KPSS Coğrafya · 10 özgün soru · açıklamalı çözümler
Sulama, GAP ve tarımsal su kullanımı — Konu Özeti
KPSS Coğrafya kapsamında Sulama, GAP ve tarımsal su kullanımı konusunda bilmen gereken 13 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Türkiye'de tarım alanlarının sınırlı kalmasında doğal koşulların yanı sıra yanlış sulama, toprak erozyonu ve aşırı mera kullanımı gibi bilinçsiz beşeri tarım faaliyetleri de belirleyici rol oynar.
Türkiye'de pamuk üretiminin artması, ekim alanının büyümesiyle değil, sulama imkânlarının ve modern tarım tekniklerinin gelişmesine bağlı birim alan verim artışıyla gerçekleşir.
Şanlıurfa'da GAP kapsamında başlayan sulama faaliyetleri tarımsal ürün çeşitliliğini belirgin biçimde artırmıştır.
Türkiye'de tarımsal sulamaya ihtiyaç duyulmayan tek yer, dört mevsim yağış alan Karadeniz kıyı şerididir.
Akdeniz Bölgesi'nde sıcaklık ve sulama olanakları elverişli olsa da tarım ürünlerinin her mevsim yetiştirilememesinin temel nedeni karstik arazinin geniş yer tutmasıdır.
Türkiye'deki göller arasında balıkçılık açısından en önemlisi inci kefalı (tarek) barındıran Van Gölü'dür; Beyşehir Gölü tarım sulamasında, Sapanca Gölü tarımsal ve içme suyunda öne çıkar.
Cumhuriyet'in ilk yıllarında Türkiye tarımında tarımla geçinen nüfus fazla, gübre ve makine kullanımı yetersiz, birim alan verimi düşük ve ticari amaçlı tarım yaygın değildi.
Türkiye'de tarımsal verimi artıran başlıca yöntemler zararlılarla mücadele, toprak bakımı, ıslah edilmiş (hibrit) tohum kullanımı ve gübre kullanımının yaygınlaştırılmasıdır; çiftçi sayısını artırmak verimi artırmaz.
Akdeniz ikliminde yağış kışın yoğunlaşıp yaz kurak geçtiğinden, yazın sulama isteyen mısır bu bölgede doğal (sulamasız) koşullarda yetiştirilemez.
Türkiye tarımında seraların dağılışını esas olarak beşeri etkinlikler belirler, birim alandaki gübre kullanımı tüm Avrupa ülkelerinden azdır, iç kesimlerde ürün çeşitliliği kıyılardan düşüktür ve tarım arazilerinde en büyük pay tarla tarımına aittir.
Yaz kuraklığının belirgin olduğu ve yer üstü su kaynaklarının kısıtlı olduğu iç kesimlerde (örn. İç Anadolu ovaları) tarımsal üretim için artezyen ve yer altı suları kritik önem taşırken, yer üstü suyu bol ovalarda (örn. Bafra, Çukurova) yer altı suyuna ihtiyaç görece azdır.
İç kesimlerde sulama olanakları sınırlı olduğundan tarımsal üretimdeki yıllar arası dalgalanmalar daha fazladır; sulama arttıkça üretim artar, azaldıkça düşer.
Sulama imkânlarının artması ve intansif (yoğun) tarımın yaygınlaşması birim alandan alınan verimi artırır, nadasa bırakılan alanları daraltır, üretimin iklime bağımlılığını ve yıllar arası dalgalanmaları azaltır, sanayi bitkilerinin ekim alanını genişletir.
Örnek Sorular
Soru 1
Türkiye'de aşağıdaki bölgelerden hangisinde tarımsal sulamaya en az ihtiyaç duyulur?
A) Karadeniz kıyı şeridi
B) Güneydoğu Anadolu'nun Harran Ovası
C) Ege Bölgesi'nin iç kesimleri
D) İç Anadolu'nun karasal step kuşağı
E) Akdeniz kıyılarının yaz kurak alanları
Cevabı göster
Cevap: A) Karadeniz kıyı şeridi
Karadeniz kıyı şeridi dört mevsim düzenli yağış aldığından tarımsal sulamaya gerek kalmaz; diğer bölgelerde yazın belirgin kuraklık yaşanır.
Soru 2
Türkiye'de kullanılabilir tarım alanlarının beklenenden dar kalmasında etkili olan beşeri faktörler arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Yanlış sulama uygulamaları
B) Düzenli ve yeterli yağış
C) Aşırı mera kullanımı
D) Eğimli arazide hatalı sürüm
E) Toprak erozyonunun hızlanması
Cevabı göster
Cevap: B) Düzenli ve yeterli yağış
Düzenli ve yeterli yağış, tarım alanlarını daraltan bir baskı değil, üretimi destekleyen doğal bir koşuldur; bu nedenle beşeri kısıtlayıcı faktörler arasında yer almaz.
Soru 3
Tarımsal üretimde artezyen ve yer altı sularının kullanımının en kritik önem taşıdığı ova tipi aşağıdakilerden hangisidir?
A) Bafra gibi akarsu deltasına komşu ovalarda
B) Çukurova gibi yer üstü suyu bol kıyı ovalarında
C) Yer üstü suyu kısıtlı İç Anadolu ovalarında
D) Dört mevsim yağışlı Karadeniz dağlık alanlarında
E) Taşkın sularıyla sulanan delta ovalarında
Cevabı göster
Cevap: C) Yer üstü suyu kısıtlı İç Anadolu ovalarında
Yer üstü su kaynakları kısıtlı ve yaz kuraklığı belirgin olan İç Anadolu ovalarında tarımsal üretimin sürdürülebilmesi büyük ölçüde artezyen ve yer altı sularına bağlıdır.
Soru 4
GAP sulama yatırımlarının Şanlıurfa'da doğrudan yol açtığı tarımsal değişim aşağıdakilerden hangisidir?
A) Ormanlık alanların tarıma açılması
B) Tarım nüfusunun hızla azalması
C) Küçükbaş hayvancılığın büyükbaşa dönüşmesi
D) Yetiştirilen ürün çeşitliliğinin artması
E) Tahıl üretiminin tamamen terk edilmesi
Cevabı göster
Cevap: D) Yetiştirilen ürün çeşitliliğinin artması
GAP kapsamında Şanlıurfa'da başlayan sulama çalışmaları bölgede yetiştirilebilecek ürün sayısını ve çeşitliliğini belirgin biçimde artırmıştır.
Soru 5
Türkiye'de iç kesimlerdeki tarımsal üretimin kıyı bölgelerine kıyasla yıldan yıla daha fazla dalgalanmasının başlıca nedeni nedir?
A) İç kesimlerde çalışan tarım nüfusunun her yıl değişmesi
B) İç kesimlerde tarla tarımı yerine bahçe tarımının hâkim olması
C) Kıyı bölgelerinde tarım arazisinin fazla olması
D) İç kesimlerde uygulanan sürüm tekniklerinin geleneksel olması
E) Sulama olanaklarının sınırlı olmasına bağlı üretimin yağışa bağımlı kalması
Cevabı göster
Cevap: E) Sulama olanaklarının sınırlı olmasına bağlı üretimin yağışa bağımlı kalması
Sulama altyapısı yetersiz olan iç kesimlerde tarımsal üretim yağış miktarının yıllık değişimine bağlıdır; bu durum yıllar arası üretim dalgalanmalarını artırır.
Soru 6
Bir bölgede sulama altyapısı genişletilip yoğun (intansif) tarım uygulamaları yaygınlaştırıldığında aşağıdaki sonuçlardan hangisinin ortaya çıkması beklenmez?
A) Yıllar arası üretim dalgalanmalarının artması
B) Nadasa bırakılan arazilerin daralması
C) Sanayi bitkilerinin ekim alanının genişlemesi
D) Üretimin iklim koşullarına bağımlılığının azalması
E) Birim alan veriminin yükselmesi
Cevabı göster
Cevap: A) Yıllar arası üretim dalgalanmalarının artması
Sulama ve yoğun tarım, üretimi iklim koşullarından bağımsız kıldığı için yıllar arası dalgalanmaları azaltır; bu nedenle dalgalanmaların artması beklenmeyen sonuçtur.
Soru 7
Türkiye'deki göller arasında tarımsal sulamada öne çıkan göl aşağıdakilerden hangisidir?
A) Tatlı suyuyla çevre ovaları sulayan Beyşehir Gölü
B) Suyu sodalı olduğundan sulamaya elverişsiz Van Gölü
C) Suyu tuzlu olduğundan sulamada kullanılmayan Tuz Gölü
D) Suyu acı ve çekilen, sulamaya uygun olmayan Burdur Gölü
E) Suyu maden açısından kıymetli olan Acıgöl
Cevabı göster
Cevap: A) Tatlı suyuyla çevre ovaları sulayan Beyşehir Gölü
Tatlı su gölü olan Beyşehir Gölü, çevresindeki tarım alanlarının sulanmasında öne çıkar.
Soru 8
Türkiye'de birim alandan alınan tarımsal verimi doğrudan artırmayan uygulama aşağıdakilerden hangisidir?
A) Islah edilmiş (hibrit) tohum kullanımının yaygınlaştırılması
B) Gübre kullanım oranının artırılması
C) Üretim yapan çiftçi sayısının artırılması
D) Tarım arazilerinde düzenli toprak bakımı yapılması
E) Zararlılarla kimyasal ve biyolojik mücadele yapılması
Cevabı göster
Cevap: C) Üretim yapan çiftçi sayısının artırılması
Çiftçi sayısını artırmak birim alan verimini değil, toplam işgücü miktarını etkiler. Verim artışı hibrit tohum, gübre, zararlı mücadelesi ve toprak bakımı gibi teknik iyileştirmelerle sağlanır.
Soru 9
Türkiye'de pamuk üretim miktarının artmasında belirleyici olan temel etken aşağıdakilerden hangisidir?
A) Pamuk ekim alanlarının her yıl daha da büyütülmesi
B) Yeni tarım arazilerinin üretime açılması
C) Ülkenin dışarıdan pamuk ithalatının artması
D) Sulama ve teknikle birim alan veriminin artması
E) İklimin her bölgede pamuğa elverişli hale gelmesi
Cevabı göster
Cevap: D) Sulama ve teknikle birim alan veriminin artması
Pamuk üretim artışının temel kaynağı ekim alanının genişlemesi değil, sulama olanaklarının ve modern tarım tekniklerinin sağladığı birim alan verim artışıdır.
Soru 10
Mısır bitkisinin Akdeniz iklimi hâkim alanda sulamasız koşullarda yetiştirilememesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Akdeniz bölgesinde kış sıcaklıklarının mısır için çok düşük olması
B) Bölgede tarımsal iş gücünün yetersiz kalması
C) Akdeniz topraklarının mısır kök gelişimine uygun olmaması
D) Mısırın özellikle soğuk iklime uyumlu bir bitki olması
E) Yağışların kışın yoğunlaşıp yaz aylarının kurak geçmesi
Cevabı göster
Cevap: E) Yağışların kışın yoğunlaşıp yaz aylarının kurak geçmesi
Mısır yazın sulama gerektirir; Akdeniz ikliminde yağışlar kışa yoğunlaşıp yaz kurak geçtiğinden sulamasız mısır yetiştiriciliği doğal koşullarda mümkün olmaz.