KPSS Coğrafya · 18 özgün soru · açıklamalı çözümler
Rüzgar ve buzul şekilleri (kumul, lös, yardang; sirk, horn, moren) — Konu Özeti
KPSS Coğrafya kapsamında Rüzgar ve buzul şekilleri (kumul, lös, yardang; sirk, horn, moren) konusunda bilmen gereken 20 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Güneydoğu yönünden esen rüzgârların ortak adı Kıble olup sıcaklıkları yükseltir; tam güneyden esen sıcak rüzgâr ise Lodos'tur.
Buzul aşındırma şekli sirk (çanak), buzul biriktirme şekli ise morendir.
Fön (föhn) rüzgârları Karadeniz ve Akdeniz kıyılarında kışın etkili olarak kış sıcaklıklarını artırır; dağların rüzgâraltı yamaçlarında sıcak ve kuru olarak iner.
Türkiye'deki buzul (sirk) gölleri, Kuaterner'in Pleistosen dönemindeki buzul çağında Anadolu'nun yüksek dağlarında buzul aşındırmasıyla oluşmuştur.
Rüzgâr biriktirme şekilleri kum tepesi (dün/kumul) ve löstür.
Son buzul çağında Türkiye'de Uludağ, Sat Dağı, Bolkar Dağları ve Mescit Dağları'nda buzul şekilleri gelişmiştir; buna karşın yükseltisi görece düşük olan Kaz Dağı'nda buzul şekilleri bulunmaz.
Kumul Bölge Kırmızı Toprakları kumul ana materyali üzerinde gelişir ve Türkiye'de Akdeniz ile Ege kıyılarındaki alçak düzlüklerde (Antalya çevresi, Çukurova) yayılış gösterir.
Türkiye'de kalıcı kar ve buzul şekilleri ancak yaklaşık 2000 metreden yüksek dağlarda görülür; Canik Dağları (~1500 m) kalıcı kar sınırının altında kaldığından bu dağlarda buzul şekillerine rastlanmaz.
Buzul gölleri, buzul aşındırmasıyla oluşan sirk adı verilen çanaklarda birikir.
Türkiye'yi etkileyen en büyük rüzgâr sistemi yıllık rüzgârlardan Batı Rüzgârlarıdır; bu rüzgârlar 30. enlemden 60. enleme doğru sürekli eserek orta kuşakta etkili olur.
Moren topraklar buzul faaliyetlerinin görüldüğü yüksek dağlarda (Erciyes, Kaçkar, Süphan, Cilo) oluşur; Yıldız Dağları yeterince yükselmediği ve buzul faaliyeti görülmediği için moren topraklara rastlanmaz.
Cilo Dağı'nda sirk buzulu oluşumları bulunur.
Rüzgâr aşındırma şekilleri şahin kaya (şampanya kadehi), mantar kaya (şapka kaya) ve tafonidir.
Rüzgâr frekans (esme) gülü yalnızca yer şekilleri ve rüzgârın esme sıklığı hakkında bilgi verir, iklim hakkında bilgi vermez; rüzgâr için geldiği yön önemlidir.
Tam kuzey yönünden esen ve etkili olduğu dönemde sıcaklıkları düşüren soğuk yerel rüzgâr Yıldız'dır; kuzeydoğudan esen soğuk rüzgâr ise Poyraz'dır.
Buzul aşındırması sonucu sirk gölleri oluşan dağlar arasında Kaçkar, Mercan, Köroğlu ve Karçal sayılır; Bolkar Dağları buzul şekilleri barındırsa da buzul sirk göllerine rastlanmaz.
Toros Dağları'ndan denize doğru inen föhn rüzgârı kıyıda sıcaklığı artırıp mikroklima oluşturarak muz tarımına olanak sağlarken, iç bölgelere esen föhn buğdayları kurutup zarar verdiği için 'bakır sattıran rüzgâr' olarak adlandırılır.
Sirk gölleri yalnızca yeterince yüksek dağlarda (2500 m üzeri) oluşur; Güneydoğu Anadolu'da bu yükseklikte dağ bulunmadığından sirk göllerine rastlanmaz.
Rüzgâr enerjisi çevreyi kirletmeyen, ham madde maliyeti olmayan ve kendiliğinden yenilenen bir enerji kaynağıdır; Batı Rüzgârlarının etkisiyle Türkiye'de rüzgâr türbini sayısı giderek artmaktadır.
İç kuvvetlerle oluşan şekiller (Kuzey Anadolu Kıvrım Dağları, Nemrut Krater Gölü, Bozok Platosu, Meke Maarı) ve dış kuvvetlerle oluşan şekiller; dış kuvvetler içinde Aladağlar sirk çukuru buzul, Nevşehir mantar kayası rüzgâr, Sinop Tombolosu/Ölüdeniz kıyı oku dalga, Saklıkent/Geyve akarsu, obruk-mağara karst kökenlidir.
Örnek Sorular
Soru 1
Aşağıdaki dağlardan hangisinde moren topraklara rastlanmaz?
A) Yıldız Dağları
B) Kaçkar Dağları
C) Süphan Dağı
D) Erciyes Dağı
E) Cilo Dağları
Cevabı göster
Cevap: A) Yıldız Dağları
Moren topraklar buzul faaliyetinin görüldüğü Erciyes, Kaçkar, Süphan ve Cilo dağlarında oluşur. Yıldız Dağları yeterince yükselmediğinden buzul faaliyetine ve moren topraklara rastlanmaz.
Soru 2
Türkiye'nin yüksek dağlarındaki sirk göllerinin hangi jeolojik dönemde oluştuğunu doğru biçimde veren ifade hangisidir?
A) Holosen evresinde, iklimin ısınmasıyla
B) Kuaterner-Pleistosen evresinde, küresel soğumayla
C) Kretase evresinde, orojenik hareketlerle
D) Karbonifer evresinde, kıta çarpışmalarıyla
E) Miyosen evresinde, artan yağışlarla
Cevabı göster
Cevap: B) Kuaterner-Pleistosen evresinde, küresel soğumayla
Sirk gölleri, Kuaterner'in Pleistosen evresindeki buzul çağında küresel soğumayla birlikte Anadolu'nun yüksek dağlarında buzul aşındırması sonucu oluşmuştur; bu nedenle doğru yanıt Kuaterner-Pleistosen evresini gösteren…
Soru 3
Türkiye'nin güneydoğusunda yer alan hangi dağda sirk buzulu oluşumları bulunmaktadır?
A) Kaz Dağı
B) Yıldız Dağları
C) Cilo Dağı
D) Canik Dağları
E) Aydın Dağları
Cevabı göster
Cevap: C) Cilo Dağı
Cilo Dağı'nda sirk buzulu oluşumları bulunur. Kaz Dağı, Yıldız Dağları ve Canik Dağları yükseltisi düşük olduğundan buzul şekillerine sahip değildir.
Soru 4
Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisinde bir coğrafi şekil ile onu oluşturan dış kuvvet yanlış verilmiştir?
A) Aladağlar sirk çukuru — buzul
B) Nevşehir mantar kayası — rüzgâr
C) Sinop Tombolosu — dalga/kıyı
D) Nemrut Krater Gölü — akarsu
E) Saklıkent Kanyonu — akarsu
Cevabı göster
Cevap: D) Nemrut Krater Gölü — akarsu
Yanlış eşleştirme 'Nemrut Krater Gölü — akarsu' ifadesidir; Nemrut Krater Gölü iç kuvvetlerle (volkanik/magmatik faaliyet) oluşmuştur, akarsu gibi bir dış kuvvetle değil.
Soru 5
Kurak bölgelerde rüzgârın kum ve toz tanelerini taşıyarak taşların alt kısmını aşındırması sonucu hangi şekiller meydana gelir?
A) Moren, drumlin ve buzul vadisi
B) Sirk, horn ve buzul seti
C) Tombolo, lagün ve kıyı oku
D) Kumul, lös ve barkan
E) Mantar kaya, tafoni ve yardang
Cevabı göster
Cevap: E) Mantar kaya, tafoni ve yardang
Rüzgâr aşındırma şekilleri mantar kaya (şahin kaya), tafoni ve yardangdır; doğru yanıt bu üç şekli içeren ifadedir.
Soru 6
Fön rüzgârının dağların rüzgâraltı yamaçlarında ılınarak ve kurumuş biçimde alçalmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Güneş ışınlarını yamaçta dik açıyla almasının ısıtması
B) Rüzgârüstü yamaçta yağış bırakıp yoğunlaşma ısısı alarak inmesi
C) Kutuptan gelen soğuk kütleleri önünde sürüklemesi
D) Okyanustan gelen nemli havanın dağda tümüyle kuruması
E) Alçak basınç alanlarından beslenip iç bölgelere yönelmesi
Cevabı göster
Cevap: B) Rüzgârüstü yamaçta yağış bırakıp yoğunlaşma ısısı alarak inmesi
Fön rüzgârı rüzgârüstü yamaçta yükselirken yağış bırakır ve bu yoğunlaşma sırasında ısı kazanır; rüzgâraltı yamaçta kuru adyabatik ısınmayla alçaldığından başlangıçtakinden daha ılık ve kuru iner.
Soru 7
Buzul kökenli yerşekilleri değerlendirildiğinde, sirk ve moren hangi süreçlerle oluşmuştur?
A) Sirk: biriktirme — Moren: aşındırma
B) Her ikisi de aşındırmayla oluşur
C) Sirk: aşındırma — Moren: biriktirme
D) Sirk: çözülme — Moren: taşıma
E) Her ikisi de biriktirmeyle oluşur
Cevabı göster
Cevap: C) Sirk: aşındırma — Moren: biriktirme
Sirk, buzul aşındırmasıyla oluşan çanak biçimli bir şekilken; moren, buzulun taşıdığı malzemeyi biriktirmesiyle meydana gelir.
Soru 8
Canik Dağları'nda buzul şekillerine rastlanmamasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Karadeniz'e bakan yamaçlardaki yoğun bitki örtüsünün buzullanmayı engellemesi
B) Çok genç tektonik hareketlerle oluşup buzul çağını kaçırmış olması
C) Buzul çağında bölgenin tropikal iklim kuşağında yer almış olması
D) Yaklaşık 1500 m yükseltisinin kalıcı kar sınırının altında kalması
E) Denizden aldığı yüksek nem nedeniyle kar yerine yağmur düşmesi
Cevabı göster
Cevap: D) Yaklaşık 1500 m yükseltisinin kalıcı kar sınırının altında kalması
Türkiye'de kalıcı kar ve buzul şekilleri yaklaşık 2000 metreden yüksek dağlarda görülür; Canik Dağları yaklaşık 1500 m yükseltisiyle bu kalıcı kar sınırının altında kaldığından buzul şekillerine rastlanmaz.
Soru 9
30. enlemden 60. enleme doğru sürekli esen ve orta kuşakta etkili olan yıllık rüzgârlar hangileridir?
A) Alizeler
B) Kutup Rüzgârları
C) At Enlemi Rüzgârları
D) Muson Rüzgârları
E) Batı Rüzgârları
Cevabı göster
Cevap: E) Batı Rüzgârları
30. enlemden 60. enleme doğru sürekli esen yıllık rüzgârlar Batı Rüzgârlarıdır; bu rüzgârlar orta kuşakta etkili olup Türkiye'yi de etkiler.
Soru 10
Aşağıdakilerden hangisi rüzgâr biriktirme şekilleri arasında yer alır?
A) Kumul ile lös
B) Mantar kaya ile şahin kaya
C) Tafoni ile yardang
D) Sirk ile moren
E) Horn ile drumlin
Cevabı göster
Cevap: A) Kumul ile lös
Rüzgâr biriktirme şekilleri kum tepesi (kumul/dün) ve löstür; doğru yanıt kumul ile lösü içeren ifadedir.
Soru 11
Yüksek dağlarda buzul aşındırmasıyla oluşan çanak biçimli çukurların tabanında su toplanması hangi şekli ortaya çıkarır?
A) Moren seti
B) Drumlin sırtı
C) Sirk gölü
D) Piramidal doruk
E) Fiyort koyu
Cevabı göster
Cevap: C) Sirk gölü
Buzul aşındırmasıyla oluşan çanak biçimli çukurlara sirk denir; bu çanakların tabanında su toplandığında sirk gölü meydana gelir.
Soru 12
Güneydoğu Anadolu'da sirk göllerine rastlanmamasının nedeni nedir?
A) Bölgenin buzul çağı boyunca tropikal iklim altında kalması
B) Bölgedeki kaya türünün buzul aşındırmasına dirençli olması
C) Bölgede rüzgârın aşırı güçlü olması nedeniyle sirk çanaklarının dolmaması
D) Bölgedeki dağların yükseltisinin yaklaşık 2500 m sınırının altında olması
E) Güneydoğu Anadolu'nun çöl iklimine sahip olduğundan buzul oluşmaması
Cevabı göster
Cevap: D) Bölgedeki dağların yükseltisinin yaklaşık 2500 m sınırının altında olması
Sirk gölleri yalnızca yaklaşık 2500 m üzerindeki yüksek dağlarda oluşur. Güneydoğu Anadolu'da bu yüksekliğe ulaşan dağlar bulunmadığından sirk göllerine rastlanmaz.
Soru 13
Rüzgâr enerjisinin diğer enerji kaynaklarına kıyasla öne çıkan özelliğini doğru veren seçenek hangisidir?
A) Ham madde maliyeti düşük olsa da çevreyi kirleten bir kaynaktır
B) Yenilenebilir olsa da üretiminde çevre kirliliği oluşturur
C) Çevreyi kirletmeyen, ham madde gerektirmeyen ve kendini yenileyen bir kaynaktır
D) Fosil yakıtlara göre daha pahalı ve sınırlı kullanımlı bir türdür
E) Yalnızca ekvatoral kuşakta verimli biçimde kullanılabilen bir kaynaktır
Cevabı göster
Cevap: C) Çevreyi kirletmeyen, ham madde gerektirmeyen ve kendini yenileyen bir kaynaktır
Rüzgâr enerjisi çevreyi kirletmeyen, ham madde gerektirmeyen ve kendini yenileyen bir enerji kaynağıdır; Türkiye'de Batı Rüzgârlarının etkisiyle rüzgâr türbini sayısı artmaktadır.
Soru 14
Son buzul çağında Türkiye'de buzul şekillerinin geliştiği dağlar arasında sayılmayan hangisidir?
A) Uludağ
B) Sat Dağı
C) Bolkar Dağları
D) Mescit Dağları
E) Kaz Dağı
Cevabı göster
Cevap: E) Kaz Dağı
Son buzul çağında Uludağ, Sat Dağı, Bolkar Dağları ve Mescit Dağları'nda buzul şekilleri gelişmiştir. Kaz Dağı'nın yükseltisi görece düşük olduğundan bu dağda buzul şekilleri bulunmaz.
Soru 15
Türkiye'de Toros Dağları'ndan kıyıya inen föhn rüzgârı hakkında aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Dağların rüzgâr üstü yamaçlarında nem bırakmadan alçalır, bu yüzden kıyıda soğuktur
B) Muz tarımının bu bölgelerde mümkün olmasına katkı sağlar
C) İç bölgelere eserken buğdayları kurutup zarar verdiğinden 'bakır sattıran rüzgâr' adını alır
E) Dağların rüzgâraltı yamaçlarından kıyıya doğru sıcak ve kuru iner
Cevabı göster
Cevap: A) Dağların rüzgâr üstü yamaçlarında nem bırakmadan alçalır, bu yüzden kıyıda soğuktur
Föhn rüzgârı rüzgâr üstü yamaçta nem bıraktıktan sonra rüzgâraltı yamaçta daha sıcak ve kuru inerek kıyıda mikroiklim yaratır; 'soğuktur' ifadesi yanlıştır.