Türkiye'nin genel yer şekli özellikleri (ortalama yükselti, engebelilik, uzanış yönü) Soruları
KPSS Coğrafya · 33 özgün soru · açıklamalı çözümler
Türkiye'nin genel yer şekli özellikleri (ortalama yükselti, engebelilik, uzanış yönü) — Konu Özeti
KPSS Coğrafya kapsamında Türkiye'nin genel yer şekli özellikleri (ortalama yükselti, engebelilik, uzanış yönü) konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Boylam dereceleri doğuya (sağa) doğru büyüyorsa o yer kesin doğu yarım kürede, batıya (sola) doğru büyüyorsa kesin batı yarım küredededir.
Denizden uzaklık ve yükselti iklim farklılığını artırır; Trabzon ve Rize kıyıda olmasına rağmen dağlık iç kesimleriyle belirgin iklim farkı gösterirken, az engebeli Yozgat çevresinde iklim farkı azdır.
Türkiye'deki fay hatlarının yaygınlığı dağların uzanış doğrultusuyla değil, ülkenin genç (tektonik olarak hâlâ aktif) jeolojik yapısıyla ilgilidir.
Polye, karstik bölgelerin en büyük çözülme şekli olup karstik ovalara karşılık gelir; oluşumunda tektonik çökmeler de etkilidir ve Batı Toroslar'da yaygındır.
Dağların doğu-batı yönünde uzanması nedeniyle Karadeniz ve Akdeniz'de dağlar kıyıya paralel, Ege'de ise kıyıya dik uzanır ve Ege'de girinti-çıkıntılı (ria tipi) kıyılar oluşur.
Paralel dereceleri yukarı doğru artıyorsa o yer kuzey yarım kürede, aşağı doğru artıyorsa güney yarım küredededir.
Türkiye'nin orta kuşakta yer aldığını dört mevsimin belirgin yaşanması ve batıdan doğuya gidildikçe sıcaklıkların düşmesi gösterir; ortalama yükseltinin fazla olması orta kuşakla değil yer şekilleriyle ilgilidir.
Akdeniz ikliminde yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır; yağış ve sıcaklık kıyıdan iç kesime doğru azalır, güneye gidildikçe sıcaklık artar, kuzeye gidildikçe yağış artar.
Türkiye ekonomisini etkileyen doğal faktörler yeryüzü şekilleri, iklim, üç tarafının denizlerle çevrili olması ve orta kuşakta bulunmasıdır; sermaye ise beşeri bir faktördür.
Etezyen rüzgârı Ege Denizi'nde kuzeyden güneye eserken, imbat rüzgârı Ege'de denizden iç kesimlere doğru eser.
Türkiye'nin en engebeli ili Hakkari'dir.
Konya havzası ve Tuz Gölü çevresinde arazi görece düz olduğundan, Hakkari gibi engebeli dağlık alanlara kıyasla yol yapım maliyetleri daha düşük ve ulaşım daha kolaydır.
Föhn rüzgârı, nemli havanın bir dağ engelini aşıp karşı yamaçta alçalarak ısınıp kuruması sonucu oluşur; bu nedenle dağların kıyıya paralel uzandığı (denizden gelen havaya set oluşturduğu) alanlarda föhn etkisi daha belirgindir. Ege Bölgesi'nde ise dağlar denize dik uzandığından hava vadiler boyunca bir engele takılmadan içeri sokulur ve föhn ihtimali düşük kalır.
Kuzey Türkiye'deki bazı dağların ortalama yükseltileri (Yıldız ~1031 m, Kaz ~1774 m, Canik ~1500 m, Menteşe ~1892 m, Nur ~2240 m) 2500 m'nin altında kaldığından bu dağlarda kış turizmi yapılmaz ve buzul şekline rastlanmaz.
Rüzgâr frekans gülü bir merkezin yer şekillerine göre belirlenir; dağların uzanış yönü rüzgârın esme sıklığını şekillendirir ve bu durum İstanbul ile Çanakkale rüzgâr güllerinde belirgindir.
Trabzon, Tokat, Yozgat gibi göç veren illerde erkeklerin dışarıya göç etmesi nedeniyle kadın nüfusu erkek nüfusunu geçer; ortalama ömür uzunluğu bu durumda ikincil etkendir.
Türkiye'de iç göçler genel olarak doğudan batıya, iç kesimlerden kıyı bölgelerine doğru gerçekleşir ve en çok göç alan il İstanbul'dur.
Jeomorfolojik (yer şekli kaynaklı) turizm örnekleri arasında Kapadokya peribacaları (Nevşehir), Uludağ (Bursa), Ihlara Vadisi (Aksaray) ve Pamukkale travertenleri (Denizli) yer alır; insan yapımı Nemrut Harabeleri bu kapsamda değildir.
Türkiye haritası üzerinde işaretli alanlar horst/graben, volkanik arazi, delta, tombolo, polye, karst gibi yer şekilleriyle eşleştirilerek yer şekli soruları sorulur.
Engebeli arazilerde yükselti, bakı, nem ve sıcaklık kısa mesafelerde değiştiğinden biyoçeşitlilik artar; engebenin az olduğu düzlüklerde ise iklim farklılıkları ve biyoçeşitlilik azdır.
Gediz Nehri'nin yönü, İzmir Limanı'nın dolmaması için değiştirilmiştir.
Taşkömürü yatakları Paleozoyik (1. jeolojik zaman) dönemde oluşmuştur ve Kuvaterner dönemiyle ilişkilendirilemez.
Örnek Sorular
Soru 1
Aşağıdakilerden hangisi, engebeli ve dağlık arazi ile düz (sade) arazi arasındaki doğal geçit ihtiyacı farkını doğru biçimde açıklar?
A) Düz arazilerde geçit ihtiyacı artar, dağlık arazilerde azalır.
B) Her iki arazi tipinde doğal geçit ihtiyacı eşittir.
C) Engebeli ve dağlık arazilerde doğal geçitlere duyulan ihtiyaç artar.
D) Geçit ihtiyacı yalnızca iklim koşullarına bağlıdır, yer şekillerine değil.
E) Dağlık arazilerde geçit ihtiyacı olsa da ekonomik önemi yoktur.
Cevabı göster
Cevap: C) Engebeli ve dağlık arazilerde doğal geçitlere duyulan ihtiyaç artar.
Arazi engebeli olduğunda yerleşim ve ulaşım geçitlere bağımlı hale gelir; düz arazilerde bu ihtiyaç azalır, çünkü ulaşım her yönde kolaylıkla sağlanabilir.
Soru 2
Türkiye'nin ekonomisini etkileyen faktörler doğal ve beşeri olarak sınıflandırıldığında, aşağıdakilerden hangisi doğal faktörler arasında yer almaz?
A) Yeryüzü şekilleri
B) Sermaye birikimi
C) Orta kuşakta bulunması
D) Üç tarafının denizlerle çevrili olması
E) İklim özellikleri
Cevabı göster
Cevap: B) Sermaye birikimi
Yeryüzü şekilleri, iklim, üç tarafının denizlerle çevrili olması ve orta kuşakta bulunması Türkiye ekonomisini etkileyen doğal faktörlerdir. Sermaye birikimi ise beşeri bir faktördür.
Soru 3
Türkiye'de fay hatlarının oldukça yaygın olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Dağların doğu-batı yönünde uzanması
B) Ülkenin orta kuşakta bulunması
C) Dağların kıyıya dik uzandığı bölgelerde deniz etkisinin artması
D) Karadeniz ve Akdeniz'in kıyıya paralel dağlarla sınırlanması
E) Ülkenin genç ve tektonik açıdan hâlâ aktif jeolojik yapıya sahip olması
Cevabı göster
Cevap: E) Ülkenin genç ve tektonik açıdan hâlâ aktif jeolojik yapıya sahip olması
Fay hatlarının yaygınlığı dağların uzanış doğrultusuyla değil, Türkiye'nin genç ve tektonik olarak hâlâ aktif jeolojik yapısıyla ilgilidir.
Soru 4
Aşağıdaki dağlardan hangisinde ortalama yükseltisinin 2500 m'nin altında kalması nedeniyle buzul şekillerine rastlanmaz?
A) Süphan Dağı
B) Yıldız Dağları
C) Ağrı Dağı
D) Bolkar Dağları
E) Aladağlar
Cevabı göster
Cevap: B) Yıldız Dağları
Yıldız Dağları'nın ortalama yükseltisi yaklaşık 1031 m olup 2500 m'nin çok altında kaldığından bu dağlarda buzul şekillerine rastlanmaz ve kış turizmi yapılmaz.
Soru 5
Kaçkar Dağları'nın kıyıya yakın ve yüksek olmasının doğrudan coğrafi sonucu aşağıdakilerden hangisidir?
A) Hinterlandın genişlemesi ve kıta sahanlığının derinleşmesi
B) Kıta sahanlığının genişlemesi ancak hinterlandın daralması
C) Hinterlandın daralması ancak kıta sahanlığı üzerinde etkisinin olmaması
D) Hem hinterlandın hem kıta sahanlığının genişlemesi
E) Hem hinterlandın hem kıta sahanlığının daralması
Cevabı göster
Cevap: E) Hem hinterlandın hem kıta sahanlığının daralması
Dağların kıyıya yakın ve yüksek olması, kıyı gerisindeki hinterlandı daraltır; aynı zamanda kıyının dik ve sarp yapısı kıta sahanlığını da daraltır.
Soru 6
Bir merkezde rüzgâr frekans gülünün (esme sıklığının) biçimini belirleyen temel coğrafi etken aşağıdakilerden hangisidir?
A) Merkezin enlem derecesi ve yarım küre konumu
B) Yer şekilleri ve dağların uzanış yönü
C) Bitki örtüsünün türü ve sıklık derecesi
D) Yıllık ortalama sıcaklık ve nem oranı
E) Merkezin denize olan uzaklığı ve kıyı çizgisi
Cevabı göster
Cevap: B) Yer şekilleri ve dağların uzanış yönü
Rüzgâr frekans gülünün biçimi, bir merkezin yer şekillerine ve özellikle dağların uzanış yönüne göre belirlenir; dağların doğrultusu rüzgârın hangi yönden daha sık estiğini şekillendirir.
Soru 7
Engebeli arazilerde biyoçeşitliliğin yüksek olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Engebeli arazilerde insan faaliyetlerinin daha az görülmesi
B) Toprak türlerinin tüm engebeli arazilerde homojen dağılım göstermesi
C) Engebeli arazilerin yıllık yağış miktarının çok daha fazla olması
D) Yükselti, bakı, nem ve sıcaklığın kısa mesafelerde belirgin biçimde değişmesi
E) Dağlık alanlarda güneş ışınımının ovaya kıyasla daha dik gelmesi
Cevabı göster
Cevap: D) Yükselti, bakı, nem ve sıcaklığın kısa mesafelerde belirgin biçimde değişmesi
Engebeli arazilerde yükselti, bakı, nem ve sıcaklık kısa mesafelerde değiştiğinden farklı ekolojik nişler oluşur ve biyoçeşitlilik artar. Düzlüklerde bu değişkenler homojen olduğundan biyoçeşitlilik azdır.
Soru 8
Türkiye'nin ortalama yükseltisi ve bu yükseltinin coğrafi dağılışı hakkında aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Ortalama yükselti yaklaşık 800 metre olup doğudan batıya doğru artar.
B) Ortalama yükselti yaklaşık 1132 metre olup batıdan doğuya doğru artar.
C) Ortalama yükselti yaklaşık 1132 metre olup kuzeyden güneye doğru artar.
D) Ortalama yükselti yaklaşık 1500 metre olup batıdan doğuya doğru artar.
E) Ortalama yükselti yaklaşık 1132 metre olup tüm bölgelerde eşit dağılış gösterir.
Cevabı göster
Cevap: B) Ortalama yükselti yaklaşık 1132 metre olup batıdan doğuya doğru artar.
Türkiye'nin ortalama yükseltisi yaklaşık 1132 metredir ve İç Anadolu ile Doğu Anadolu'nun yüksek platoları nedeniyle yükselti genel olarak batıdan doğuya doğru artar.
Soru 9
Aşağıdakilerden hangisi Bey Dağları hakkında doğru bir bilgi değildir?
A) Yamaç (cephe) yağışlarının görüldüğü bir alandır.
B) Buzul şekillerine rastlanmaktadır.
C) Kış turizmi ve yaylacılık faaliyetleri yapılmaktadır.
D) Türkiye'nin en fazla yağış alan bölgesinde yer almaktadır.
E) Millî park statüsüne sahiptir.
Cevabı göster
Cevap: D) Türkiye'nin en fazla yağış alan bölgesinde yer almaktadır.
Bey Dağları'nda yamaç yağışı, buzul şekli, kış turizmi/yaylacılık ve millî park statüsü doğrudur. Ancak Türkiye'nin en fazla yağış alan yeri Karadeniz kıyılarıdır; Bey Dağları bu özelliğe sahip değildir.
Soru 10
Türkiye'nin göreceli konumunun olumlu ekonomik etkileri değerlendirildiğinde aşağıdakilerden hangisi bu etkiler arasında gösterilemez?
A) Litolojik yapının tarım çeşitliliğini doğrudan artırması
B) Jeolojik yapıya bağlı jeotermal enerji potansiyelinin bulunması
C) Karasallığa bağlı geniş meralar üzerinde hayvancılık yapılması
D) Yükseltiye bağlı kış turizmi gelirlerinin artması
E) Denizciliğe bağlı örtü altı tarım üretiminin mümkün olması
Cevabı göster
Cevap: A) Litolojik yapının tarım çeşitliliğini doğrudan artırması
Litolojik yapı (kayaç türü), göreceli konumun olumlu ekonomik etkileri arasında sayılmaz; kış turizmi, jeotermal enerji, mera hayvancılığı ve örtü altı üretim ise bu etkiler arasındadır.
Soru 11
Türkiye coğrafyasında dağların kıyıya göre uzanış yönü (dik veya paralel) ile dağların yapısal özellikleri (kırık veya kıvrım) arasındaki ilişki için en doğru ifade hangisidir?
A) Kıvrım yapılı dağlar her zaman kıyıya paralel, kırık yapılı dağlar her zaman kıyıya dik uzanır.
B) Kıyıya paralel uzanan dağlar mutlaka kıvrım; dike uzananlar mutlaka kırık yapıdadır.
C) Dağın kırık ya da kıvrım yapısında olması, onun kıyıya uzanış yönünü doğrudan belirlemez.
D) Kırık ve kıvrım yapılı tüm dağlar Türkiye'de kıyıya dik uzanır.
E) Dağların kıyıya göre uzanış yönü yalnızca kıvrım yapısıyla belirlenir.
Cevabı göster
Cevap: C) Dağın kırık ya da kıvrım yapısında olması, onun kıyıya uzanış yönünü doğrudan belirlemez.
Bir dağın iç yapısının kırık veya kıvrım olması, onun kıyıya dik ya da paralel uzanmasını zorunlu kılmaz; bu iki özellik birbirinden bağımsızdır.
Soru 12
Çukurova Deltası'nın oluşumunda temel etken ve oluşum mekanizması hakkında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Akarsu alüvyonlarının denize döküldüğü yerde birikmesiyle oluşmuştur.
B) İç kuvvetlerin kıyıyı yükseltmesiyle oluşmuş tektonik bir alandır.
C) Volkanik faaliyetlerin denize dökülen lavlarıyla şekillenmiştir.
D) Rüzgârın taşıdığı kum malzemesinin kıyıda birikmesiyle oluşmuştur.
E) Buzulların eriyip çekilmesiyle kıyı ovasının açığa çıkmasıyla oluşmuştur.
Cevabı göster
Cevap: A) Akarsu alüvyonlarının denize döküldüğü yerde birikmesiyle oluşmuştur.
Çukurova Deltası, Seyhan ve Ceyhan gibi akarsuların taşıdığı alüvyonları denize döküldükleri yerde biriktirmesiyle oluşur; bu nedenle dış kuvvetlerin (akarsu biriktirmesi) ürünü olan bir yer şeklidir.
Soru 13
Aşağıdaki ifadelerden hangisi Nur (Amanos) Dağları hakkında yanlış bir bilgi içermektedir?
A) Kırık (horst) oluşumludur
B) Doğu Akdeniz kıyısına paralel uzanır
C) Kış turizmi açısından önemli bir merkezdir
D) Belen Geçidi bu dağlarda yer alır
E) Yıllık yağış miktarı 1000 mm'nin üzerindedir
Cevabı göster
Cevap: C) Kış turizmi açısından önemli bir merkezdir
Nur (Amanos) Dağları'nın ortalama yükseltisi yeterince yüksek olmadığından buzul şekli görülmez ve önemli bir kış turizmi merkezi değildir.
Soru 14
Sertavul ve Gülek geçitlerinin bulunduğu, yaylacılık ve dağcılık faaliyetlerinin yürütüldüğü, buzul şekillerinin görüldüğü dağ kütlesi aşağıdakilerden hangisidir?
A) Menteşe Dağları
B) Yıldız Dağları
C) Kaz Dağları
D) Nur Dağları
E) Bolkar-Aladağlar
Cevabı göster
Cevap: E) Bolkar-Aladağlar
Bolkar ve Aladağlar'da yaylacılık ve dağcılık yapılır, buzul şekilleri görülür; Sertavul ve Gülek geçitleri de bu dağ kütlesinde yer alır.
Soru 15
Föhn rüzgârının etkisinin en belirgin hissedildiği araziler aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
A) Karstik oluşumların yaygın olduğu düzlükler
B) Denize olan uzaklığın fazla olduğu iç kesimler
C) Dağların kıyıya paralel uzandığı alanlar
D) Dağların kıyıya dik uzandığı alanlar
E) Graben ve horst yapılarının birbirine karıştığı sahalar
Cevabı göster
Cevap: C) Dağların kıyıya paralel uzandığı alanlar
Föhn rüzgârı, nemli havanın bir dağ engelini aşıp karşı yamaçta alçalarak ısınıp kuruması sonucu oluşur.