Nüfus dağılışı ve yoğunluk türleri (aritmetik, fizyolojik, tarımsal) Soruları
KPSS Coğrafya · 24 özgün soru · açıklamalı çözümler
Nüfus dağılışı ve yoğunluk türleri (aritmetik, fizyolojik, tarımsal) — Konu Özeti
KPSS Coğrafya kapsamında Nüfus dağılışı ve yoğunluk türleri (aritmetik, fizyolojik, tarımsal) konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Fizyolojik nüfus yoğunluğu, toplam nüfusun tarım (ekili-dikili) alanlarına bölünmesiyle hesaplanır; tarım alanı dar olan yerlerde yüksek çıkar.
Aynı il için aritmetik, tarımsal ve fizyolojik nüfus yoğunluğu haritaları verilip farkın nedeninin sorulması tipik bir KPSS soru arketipidir; Hakkari gibi engebeli-tarım alanı dar iller bu desene örnektir.
Arazi toplulaştırması sonucunda tarımsal üretim artışı, zaman kaybının azalması, teknoloji kullanımının ve mülkiyet yapısı değişiminin artması beklenir; işletme sayısı ise azalır.
Bölge nüfusu ile nüfus yoğunluğundan yüz ölçümü tahmin edilebilir; İç Anadolu, Türkiye'nin yüz ölçümü en büyük coğrafi bölgesidir (~151.000 km²) ve ikinci sıradaki Karadeniz'den (~146.000 km²) daha geniştir.
İzmir, Aydın ve Adana'da mevsime bağlı nüfus değişiminde turizm ve tarım sektörleri etkilidir; bu iller hem kıyı turizmi hem tarımsal üretim nedeniyle mevsimlik işçi göçü çeker.
Türkiye'de tarımsal faaliyetlerin kıyı ovalarında yoğunlaşmasının temel nedeni iklim ve yer şekillerinin tarıma uygun olmasıdır.
Türkiye'de aritmetik nüfus yoğunluğu sürekli artar çünkü yüz ölçümü (payda) sabitken nüfus (pay) her sayım döneminde artmaktadır.
Yüz ölçümü ile nüfus yoğunluğu arasında ters orantı yoktur; 1990 verilerinde İstanbul küçük alana rağmen en yüksek (2637) yoğunluğa, Kars geniş alana rağmen düşük (15) yoğunluğa sahiptir.
Su kirliliğinin en az/en çok yaşandığı körfezin sorulması; nüfus-sanayi yoğunluğu ile evsel/tarımsal atık kaynaklarını körfez adlarıyla eşleştirmeye dayalı bir soru arketipidir.
Kıyıya yakın alanların aritmetik nüfus yoğunluğu yanıltıcı olabilir; gerçek yoğunlaşma sanayi ve verimli tarıma elverişli iç bölgelerdedir (ör. Bursa'nın aritmetik yoğunluğu yüksektir).
İç Anadolu Bölgesi'nde buğday, arpa ve şeker pancarı en fazla üretilir, nadas en yaygındır ve tarımsal nüfus yoğunluğu en az olan bölgeler arasındadır.
Aritmetik nüfus yoğunluğu, toplam nüfusun yüz ölçümüne (km²) bölünmesiyle hesaplanır.
Kırıkkale sanayisinin gelişmesinde tarımsal faaliyetler değil savunma sanayii ve silah fabrikası gibi devlet yatırımları belirleyici olmuştur.
Aynı yerde fizyolojik nüfus yoğunluğu, paydaları aynı olup payı (toplam nüfus) daha büyük olduğundan her zaman tarımsal nüfus yoğunluğundan fazladır.
Bir ilin nüfusu yüz ölçümü ile nüfus yoğunluğunun çarpımına eşittir; bu nedenle yüz ölçümü en büyük il değil, alan×yoğunluk çarpımı en büyük olan il en kalabalıktır.
İstanbul'da nüfus en fazla, tarım alanı çok kısıtlı olduğu için fizyolojik nüfus yoğunluğu en yüksektir.
Aritmetik, tarımsal ve fizyolojik nüfus yoğunlukları farklı paydalara bölünür: aritmetik toplam alana, tarımsal tarım nüfusu/tarım alanına, fizyolojik toplam nüfus/tarım alanına oranlanır.
Türkiye'nin tarım ürünleri ihracatında en büyük paya sahip liman İzmir Limanı'dır.
Türkiye'de buğdayın tarımsal yeterlilik oranı %87,3 düzeyinde olup ihtiyacı tam karşılamadığından buğday ithal edilen bir üründür.
Türkiye'nin 2023 yılı aritmetik nüfus yoğunluğu yaklaşık 111 kişi/km²'dir.
Türkiye'de tarımsal nüfus yoğunluğu, tarım alanlarının dar ve parçalı olduğu yerlerde yükselir; en yüksek olduğu bölge Karadeniz'dir (Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da da yüksektir). İç Anadolu, Marmara ve Ege'de ise geniş ve makineli tarım nedeniyle bu oran görece düşüktür.
Türkiye'de aritmetik nüfus yoğunluğunun en yüksek olduğu bölgeler Marmara, İç Anadolu ve Karadeniz'dir.
Örnek Sorular
Soru 1
Engebeli ve dağlık yapısıyla tarım alanları oldukça dar olan bir ilde aşağıdaki durumların hangisi gözlemlenir?
A) Tarımsal ve fizyolojik yoğunluk yüksek, aritmetik yoğunluk düşük
B) Aritmetik yoğunluk yüksek, tarımsal ve fizyolojik yoğunluk düşük
C) Üç yoğunluk türü de orantılı biçimde düşük kalır
D) Fizyolojik yoğunluk düşük, tarımsal yoğunluk aritmetikten yüksek
E) Aritmetik yoğunluk ile fizyolojik yoğunluk birbirine yaklaşır
Cevabı göster
Cevap: A) Tarımsal ve fizyolojik yoğunluk yüksek, aritmetik yoğunluk düşük
Dağlık ilde toplam yüzölçümü büyük ama tarım alanı dardır. Aritmetik yoğunluk = nüfus/toplam alan olduğundan düşük kalır. Öte yandan tarımsal/fizyolojik yoğunluk paydası dar tarım alanı olduğundan yüksek çıkar.
Soru 2
Aritmetik nüfus yoğunluğunun, nüfusun gerçek dağılımı hakkında yanıltıcı olabileceğine en iyi kanıt olarak hangi durum gösterilebilir?
A) Kırsal bir ilin büyükşehirle aynı aritmetik yoğunluğa sahip olması hiçbir koşulda mümkün değildir.
B) Geniş yüzölçümlü bir ilde nüfus yalnızca kıyı şeridinde toplanırsa yoğunluk düşük görünür.
C) Aritmetik yoğunluk hesabında tarım alanları da payda olarak kullanıldığından sonuç sapar.
D) Fizyolojik nüfus yoğunluğu her durumda aritmetik nüfus yoğunluğuyla eşit çıkar.
E) Küçük yüzölçümlü iller asla büyük nüfuslu olamaz; yüzölçümü tek belirleyicidir.
Cevabı göster
Cevap: B) Geniş yüzölçümlü bir ilde nüfus yalnızca kıyı şeridinde toplanırsa yoğunluk düşük görünür.
Aritmetik yoğunluk, nüfusun tüm alana eşit dağıldığı varsayımına dayanır.
Soru 3
Türkiye'de tarımsal faaliyetlerin iç bölgelerden çok kıyı ovalarında yoğunlaştığının temel açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?
A) Kıyı ovalarının yüz ölçümünün daha geniş olması
B) Kıyı bölgelerinde nüfus yoğunluğunun fazla olması nedeniyle işgücü talebinin yüksek olması
C) Kıyılarda sulama olanaklarının iç bölgelere göre daha kapsamlı geliştirilmesi
D) İklim ve yer şekillerinin kıyı ovalarında tarıma elverişli koşullar oluşturması
E) Kıyı ovalarındaki aritmetik nüfus yoğunluğunun tarım üretimini zorunlu kılması
Cevabı göster
Cevap: D) İklim ve yer şekillerinin kıyı ovalarında tarıma elverişli koşullar oluşturması
Kıyı ovalarında ılıman ve yağışlı iklim ile düz arazi yapısı tarım için en elverişli koşulları sunar. Bu nedenle tarımsal faaliyetler kıyı ovalarında yoğunlaşır; iklim ve yer şekilleri belirleyici etkendir.
Soru 4
Aşağıdaki tabloda dört ilin yüzölçümü ve aritmetik nüfus yoğunluğu verilmiştir. Bu illerin nüfusları büyükten küçüğe doğru hangi sıralamaya göre dizilir?
| İl | Yüzölçümü (km²) | Nüfus Yoğunluğu (kişi/km²) |
|----|-----------------|-----------------------------|
| P | 10 000 | 80 |
| Q | 5 000 | 200 |
| R | 20 000 | 30 |
| S | 8 000 | 120 |
A) P > Q > S > R
B) S > Q > R > P
C) R > P > S > Q
D) P > S > Q > R
E) Q > S > P > R
Cevabı göster
Cevap: E) Q > S > P > R
Nüfus = Yüzölçümü × Nüfus Yoğunluğu formülüyle: P=10.000×80=800.000; Q=5.000×200=1.000.000; R=20.000×30=600.000; S=8.000×120=960.000. Büyükten küçüğe: Q>S>P>R.
Soru 5
Herhangi bir bölge için fizyolojik nüfus yoğunluğunun tarımsal nüfus yoğunluğundan her zaman büyük olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Fizyolojik yoğunlukta payda olarak daha küçük bir alan kullanılmaktadır.
B) İkisinde de payda tarım alanıdır; fizyolojikte pay toplam nüfus, tarımsalda tarım nüfusudur.
C) Fizyolojik yoğunluk hesabında aritmetik yüzölçümü de eklenerek büyütülmektedir.
D) Tarımsal nüfus yoğunluğu yalnızca kırsal alanlar için hesaplandığından küçük çıkar.
E) İkisinde de payda toplam yüzölçümüdür; fizyolojikte pay toplam nüfus, tarımsalda tarım nüfusudur.
Cevabı göster
Cevap: B) İkisinde de payda tarım alanıdır; fizyolojikte pay toplam nüfus, tarımsalda tarım nüfusudur.
Her iki türün de paydası tarım alanıdır. Pay olarak fizyolojik yoğunluk toplam nüfusu, tarımsal yoğunluk ise yalnızca tarımla geçinen nüfusu kullanır. Toplam nüfus ≥ tarımsal nüfus olduğundan fizyolojik yoğunluk her…
Soru 6
Aritmetik nüfus yoğunluğu hesaplanırken aşağıdaki verilerden hangisi kullanılır?
A) Tarımla geçinen nüfus ve tarım alanı
B) Toplam nüfus ve tarım alanı
C) Kentsel nüfus ve yapılaşmış alan
D) Toplam nüfus ve toplam yüzölçümü
E) Aktif nüfus ve ekonomik faaliyet alanı
Cevabı göster
Cevap: D) Toplam nüfus ve toplam yüzölçümü
Aritmetik nüfus yoğunluğu = Toplam nüfus ÷ Toplam yüzölçümü (km²) formülüyle hesaplanır; diğer seçeneklerdeki bölümler tarımsal veya başka yoğunluk türlerine karşılık gelir.
Soru 7
İç Anadolu Bölgesi'nin yüzölçümü ile Karadeniz Bölgesi'nin yüzölçümü karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) İkisi de yaklaşık 146.000 km² ile eşit büyüklüktedir.
B) Karadeniz (~151.000 km²) İç Anadolu'dan (~146.000 km²) daha geniştir.
C) İç Anadolu ile Karadeniz bölgelerinin yüzölçümleri birbirine çok yakındır.
D) Karadeniz yüzölçümü İç Anadolu'nun iki katıdır.
E) İç Anadolu (~151.000 km²) Karadeniz'den (~146.000 km²) daha geniştir.
Cevabı göster
Cevap: E) İç Anadolu (~151.000 km²) Karadeniz'den (~146.000 km²) daha geniştir.
İç Anadolu, Türkiye'nin yüzölçümü en büyük coğrafi bölgesidir (~151.000 km²); Karadeniz Bölgesi ise ikinci sırada yaklaşık 146.000 km² yüzölçümüne sahiptir. Dolayısıyla İç Anadolu, Karadeniz'den daha geniştir.
Soru 8
Tarımsal nüfus yoğunluğunun hesaplanmasında kullanılan pay ve payda aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?
A) Pay: Toplam nüfus — Payda: Toplam yüzölçümü
B) Pay: Tarımla geçinen nüfus — Payda: Tarım alanı
C) Pay: Toplam nüfus — Payda: Tarım alanı
D) Pay: Kentsel nüfus — Payda: Toplam yüzölçümü
E) Pay: Tarımla geçinen nüfus — Payda: Toplam yüzölçümü
Cevabı göster
Cevap: B) Pay: Tarımla geçinen nüfus — Payda: Tarım alanı
Tarımsal nüfus yoğunluğu = Tarımla geçinen nüfus ÷ Tarım alanı. Toplam nüfus / tarım alanı fizyolojik; toplam nüfus / toplam yüzölçüm aritmetik yoğunluğu verir.
Soru 9
Türkiye'de illerin fizyolojik nüfus yoğunluğu karşılaştırıldığında İstanbul'un bu değerin en yüksek olduğu iller arasında yer almasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Nüfusunun az, tarım alanının geniş olması
B) Hem nüfusunun hem tarım alanının az olması
C) Tarım alanının geniş, sanayinin gelişmiş olması
D) Nüfusunun çok, tarım alanının çok kısıtlı olması
E) Yüzölçümünün küçük olması nedeniyle aritmetik yoğunluğun da yüksek çıkması
Cevabı göster
Cevap: D) Nüfusunun çok, tarım alanının çok kısıtlı olması
Fizyolojik yoğunluk = Toplam nüfus ÷ Tarım alanı. İstanbul'un çok büyük nüfusu ve son derece kısıtlı tarım alanı bu kesri maksimize eder; dolayısıyla fizyolojik yoğunluk en yüksek çıkar.
Soru 10
Türkiye'de fizyolojik nüfus yoğunluğunun bölgeler arasında en yüksek değere ulaştığı bölge hangisidir?
A) Ege Bölgesi
B) Karadeniz Bölgesi
C) Akdeniz Bölgesi
D) İç Anadolu Bölgesi
E) Marmara Bölgesi
Cevabı göster
Cevap: E) Marmara Bölgesi
Marmara Bölgesi, İstanbul başta olmak üzere yoğun nüfuslu sanayi kentlerine sahip olup tarım alanları oldukça kısıtlıdır; bu durum fizyolojik yoğunluğu en yüksek kılar.
Soru 11
1990 yılı verilerine göre Türkiye'de yüzölçümü küçük olmasına karşın aritmetik nüfus yoğunluğu 2637 kişi/km² ile en yüksek olan il aşağıdakilerden hangisidir?
A) İzmir
B) İstanbul
C) Ankara
D) Kocaeli
E) Bursa
Cevabı göster
Cevap: B) İstanbul
1990 sayım verilerinde İstanbul, küçük yüzölçümüne rağmen yoğun sanayileşme ve göç nedeniyle 2637 kişi/km² ile Türkiye'nin en yüksek aritmetik nüfus yoğunluğuna sahip iliydi; Kars ise geniş alana karşın yalnızca 15…
Soru 12
Aşağıdaki illerden hangisinde fizyolojik nüfus yoğunluğunun göreceli olarak düşük çıkması beklenir?
A) İstanbul
B) Kocaeli
C) Trabzon
D) Şanlıurfa
E) Bursa
Cevabı göster
Cevap: D) Şanlıurfa
Fizyolojik yoğunluk = Toplam nüfus ÷ Tarım alanı. Şanlıurfa, GAP'ın geniş ovalarıyla Türkiye'nin en geniş tarım alanlarından birine sahip; nüfusu ise bu alana oranla sınırlıdır. Payda büyük olduğundan fizyolojik…
Soru 13
Hakkari ilinde aritmetik nüfus yoğunluğu düşük, tarımsal ve fizyolojik nüfus yoğunlukları ise görece yüksektir. Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) İlin toplam nüfusunun az, buna karşın yüz ölçümünün geniş olması
B) İlde tarım yapan nüfusun azlığı nedeniyle tarımsal yoğunluğun düşmesi
C) Göç verenlerine göre göç alan nüfus oranının yüksek seyretmesi
D) Sanayileşmenin gelişmiş olması nedeniyle nüfusun tarıma bağımlılığını yitirmesi
E) Toplam alanın büyük bölümünün engebeli arazi olup tarım alanlarının son derece dar kalması
Cevabı göster
Cevap: E) Toplam alanın büyük bölümünün engebeli arazi olup tarım alanlarının son derece dar kalması
Engebeli dağlık yapı nedeniyle Hakkari'de tarım alanları çok dardır.
Soru 14
İç Anadolu Bölgesi'nin tarımsal nüfus yoğunluğunun Türkiye'nin en düşükleri arasında yer almasına yol açan en önemli etken aşağıdakilerden hangisidir?
A) Bölgede hiç tarımsal faaliyet yapılmaması
B) Tarım alanlarının geniş, tarıma bağımlı nüfusun görece az olması
C) Yağışın yetersizliği nedeniyle hiçbir ürünün yetiştirilememesi
D) Tarım alanlarının parçalı ve dağlık yapının hâkim olması
E) Nüfusun tamamının büyükşehirlerde yaşaması
Cevabı göster
Cevap: B) Tarım alanlarının geniş, tarıma bağımlı nüfusun görece az olması
İç Anadolu'da geniş düzlük tarım alanları ve makineli tarım yaygındır; tarıma bağımlı nüfus bu geniş alana bölününce tarımsal nüfus yoğunluğu düşük çıkar.
Soru 15
Aşağıdaki illerden hangilerinde, hem kıyı turizmi hem de tarımsal üretim kaynaklı mevsimlik işçi hareketleri sonucunda yaz aylarında nüfus belirgin biçimde artmaktadır?
A) Kayseri, Erzurum ve Sivas
B) Ankara, Konya ve Eskişehir
C) Gaziantep, Şanlıurfa ve Diyarbakır
D) İzmir, Aydın ve Adana
E) Trabzon, Artvin ve Kastamonu
Cevabı göster
Cevap: D) İzmir, Aydın ve Adana
İzmir, Aydın ve Adana; kıyı turizmi ile yoğun tarımsal üretimi (pamuk, incir, zeytin, narenciye vb.) aynı anda barındıran illerdir.