Nüfus yapısı ve piramitleri (yaş, cinsiyet, eğitim, çalışan nüfus) Soruları
KPSS Coğrafya · 18 özgün soru · açıklamalı çözümler
Nüfus yapısı ve piramitleri (yaş, cinsiyet, eğitim, çalışan nüfus) — Konu Özeti
KPSS Coğrafya kapsamında Nüfus yapısı ve piramitleri (yaş, cinsiyet, eğitim, çalışan nüfus) konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Normal faylar arasında yükselen bloklarla (horst) oluşan Türkiye dağları Boz Dağlar, Aydın Dağları, Madra Dağı, Yunt Dağı ve Tahtalı Dağları'dır; Kaçkar Dağları ise kıvrımlı-granitik yapıdadır.
Türkiye'de dağlık, engebeli veya karstik yapıya sahip Taşeli Platosu, Yıldız Dağları ve Menteşe Yöresi gibi alanlar ulaşım ve tarım güçlüğü nedeniyle seyrek nüfusludur.
1927'den günümüze Türkiye'de toplam nüfus sürekli artmış, şehir nüfusu kır nüfusunu geçmiş, yaşlı nüfus ve yaşlı bağımlı oranı artarken çocuk bağımlı oranı azalmış, nüfusun ikiye katlanma süresi uzamıştır.
Tarımda teknolojinin gelişmesiyle insan gücü ihtiyacı azalır; doğurganlığın azalması ve insan ömrünün uzaması ortanca yaşı yükseltir.
Doğalgazla çalışan termik santraller İstanbul Ambarlı, Bursa Ovaakça ve Kırklareli Hamitabat'ta bulunur.
Türkiye'de iç göç sonucu göç veren bölgelerde tarım-hayvancılık iş gücü azalır, genç nüfusun gitmesiyle yaşlı nüfus oranı artar, kırsal ekonomi geriler ve verimli araziler atıl kalabilir.
Demografik yatırım, nüfusun eğitim ve sağlığına yapılan yatırımdır; kalkınmadan farklıdır ve artması nüfus artışının olumsuz sonuçlarından sayılır.
Türkiye'de asfaltit rezervi fazladır ve ihraç edilir; Şırnak'ta asfaltitle çalışan bir termik santral bulunur.
Yer küre, en ince katman olan yer kabuğu, manto ve çekirdek olmak üzere iç içe üç katmandan oluşur.
Nüfus piramidinden cinsiyet oranı, yaş grubu büyüklükleri ve yaş dağılımı gibi statik bilgiler okunabilir; yıllık nüfus artış hızı gibi dinamik göstergeler piramitten doğrudan elde edilemez.
Türkiye'de 15-64 yaş aktif çalışan nüfusun sektörel dağılımı hizmetler %56,2, sanayi %20,5, tarım %17,6, inşaat %5,7 şeklindedir.
Nüfus sayımından toplam nüfus, doğum-ölüm sayıları, eğitim-sağlık durumu, nüfus artış hızı, yaş ve cinsiyet dağılımı, okuryazar nüfus, çalışanların sektörel dağılımı, kır-kent nüfusu doğrudan elde edilir.
Hızlı nüfus artışının olumsuz sonuçları kişi başına düşen milli gelirin azalması, doğal kaynakların tükenmesi, işsizliğin artması ve eğitim-sağlık kalitesinin düşmesidir.
Türkiye'de (2023) kentsel nüfus oranı %90'ın üzerine çıkmış, çalışma çağı nüfusu yaşlı nüfustan fazla, ortanca yaş yükselmekte ve doğurganlık hızı düşmektedir.
Linyitle çalışan termik santraller Ankara Çayırhan, Çanakkale Çan, Manisa Soma, Kütahya Tavşanlı-Tunçbilek, Muğla Yatağan ve Kahramanmaraş Afşin-Elbistan'da yer alır.
Türkiye'de eğitim düzeyinin yükselmesi, kadının iş hayatına katılması, evlilik yaşının yükselmesi ve doğum kontrolünün yaygınlaşması (özellikle 1985 sonrası) doğum oranlarını ve nüfus artış hızını düşürmüştür.
15-64 yaş aralığındaki çalışma çağı nüfusu içinde fiilen bir işte çalışıp gelir elde eden kesime çalışan (faal) nüfus denir; bu grup yalnızca istihdam edilenleri kapsar. Çalışma çağındaki işsizler (iş arayanlar) çalışan nüfusa değil, daha geniş bir kavram olan işgücüne dahildir.
Göçle nüfusu artan yerlerde, çalışma çağındaki erkeklerin iş bulmak için göç etmesi nedeniyle cinsiyet oranı erkekler lehine bozulur.
Türkiye'de göç hareketlerine genellikle erkekler katılır ve sürekli göç veren iller genellikle azgelişmiş illerdir.
Belirli bir merkez yüksek doğurganlık oranına sahip olsa da, ölüm oranının yüksekliği nedeniyle reel (gerçek) nüfus artış hızı düşük olabilir.
Türkiye'de 1980'den itibaren nüfus politikasında nicel (sayısal) özelliklerden çok nitel (eğitim, sağlık, beceri) özelliklere önem verilmeye başlanmıştır.
Yeni Zelanda, Büyük Okyanus'un güneyinde Avustralya'nın güneydoğusunda yer alır; adı Hollanda'nın Zeeland iline atfen verilmiş, 1642'de Abel Tasman tarafından keşfedilmiş, nüfusu yaklaşık 5 milyon olup çoğunluğu Avrupa kökenlidir.
Örnek Sorular
Soru 1
Türkiye'de 15-64 yaş grubundaki aktif çalışan nüfusun sektörel dağılımı büyükten küçüğe doğru sıralandığında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Hizmetler > Sanayi > Tarım > İnşaat
B) Hizmetler > Sanayi > İnşaat > Tarım
C) Sanayi > Hizmetler > Tarım > İnşaat
D) Tarım > Hizmetler > Sanayi > İnşaat
E) Hizmetler > Tarım > Sanayi > İnşaat
Cevabı göster
Cevap: A) Hizmetler > Sanayi > Tarım > İnşaat
Türkiye'de aktif çalışan nüfusun sektörel dağılımı: Hizmetler %56,2 > Sanayi %20,5 > Tarım %17,6 > İnşaat %5,7 şeklindedir.
Soru 2
Ortanca yaş kavramıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Ortanca yaş, bir toplumdaki tüm bireylerin yaşlarının aritmetik ortalaması olarak hesaplanır.
B) Ortanca yaş, nüfus yaşa göre sıralandığında tam ortada kalan kişinin yaşıdır.
C) Evlilik yaşındaki artış, ortanca yaşı belirleyen başlıca etkendir.
D) Ortanca yaş, ölüm oranındaki değişimlere bağlı bir göstergedir.
E) Eğitim seviyesi ortanca yaşı belirler, doğum oranlarını ise etkilemez.
Cevabı göster
Cevap: B) Ortanca yaş, nüfus yaşa göre sıralandığında tam ortada kalan kişinin yaşıdır.
Ortanca yaş aritmetik ortalama değil, sıralanmış nüfusun tam ortasındaki kişinin yaşıdır. Evlilik yaşı ve eğitim seviyesi doğum oranlarını doğrudan etkilerken ortanca yaşı bu kanallar aracılığıyla dolaylı olarak etkiler.
Soru 3
Türkiye'de 1980'den sonra benimsenen nüfus politikasındaki temel değişim aşağıdakilerden hangisiyle ifade edilir?
A) Nüfusu artırmaya yönelik teşvikler politikasının sürdürülmesi
B) Nüfus sayımı aralıklarının uzatılması
C) Nüfusun sayısal büyüklüğünden nitelik temelli gelişime geçiş
D) Nüfus hareketlerinin coğrafi dağılımı yerine cinsiyet dengesine odaklanılması
E) Yabancı nüfusu çekmek amacıyla göç politikasının serbestleştirilmesi
Cevabı göster
Cevap: C) Nüfusun sayısal büyüklüğünden nitelik temelli gelişime geçiş
Türkiye 1980 öncesi nüfusu artırma odaklı bir politika izlerken, 1980'den sonra nicel büyüklük yerine nitel gelişim, yani eğitim, sağlık ve beceri düzeyinin yükseltilmesi ön plana çıkmıştır.
Soru 4
Türkiye'de yoğun iç göç veren bir bölgede yaşanan demografik ve ekonomik sonuçlara ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Genç nüfusun göç etmesiyle yaşlı nüfusun oranı artar.
B) Tarım ve hayvancılık sektöründe çalışan nüfus azalır.
C) Verimli tarım arazileri zamanla atıl kalabilir.
D) Kırsal ekonomide canlanma ve büyüme yaşanır.
E) Kırsal kesimde ekonomik gerileme gözlemlenir.
Cevabı göster
Cevap: D) Kırsal ekonomide canlanma ve büyüme yaşanır.
Göç veren bölgelerde aktif iş gücü azaldığından kırsal ekonomi geriler; canlanma değil, çöküş yaşanır.
Soru 5
Bir ülkede tarımda makineleşmenin artması, doğurganlık oranının düşmesi ve ortalama yaşam süresinin uzaması birlikte değerlendirildiğinde bu süreçlerin ortak sonucu aşağıdakilerden hangisidir?
A) Genç yaş gruplarının nüfus içindeki payının artması
B) Çocuk nüfusunun toplam nüfus içindeki payının artması
C) Kentsel nüfus oranının belirgin biçimde azalması
D) Nüfus artış hızının yeniden yükselmesi
E) Ortanca yaşın yükselmesi
Cevabı göster
Cevap: E) Ortanca yaşın yükselmesi
Tarımda teknoloji gelişince insan gücü ihtiyacı azalır; doğurganlığın düşmesi ve ömrün uzaması ise nüfusu yaşlandırarak ortanca yaşı yükseltir. Bu nedenle ortak sonuç ortanca yaşın yükselmesidir.
Soru 6
Türkiye'de 1960-2014 yılları arasında nüfus artış hızının düşmesine karşın toplam nüfusun artmaya devam etmesinin açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?
A) Bu dönemde Türkiye'nin toplam nüfusu düşmüştür.
B) Artış hızı düşse de hâlâ pozitif olduğundan toplam nüfus büyümeye devam etmiştir.
C) Yıllık artış hızının gerilemesi yalnızca kırsal nüfusu etkilemiştir.
D) 2014'te binde 28 olan artış hızı, 1960'taki binde 13 seviyesine yükselmiştir.
E) Nüfusun artmaya devam etmesi yüksek göç alımıyla açıklanabilir.
Cevabı göster
Cevap: B) Artış hızı düşse de hâlâ pozitif olduğundan toplam nüfus büyümeye devam etmiştir.
Artış hızı binde 28'den binde 13'e gerilemesine karşın sıfırın üzerinde kaldığından Türkiye nüfusu artmaya devam etmiştir. Hız düşüyor ama büyüme sürüyor; bu demografik bir paradoks değil matematiksel bir sonuçtur.
Soru 7
Türkiye'de özellikle 1985 sonrasında nüfus artış hızının düşmesinde en etkili etkenler arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Kadının iş hayatına katılım oranının artması
B) Doğum kontrolünün daha geniş bir kesimde yaygınlaşması
C) Kırdan kente göçün azalması ve kırsal nüfusun artması
D) Eğitim düzeyinin yükselmesi
E) Evlilik yaşının yükselmesi
Cevabı göster
Cevap: C) Kırdan kente göçün azalması ve kırsal nüfusun artması
Nüfus artış hızını düşüren etkenler; eğitim, kadının iş hayatına katılımı, evlilik yaşının yükselmesi ve doğum kontrolünün yaygınlaşmasıdır.
Soru 8
Türkiye'de iç göç hareketleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Göç hareketlerine ağırlıklı olarak yaşlı bireyler katılmaktadır.
B) Göç veren iller genellikle ekonomik açıdan daha gelişmiş bölgelerdedir.
C) Türkiye'de iç göçte kadın nüfusu erkek nüfusundan daha belirleyici rol oynamaktadır.
D) Göç hareketlerine genellikle erkekler katılmakta ve göç veren iller azgelişmiş illerdir.
E) Sürekli göç veren iller, büyük sanayi kentlerinin çevresidir.
Cevabı göster
Cevap: D) Göç hareketlerine genellikle erkekler katılmakta ve göç veren iller azgelişmiş illerdir.
Türkiye'de iç göç hareketlerine genellikle erkekler katılmakta, sürekli göç veren iller ise ekonomik açıdan gelişmemiş illerdir.
Soru 9
Bir ülkenin "çalışan (faal) nüfusu" denildiğinde aşağıdakilerden hangisi kastedilir?
A) Ülke nüfusunun tamamından doğal nüfus artışının çıkarılmasıyla bulunan kesim
B) 0-14 yaş arasındaki okul çağındaki nüfus
C) 65 yaş üzerinde olup emeklilik geliri elde eden nüfus
D) İş arayıp henüz bulamamış olanlar da dahil 15 yaş üzerindeki tüm işgücü
E) 15-64 yaş aralığında olup fiilen bir işte çalışan nüfus
Cevabı göster
Cevap: E) 15-64 yaş aralığında olup fiilen bir işte çalışan nüfus
Çalışan (faal) nüfus, 15-64 yaş aralığında olup fiilen bir işte çalışıp gelir elde eden kesimdir; yani istihdam edilenleri kapsar. İş arayan işsizler bu gruba değil, daha geniş bir kavram olan işgücüne dahildir.
Soru 10
Yoğun iç göç alan sanayi ve hizmet merkezlerinde cinsiyet dengesinin nasıl değiştiğini açıklayan ifade aşağıdakilerden hangisidir?
A) Doğum oranındaki belirgin artış nedeniyle kadın nüfusu erkek nüfusunu geçer.
B) Göç eden yaşlı nüfus nedeniyle cinsiyet dağılımı değişmeden kalır.
C) Çalışma çağındaki erkeklerin göçü nedeniyle erkek nüfusu oranı artar.
D) Kadınların iş için tercihen göç etmesi nedeniyle kadın nüfus oranı yükselir.
E) Göç alan merkezlerde yaş yapısı yaşlanır, cinsiyet dengesi bozulmaz.
Cevabı göster
Cevap: C) Çalışma çağındaki erkeklerin göçü nedeniyle erkek nüfusu oranı artar.
Türkiye'de iç göçlere ağırlıklı olarak çalışma çağındaki erkekler katılır. Bu nedenle göç alan şehirlerde erkek nüfusu oransal olarak artar ve cinsiyet dengesi erkekler lehine bozulur.
Soru 11
1927'den günümüze Türkiye nüfusunda gözlemlenen değişimler arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Toplam nüfus sürekli artış göstermiştir.
B) Nüfusun ikiye katlanma süresi kısalmıştır.
C) Yaşlı bağımlı oranı artarken çocuk bağımlı oranı azalmıştır.
D) Şehir nüfusu kır nüfusunu geçmiştir.
E) Yaşlı nüfusun toplam nüfus içindeki payı artmıştır.
Cevabı göster
Cevap: B) Nüfusun ikiye katlanma süresi kısalmıştır.
1927'den günümüze nüfus artış hızı yavaşladığından nüfusun ikiye katlanma süresi uzamıştır, kısalmamıştır. Diğer tüm ifadeler doğrudur.
Soru 12
2023 nüfus sayımı sonuçlarına göre Türkiye'nin nüfus yapısıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Kadın nüfusu erkek nüfusundan genel olarak fazladır.
B) 65 yaş üzerinde erkek nüfusu kadın nüfusunu geçmektedir.
C) Okuryazarlık oranı kadınlarda erkeklerden daha yüksektir.
D) 65 yaş üzerinde kadın nüfusu erkek nüfusundan fazladır.
E) Kırsal nüfus kentsel nüfusu aşmaktadır.
Cevabı göster
Cevap: D) 65 yaş üzerinde kadın nüfusu erkek nüfusundan fazladır.
2023 verilerine göre toplam nüfusta erkekler fazla iken 65 yaş üstü kesimde kadınlar daha fazladır. Erkeklerde okuryazarlık oranı daha yüksek, kentsel nüfus ise kırsaldan fazladır.
Soru 13
Aşağıdakilerden hangisi nüfus sayımından doğrudan elde edilen bilgilerden biri değildir?
A) Okuryazar nüfus miktarı
B) Yaş ve cinsiyet dağılımı
C) Çalışanların sektörlere göre dağılımı
D) Kır ve kent nüfusu arasındaki fark
E) Kişi başına düşen millî gelir
Cevabı göster
Cevap: E) Kişi başına düşen millî gelir
Nüfus sayımı demografik verileri doğrudan verir; kişi başına düşen millî gelir ekonomik bir göstergedir ve nüfus sayımı kapsamında değil, ekonomi istatistikleriyle elde edilir.
Soru 14
Demografik yatırım kavramıyla kastedilen aşağıdakilerden hangisidir?
A) Nüfusun eğitim ve sağlık hizmetlerine ayrılan yatırımlar
B) Altyapı ve ulaşım tesislerine yapılan kamu harcamaları
C) Fabrika ve üretim tesislerine yapılan sanayi yatırımları
D) Konut ve şehirleşmeye yönelik yapılan inşaat harcamaları
E) Tarımsal üretimi artırmaya yönelik sulama ve makine yatırımları
Cevabı göster
Cevap: A) Nüfusun eğitim ve sağlık hizmetlerine ayrılan yatırımlar
Demografik yatırım, nüfusun eğitim ve sağlığına yapılan yatırımdır; ekonomik kalkınma yatırımlarından (altyapı, sanayi vb.) farklıdır ve hızlı nüfus artışının olumsuz sonuçlarından biri olarak ele alınır.
Soru 15
Doğurganlık oranı yüksek olan bir bölgede nüfus artış hızının yine de düşük kalmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Bölgedeki göç alma oranının yükselmesi
B) Eğitim seviyesindeki ani artış
C) Ölüm oranının da yüksek olması
D) Kentleşme hızının azalması
E) Ortanca yaşın düşmesi
Cevabı göster
Cevap: C) Ölüm oranının da yüksek olması
Nüfus artış hızı = doğum oranı − ölüm oranı ± göç. Doğurganlık yüksek olsa bile ölüm oranı da yüksekse reel nüfus artışı düşük kalır.