buzul şekillerinin yaygın olduğu ifadesi yanlıştır.
Dipsiz Göl, Sivas'ın Doğanşar ilçesinde bulunan volkanik bir göldür ve derinliği bilinmediğinden bu adı almıştır.
Türkiye'nin volkanik dağları (Süphan, Erciyes, Ağrı, Tendürek) ile volkanik olmayan dağları (Kaçkar, Yunt, Ilgaz, Istranca, Akdağ) ayırt edilir; tanınmış ama granitik/metamorfik yapıdaki dağlar çeldirici olarak kullanılır.
Kül konileri, volkanik patlama sırasında çevreye saçılan malzemelerin birikmesiyle oluşur ve Türkiye'de Kula (Manisa) çevresinde yaygındır.
Kütle hareketlerini (heyelan) artıran faktörler arasında kar erimeleriyle zeminin suya doyması, yamaç kazıları, bitki örtüsünün tahribi ve volkanik aktivite kaynaklı sismik hareketlilik yer alır; deniz tabanı tortulanması ve kuraklık doğrudan tetikleyici değildir.
İç kuvvetlerle (volkanizma) oluşan Nemrut Kalderası ve Meke Gölü (maar gölü) ile dış kuvvetlerle oluşan kanyon, delta, tombolo ve set göllerinin sınıflandırılması istenir; Nemrut Kalderası dış kuvvet etkisi söz edilemeyecek örnektir.
Türkiye'nin ilk jeoparkı Manisa-Kula çevresindeki volkanik alandır ve bu bölgede ilk insana ait olduğu öne sürülen ayak izleri bulunmaktadır.
Epirojenez, depremsiz ve volkanizmasız süreçlerle bölgelerin yavaşça yükselmesi veya alçalmasıdır; akarsu vadilerinin derinleşmesi, kıyı çizgisinin değişmesi ve Çukurova-Ergene havzalarının yavaş alçalması epirojenezin kanıtlarıdır.
Türkiye dağlarına ilişkin doğru bilgiler: en yüksek zirveler kıvrımlı dağlardadır, güncel buzullar doğudaki yüksek dağlarda yoğunlaşır, dağ yükseltisi doğudan batıya azalır ve kıyı sıradağları kıvrılmayla oluşmuştur.
Karadağ (Konya yakını), lav akıntısının geniş bir alana yayılmasıyla oluşan kalkan (plato) tipi volkanik bir dağdır.
Türkiye'deki volkanik göllerin çoğunun suları acı, sodalı veya tuzludur; bunun nedeni gideğenlerinin (göl ayağı) bulunmaması nedeniyle suların havzada birikip buharlaşmayla mineral konsantrasyonunun artmasıdır.
Türkiye'deki madenler daha çok Senozoyik döneminde oluşmuştur; volkanizma, yer hareketleri ve metamorfizma bu oluşumda belirleyici rol oynamıştır.
Bursa Uludağ volkanik değil, yer altında soğuyan granitten oluşan iç püskürük (batolit) bir kütledir ve zamanla kıvrılmayla yüzeye çıkmıştır.
Örnek Sorular
Soru 1
Maar, kül konisi, peri bacası ve kalkan volkan kavramlarıyla ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?
A) Kalkan volkan – patlayıcı ve dik yamaçlı koni biçiminde yükselen yapı
B) Kül konisi – patlama sırasında çevreye saçılan malzemelerin birikmesiyle oluşan koni
C) Peri bacası – volkanik tüflerin akarsu ve rüzgâr aşındırmasıyla oluşan şekil
D) Maar – volkanik gaz patlamalarıyla oluşan çukurluk
E) Stratovolkan – farklı malzemelerin katmanlar halinde birikmesiyle oluşan dağ
Cevabı göster
Cevap: A) Kalkan volkan – patlayıcı ve dik yamaçlı koni biçiminde yükselen yapı
Kalkan volkan dik yamaçlı koni değildir; aksine akışkan bazalt lavlarının geniş bir alana yayılmasıyla oluşan alçak ve düz görünümlü bir yapıdır. Patlayıcı ve dik konili yapılar stratovolkanlara aittir.
Soru 2
Aşağıdaki dağlardan hangisi volkanik kökenli değildir?
A) Süphan Dağı
B) Kaçkar Dağları
C) Erciyes Dağı
D) Tendürek Dağı
E) Ağrı Dağı
Cevabı göster
Cevap: B) Kaçkar Dağları
Süphan, Erciyes, Ağrı ve Tendürek volkanik kökenli dağlardır. Kaçkar Dağları ise metamorfik ve granitik kayaçlardan oluşan volkanik olmayan bir dağdır.
Soru 3
Aşağıdaki göllerden hangisi Türkiye'deki volkanik set gölleri arasında yer almaz?
A) Van Gölü
B) Nazik Gölü
C) Eğirdir Gölü
D) Erçek Gölü
E) Çıldır Gölü
Cevabı göster
Cevap: C) Eğirdir Gölü
Van, Nazik, Erçek, Haçlı, Balık ve Çıldır gölleri Türkiye'nin volkanik set gölleridir. Eğirdir Gölü ise tektonik kökenli bir göl olup volkanik set gölleri arasında sayılmaz.
Soru 4
Konya yakınlarındaki Karadağ'ın volkanik şekil türü aşağıdakilerden hangisidir?
A) Stratovolkan konisi
B) Maar çukuru
C) Kül konisi
D) Krater gölü
E) Kalkan volkanı
Cevabı göster
Cevap: E) Kalkan volkanı
Karadağ, akışkan lavların geniş bir alana yayılmasıyla oluşmuş alçak ve geniş tabanlı bir kalkan volkanıdır.
Soru 5
Aşağıdaki dağlardan hangisinde, yüksekliğinin yetersizliği nedeniyle güncel buzul şekillerine rastlanmaz?
A) Yıldız Dağları
B) Kaçkar Dağları
C) Uludağ
D) Ağrı Dağı
E) Aladağlar
Cevabı göster
Cevap: A) Yıldız Dağları
Erciyes, Aladağlar, Uludağ ve Kaçkar yeterli yüksekliğe sahip olduğundan buzul şekilleri barındırır. Yıldız Dağları ise alçak konumu nedeniyle buzullaşma için gerekli yüksekliğe ulaşamadığından buzul şekli taşımaz.
Soru 6
Türkiye'nin ilk jeoparkı olarak tanınan alan ve bu alan içindeki dikkat çekici bulgu aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
A) Nevşehir-Kapadokya – peri bacaları ve tüf katmanları
B) Konya-Karapınar – maar gölü ve tuz çökelti alanları
C) Manisa-Kula – erken döneme ait olduğu öne sürülen insan ayak izleri
D) Kayseri-Erciyes – stratovolkan kalıntıları ve lav örtüleri
E) Bitlis-Nemrut – kaldera gölü ve son patlama kalıntıları
Cevabı göster
Cevap: C) Manisa-Kula – erken döneme ait olduğu öne sürülen insan ayak izleri
Manisa-Kula volkanik alanı Türkiye'nin ilk jeoparkı unvanını taşır; burada erken döneme ait olduğu öne sürülen insan ayak izlerinin bulunması alanı ayrıca dikkat çekici kılmaktadır.
Soru 7
Karacadağ (Güneydoğu Anadolu) hangi volkanik şekil türüne örnek gösterilir ve bu şekil nasıl oluşmuştur?
A) Maar – volkanik gaz patlamalarının oluşturduğu çukurluklar
B) Stratovolkan – katmanlı lav ve kül birikiminin oluşturduğu dik koni
C) Kül konisi – patlama sırasında saçılan kül ve cürufun birikmesiyle oluşan alçak koni
D) Kalkan volkan – akışkan bazalt lavlarının geniş alanlara yayılarak oluşturduğu yapı
E) Kaldera – volkan konisinin çökmesiyle oluşan büyük çukurluk
Cevabı göster
Cevap: D) Kalkan volkan – akışkan bazalt lavlarının geniş alanlara yayılarak oluşturduğu yapı
Karacadağ, akışkan bazalt lavlarının viskozitesi düşük olduğu için patlama yapmadan geniş alanlara yayılmasıyla oluşmuş tipik bir kalkan volkan örneğidir.
Soru 8
Uludağ hakkında aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Yer altında soğuyan granitten oluşmuş, batolit niteliğinde iç püskürük bir kütledir.
B) Lav akıntılarının soğuyup katılaşmasıyla oluşan kalkan tipi volkanik bir kütledir.
C) Gaz patlamalarıyla oluşan maar çukurluklarının erimesiyle şekillenmiştir.
D) Kıvrılmayla yüzeye çıkan andezit kayaçlarından oluşan bir stratovolkandır.
E) Metamorfik şistlerin binlerce yıllık basınçla sıkışmasıyla oluşan bir dağdır.
Cevabı göster
Cevap: A) Yer altında soğuyan granitten oluşmuş, batolit niteliğinde iç püskürük bir kütledir.
Uludağ, volkanik değil, magmanın derinlerde yavaş soğumasıyla oluşan granitik bir batolittir. Kıvrılma hareketleriyle zamanla yüzeye çıkmış ve aşınmayla bugünkü görünümünü almıştır.
Soru 9
Peri bacaları hangi süreçle oluşur ve Türkiye'de en yaygın hangi bölgede görülür?
A) Kalker çözünmesiyle – İç Anadolu'nun karstik platoları
B) Volkanik tüflerin akarsu ve rüzgâr aşınmasıyla – Nevşehir (Kapadokya)
C) Lav akıntısının soğuyup kırılmasıyla – Kula (Manisa)
D) Gaz patlamalarıyla oluşan çukurların kalıntılarıyla – Konya (Karapınar)
E) Granit kayaların küresel ayrışmasıyla – Bursa (Uludağ)
Cevabı göster
Cevap: B) Volkanik tüflerin akarsu ve rüzgâr aşınmasıyla – Nevşehir (Kapadokya)
Peri bacaları, volkanik kökenli tüf tabakalarının akarsu ve rüzgâr aşındırması sonucunda diferansiyel aşınmayla oluşur. Türkiye'de bu şekle en yoğun biçimde Nevşehir-Kapadokya bölgesinde rastlanır.
Soru 10
Volkanik gaz patlamalarının oluşturduğu çukurlara verilen ad ve bu çukurların suyla dolmasıyla meydana gelen göllere Türkiye'den verilen en bilinen örnek aşağıdakilerin hangisinde doğru eşleştirilmiştir?
A) Kaldera – Acıgöl (Nevşehir)
B) Krater gölü – Erçek Gölü (Van)
C) Maar – Meke Gölü (Konya-Karapınar)
D) Maar – Dipsiz Göl (Sivas-Doğanşar)
E) Set gölü – Çıldır Gölü (Ardahan)
Cevabı göster
Cevap: C) Maar – Meke Gölü (Konya-Karapınar)
Maar terimi volkanik gaz patlamalarıyla oluşan sığ çukurlukları tanımlar; bu çukurlar su tuttuğunda maar gölü meydana gelir. Türkiye'deki en bilinen maar gölü Konya-Karapınar yakınlarındaki Meke Gölü'dür.
Soru 11
Türkiye platolarına ilişkin aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?
A) Kapadokya Platosu – peri bacaları
B) Cihanbeyli Platosu – derin kanyon vadiler
C) Cihanbeyli Platosu – akarsu aşındırması ürünleri
E) Uzunyayla Platosu – buzul şekillerinin yaygın olduğu alan
Cevabı göster
Cevap: E) Uzunyayla Platosu – buzul şekillerinin yaygın olduğu alan
Uzunyayla Platosu buzul şekillerinin yaygın olduğu bir alan değildir; bu ifade yanlıştır. Kapadokya Platosu'nda peri bacaları, Cihanbeyli'nde kanyon vadiler yaygındır.
Soru 12
Türkiye'de genç volkanik arazilerin yoğunlaştığı iki bölge aşağıdakilerden hangisinde birlikte verilmiştir?
A) Manisa-Kula ve Hatay-Hassa
B) Konya-Karapınar ve Erzurum-Pasinler
C) Diyarbakır-Ergani ve Van-Erciş
D) Sivas-Doğanşar ve Tokat-Niksar
E) Kayseri-Develi ve Elazığ-Sivrice
Cevabı göster
Cevap: A) Manisa-Kula ve Hatay-Hassa
Türkiye'deki genç volkanik arazilerin iki odağı Manisa-Kula (Divlit konisi ve kül konileri) ile Hatay-Hassa çevresidir. Diğer seçeneklerdeki yerler volkanik aktiviteyle tanınmamaktadır.
Soru 13
Türkiye'deki dağlar oluşum kökenlerine göre sınıflandırıldığında, aşağıdaki dağ çiftlerinden hangisi volkanik kökenli dağlara örnektir?
A) Toroslar ve Yıldız Dağları
B) Kaçkar ve Ilgaz
C) Ağrı ve Erciyes
D) Uludağ ve Kaz Dağı
E) Kuzey Anadolu Dağları ve Menteşe Dağları
Cevabı göster
Cevap: C) Ağrı ve Erciyes
Ağrı ve Erciyes, magmanın yeryüzüne çıkmasıyla oluşmuş volkanik kökenli dağlardır ve tipik birer stratovolkan konisidir; kıvrım ya da kırık kökenli dağlardan ayrı bir kategori oluştururlar.
Soru 14
Ağrı Dağı ve Karacadağ hakkında aşağıdaki ifadelerin hangisi doğrudur?
A) Her iki dağ da volkanik kökenlidir ve ikisinde de buzul şekline rastlanır.
B) Ağrı Dağı kıvrım, Karacadağ volkanik kökenlidir; her ikisinde de buzul görülür.
C) Her iki dağ da volkaniktir; Ağrı Dağı'nda buzul görülebilir, Karacadağ'da görülmez.
D) Ağrı Dağı volkanik, Karacadağ kıvrım kökenlidir; yalnızca Karacadağ'da buzul görülür.
E) Her iki dağ da batolit kökenlidir ve ikisinde de buzul şekli bulunmaz.
Cevabı göster
Cevap: C) Her iki dağ da volkaniktir; Ağrı Dağı'nda buzul görülebilir, Karacadağ'da görülmez.
Her iki dağ da volkanik kökenlidir. Ancak Ağrı Dağı 5137 m ile buzullaşma için gerekli yüksekliğe ulaştığından buzul barındırır. Karacadağ alçak konumuyla buzul oluşturamaz.
Soru 15
Türkiye'deki volkanik göllerin büyük çoğunluğunun suları neden acı, sodalı veya tuzludur?
A) Yüksek rakımda yağışın az olması nedeniyle göl havzalarına az su girmesi
B) Volkanik tabanın suyu süzüp temizlemesi ve mineral içeriğini artırması
C) Dağlık alanlarda asit yağışlarının göl kimyasını değiştirmesi
D) Göl dibindeki aktif volkanik ısının suyu hızla buharlaştırarak kireçlendirmesi
E) Gideğen bulunmadığından suyun birikip buharlaşmasıyla mineral yoğunluğunun artması
Cevabı göster
Cevap: E) Gideğen bulunmadığından suyun birikip buharlaşmasıyla mineral yoğunluğunun artması
Volkanik göller çoğunlukla kapalı havzalarda yer alır; gideğen (akarsu çıkışı) olmadığından su birikir, buharlaşır ve geriye mineral yoğunluğu artar. Böylece göl suyu zamanla tuzlu, sodalı ya da acı hale gelir.