Kömür: taş kömürü (Zonguldak) ve linyit yatakları Soruları
KPSS Coğrafya · 27 özgün soru · açıklamalı çözümler
Kömür: taş kömürü (Zonguldak) ve linyit yatakları — Konu Özeti
KPSS Coğrafya kapsamında Kömür: taş kömürü (Zonguldak) ve linyit yatakları konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Zonguldak taş kömürü havzası Paleozoik (I. Jeolojik / Karbonifer-Hersiniyen) dönemde oluşmuş olup eski oluşumlu olduğundan kalori değeri yüksektir.
Yenilenemez (fosil) enerji kaynakları taş kömürü, linyit, petrol, doğal gaz ve nükleer enerjidir.
Tersiyer/Senozoyik döneminde Alp-Himalaya dağ sistemi oluşmuş, fay hatları belirginleşmiş, volkan dağları ile linyit, petrol, tuz ve bor yatakları ortaya çıkmıştır (Batman petrol, Afşin-Elbistan linyit, Sivas tuz, Kütahya-Emet bor).
Türkiye linyit üretimi 2000'de ~65 milyon tona ulaştıktan sonra 2004'te ~44 milyon tona geriledi; düşüşün temel nedeni termik santrallerde linyit yerine doğalgazın tercih edilmesidir.
Linyitle çalışan yerli kaynaklı termik santraller (Soma, Afşin-Elbistan) yerli kaynak kullanırken, doğalgazlı santraller (Hamitabat, Ambarlı) dışa bağımlıdır.
Linyit, Türkiye'nin en geniş alana yayılmış, en yaygın ve en çok kullanılan yerli fosil yakıt kaynağıdır.
Zonguldak limanı, kömür taşımacılığı nedeniyle erken kurulan demiryolu bağlantısına sahip olup hem demiryolu hem karayolu bağlantısı bulunan bir limandır.
Manisa Soma bir linyit çıkarım alanıdır ve linyit Türkiye'de yeterince üretildiğinden ithal edilmez.
Zonguldak çevresinde çıkarılan kaynak taş kömürüdür; kaya gazı, asfaltit ve petrol bu bölgeyle özdeşleştirilmez ve taş kömürü %100 tek bölgeden çıkarılır ifadesi yanlıştır.
Türkiye'de termik santraller yakıt kaynağına göre ayrılır; çoğu yerli linyitle çalışır, taş kömürünü ise Zonguldak'taki Çatalağzı yerli kömürle, Adana'daki Sugözü ise ithal taş kömürüyle kullanır.
Zonguldak Ereğli ve Karabük'teki demir-çelik fabrikalarının bu konumda kurulmasının temel nedeni, hammadde değil enerji kaynağı olan taş kömürüne yakınlıktır.
Türkiye'de bilinen rezervi en az olan fosil enerji kaynağı doğalgaz, en yaygın yerli fosil yakıt ise linyittir; petrol rezervleri sınırlı olup ihtiyacın çoğu ithalatla karşılanır.
Zonguldak'ta petrol rafinerisi bulunmaz; ilde taş kömürüyle çalışan Çatalağzı Termik Santrali yer alır.
Türkiye elektrik üretiminde kaynak sıralaması 2023-2024'te kömür birinci, doğal gaz ikinci, hidroelektrik üçüncüdür.
Linyit yatakları Tersiyer/Neojen (III. Jeolojik Zaman, Senozoyik) döneminde oluşmuştur; aynı dönemde petrol, tuz ve bor yatakları da oluşmuştur.
Türkiye yaklaşık 19 milyar ton linyit rezervine sahiptir, yıllık üretim 70-80 milyon ton civarındadır ve linyitin en büyük tüketim alanı termik santrallerde elektrik üretimidir.
Linyitin enerji (kalori) değeri düşük olduğundan ihraç değeri düşüktür ve Türkiye linyiti ihraç etmez.
Taş kömürü Türkiye'de demir-çelik sanayisinin yanında termik santrallerde enerji üretiminde de kullanılır; örneği Zonguldak Çatalağzı Termik Santrali'dir.
Türkiye'de taş kömürünün başlıca çıkarım alanları Zonguldak ve Bartın (Amasra) çevresi olup üretim Batı Karadeniz bölgesinden karşılanır.
ZBK (Zonguldak-Bartın-Karabük) Plan/Proje Bölgesi madencilik (kömür), demir-çelik sanayisi ve limancılığı geliştirmeyi hedefleyen işlevsel bir kalkınma plan bölgesidir.
Türkiye taş kömürü (ve petrol) rezervi/üretimi iç ihtiyacı karşılamadığından taş kömürünü ithal etmek zorundadır; linyit rezervleri ise zengindir.
Türkiye'nin başlıca demir yatakları ve çelik tesisleri Zonguldak-Ereğli, Karabük, Sivas-Divriği, Malatya-Hasançelebi, Muğla ve Hatay-İskenderun'dadır; en büyük demir rezervi Divriği'dedir.
Örnek Sorular
Soru 1
Türkiye'nin en büyük linyit havzası olma özelliğini taşıyan yer hangisidir?
A) Afşin-Elbistan
B) Kütahya-Seyitömer
C) Muğla-Yatağan
D) Manisa-Soma
E) Eskişehir-Alpu
Cevabı göster
Cevap: A) Afşin-Elbistan
Türkiye'nin en büyük linyit havzası Kahramanmaraş'taki Afşin-Elbistan yöresidir. Manisa-Soma, Muğla-Yatağan ve Kütahya-Seyitömer ise daha küçük linyit havzalarıdır.
Soru 2
Türkiye'nin kömür havzalarını jeolojik oluşum dönemine göre sınıflandıran aşağıdaki seçeneklerden hangisi yanlış bir eşleştirme içermektedir?
A) Zonguldak-Amasra — Paleozoik dönem
B) Afşin-Elbistan — III. Jeolojik Zaman (Tersiyer)
C) Manisa-Soma — III. Jeolojik Zaman (Tersiyer)
D) Tavşanlı-Seyitömer — Paleozoik dönem
E) Havza-Suluova — III. Jeolojik Zaman (Tersiyer)
Cevabı göster
Cevap: D) Tavşanlı-Seyitömer — Paleozoik dönem
Tavşanlı-Seyitömer linyit yatağı III. Jeolojik Zaman'da (Tersiyer) oluşmuştur; Paleozoik'te oluşan havzalarla eşleştirilmesi yanlıştır. Paleozoik'te oluşan havzalar yalnızca Zonguldak-Amasra grubudur.
Soru 3
Türkiye'nin sahip olduğu yaklaşık linyit rezervi miktarı ve bu kaynağın en yoğun kullanıldığı alan aşağıdakilerden hangisinde doğru eşleştirilmiştir?
A) 5 milyar ton — ısınma amaçlı konut kullanımı
B) 40 milyar ton — demir-çelik sanayisi
C) 19 milyar ton — termik santrallerde elektrik üretimi
D) 19 milyar ton — kağıt ve tekstil sanayisi
E) 10 milyar ton — ulaşım ve taşımacılık sektörü
Cevabı göster
Cevap: C) 19 milyar ton — termik santrallerde elektrik üretimi
Türkiye'nin linyit rezervi yaklaşık 19 milyar tondur ve linyit en büyük ölçüde termik santrallerde elektrik üretiminde tüketilmektedir.
Soru 4
Aşağıdakilerden hangisi taş kömürü ile linyit arasındaki farklılıkları yanlış aktarmaktadır?
A) Linyit ihracat potansiyeli yüksek olup Türkiye'nin önemli bir ihracat kalemi oluşturur.
B) Taş kömürü rezervleri sınırlı olup ithalat yapılırken linyit rezervleri boldur.
C) Linyit en geniş yayılım alanına sahipken taş kömürü daha kısıtlı bölgelerde çıkarılır.
D) Taş kömürü Zonguldak-Bartın bölgesinde çıkarılırken linyit Türkiye geneline yayılmıştır.
E) Taş kömürünün kalori değeri linyitten yüksektir.
Cevabı göster
Cevap: A) Linyit ihracat potansiyeli yüksek olup Türkiye'nin önemli bir ihracat kalemi oluşturur.
Linyitin kalori değeri düşük olduğundan ihraç değeri yoktur ve Türkiye linyit ihraç etmez. 'Linyit önemli bir ihracat kalemi' ifadesi yanlıştır.
Soru 5
Manisa'nın Soma ilçesiyle özdeşleşen yer altı kaynağı ve bu kaynağın dış ticaret boyutu hakkında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Soma, taş kömürü çıkarım alanıdır ve üretim iç talebi karşıladığından ithalat gerekmez.
B) Soma, petrol üretim merkezi olup ihracat potansiyeli düşüktür.
C) Soma, linyit çıkarım alanıdır ve yurt içi üretim yeterli olduğundan linyit ithal edilmez.
D) Soma, asfaltit yatağına sahiptir ve ithalat yapılmamaktadır.
E) Soma, linyit çıkarım alanıdır; ancak enerji değeri düşük olduğundan ithal linyitle desteklenir.
Cevabı göster
Cevap: C) Soma, linyit çıkarım alanıdır ve yurt içi üretim yeterli olduğundan linyit ithal edilmez.
Manisa-Soma Türkiye'nin önemli linyit yataklarından biridir. Linyit rezervleri ülke ihtiyacını karşılayacak düzeyde olduğundan ithal edilmez.
Soru 6
Türkiye'nin 2000'li yılların başında linyit üretiminde yaşanan belirgin düşüşün temel açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?
A) Linyit rezervlerinin hızla tükenerek verimliliğini yitirmesi
B) Yoğun çevre baskısı nedeniyle linyit madenlerinin zorunlu kapanması
C) Hidroelektrik santral kapasitesinin artması nedeniyle kömüre olan talebin düşmesi
D) Linyit çıkarım maliyetlerinin dünya fiyatlarının üzerine çıkması
E) Termik santrallerin modernize edilerek kömür yerine doğalgaz kullanmaya başlaması
Cevabı göster
Cevap: E) Termik santrallerin modernize edilerek kömür yerine doğalgaz kullanmaya başlaması
2000'de yaklaşık 65 milyon ton olan linyit üretimi 2004'te yaklaşık 44 milyon tona geriledi. Bunun temel nedeni termik santrallerin enerji üretiminde linyit yerine doğalgazı tercih etmeye başlamasıdır.
Soru 7
Zonguldak taş kömürü havzasının kalori değerinin yüksek olmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Paleozoik dönemde oluşarak çok uzun süre yeraltı basıncına maruz kalması
B) Karadeniz kıyısında bulunması nedeniyle nem oranının düşük tutulması
C) Tersiyer döneminde oluşması sayesinde organik madde yoğunluğunun artması
D) Bölgedeki volkanik faaliyetlerin karbonlaşma sürecini hızlandırması
E) Rezervlerin deniz altında bulunması nedeniyle oksidasyona uğramaması
Cevabı göster
Cevap: A) Paleozoik dönemde oluşarak çok uzun süre yeraltı basıncına maruz kalması
Taş kömürü Paleozoik (I. Jeolojik Zaman / Karbonifer) dönemde oluşmuştur. Oluşum dönemi ne kadar eskiyse karbonlaşma derecesi o kadar yüksek, dolayısıyla kalori değeri de o kadar yüksektir.
Soru 8
Linyitle çalışan termik santrallerle (örneğin Soma, Afşin-Elbistan) ilgili olarak çevresel etkiler açısından aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Sera gazı salmadıkları için en çevre dostu enerji üretim biçimidir.
B) Düşük kalorili kömür yakıldığından yoğun hava kirliliğine yol açarlar.
C) Su buharı dışında salım yapmadıklarından çevresel etkileri ihmal edilebilir.
D) Yer altında çalıştıkları için atmosfere kirletici madde bırakmazlar.
E) Doğalgaz santrallerinden daha temiz oldukları için tercih edilirler.
Cevabı göster
Cevap: B) Düşük kalorili kömür yakıldığından yoğun hava kirliliğine yol açarlar.
Linyit düşük kalorili ve yüksek kükürt içerikli bir kömür olduğundan, linyitle çalışan termik santraller yüksek karbon ve kükürt salımıyla en fazla hava kirliliğine yol açan enerji üretim biçimlerindendir.
Soru 9
Türkiye'nin tek büyük taş kömürü havzasının bulunduğu yer ve kıyıya göre konumu aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
A) Afşin-Elbistan havzası (Doğu Anadolu'nun iç kesimi)
B) Seyitömer yatağı (Ege Bölgesi'nin iç kesimi)
C) Soma yatağı (Ege Bölgesi kıyı kesimi, Manisa)
D) Zonguldak havzası (Kozlu dahil, Karadeniz kıyısı)
E) Yatağan yatağı (Akdeniz Bölgesi'nin iç kesimi)
Cevabı göster
Cevap: D) Zonguldak havzası (Kozlu dahil, Karadeniz kıyısı)
Türkiye'nin tek büyük taş kömürü havzası Zonguldak'ta (Kozlu dahil) yer alır ve Karadeniz kıyısındadır. Diğer seçenekler linyit üretim merkezleridir.
Soru 10
Türkiye'de bilinen rezervi en az olan fosil enerji kaynağı ile en yaygın yerli fosil yakıt, sırasıyla hangi seçenekte doğru verilmiştir?
A) Doğalgaz — Linyit
B) Petrol — Taş kömürü
C) Taş kömürü — Petrol
D) Linyit — Doğalgaz
E) Asfaltit — Linyit
Cevabı göster
Cevap: A) Doğalgaz — Linyit
Türkiye'de bilinen rezervi en az olan fosil kaynak doğalgaz, en yaygın ve en geniş alana yayılan yerli fosil yakıt ise linyittir.
Soru 11
Türkiye'de Sugözü Termik Santrali'nin diğer pek çok termik santralden ayrılan özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
A) Doğalgaz ile çalışarak en düşük karbon salımına sahip olması
B) Tamamen yenilenebilir enerji destekli hibrit sistem kullanması
C) Linyit yatağı üzerine inşa edilmiş maden başı santrali olması
D) Yerli linyit yerine ithal taş kömürü kullanması
E) Hidroelektrik santral ile entegre çalışan kombine bir tesis olması
Cevabı göster
Cevap: D) Yerli linyit yerine ithal taş kömürü kullanması
Türkiye termik santrallerinin büyük çoğunluğu yerli linyit kullanırken, Adana'daki Sugözü Termik Santrali ithal taş kömürü ile çalışmasıyla dikkat çeker.
Soru 12
ZBK Plan Bölgesi olarak adlandırılan kalkınma biriminin kapsadığı iller ve temel hedefleri aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?
A) Zonguldak-Bartın-Karabük — madencilik, demir-çelik ve limancılığı geliştirme
B) Zonguldak-Bolu-Kastamonu — ormancılık ve turizmi geliştirme
C) Zonguldak-Bolu-Kocaeli — sanayileşme ve ihracat kapasitesi artırma
D) Bartın-Karabük-Kastamonu — tarım ve hayvancılığı destekleme
E) Zonguldak-Ankara-Karabük — demir-çelik ve otomotiv sanayisi entegrasyonu
Cevabı göster
Cevap: A) Zonguldak-Bartın-Karabük — madencilik, demir-çelik ve limancılığı geliştirme
ZBK, Zonguldak-Bartın-Karabük üçgenini kapsayan bir kalkınma planı bölgesidir. Kömür madenciliği, demir-çelik sanayisi ve liman işlevlerini birlikte geliştirmeyi hedefler.
Soru 13
Türkiye'de en geniş coğrafi alana yayılan ve en yaygın biçimde kullanılan yerli fosil yakıt aşağıdakilerden hangisidir?
A) Petrol
B) Doğal gaz
C) Linyit
D) Taş kömürü
E) Asfaltit
Cevabı göster
Cevap: C) Linyit
Linyit, Türkiye genelinde çok sayıda ilde çıkarılan, en geniş yayılım alanına sahip ve en çok kullanılan yerli fosil yakıttır.
Soru 14
Türkiye'nin bol rezerve sahip olmasına karşın linyiti ihraç etmemesinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Yurt içi talebin iç üretimi aşması nedeniyle ihraç için stok kalmaması
B) Linyit çıkarımında kullanılan teknolojiyi ihracatçı ülkelerin tanımaması
C) Linyit terminallerinin denize bağlantısı bulunmaması
D) Devletin stratejik sebeplerle linyit ihracatını yasayla yasaklamış olması
E) Kalori değerinin düşük olması nedeniyle ihracat fiyatının rekabetçi olmaması
Cevabı göster
Cevap: E) Kalori değerinin düşük olması nedeniyle ihracat fiyatının rekabetçi olmaması
Linyitin enerji değeri (kalori değeri) düşük olduğundan uluslararası piyasada rekabetçi bir ihraç fiyatı elde edilememekte, bu nedenle Türkiye linyit ihraç etmemektedir.
Soru 15
Türkiye'de taş kömürü üretimi ağırlıklı olarak hangi bölgede gerçekleşmektedir?
A) Doğu Anadolu (Erzurum çevresi)
B) Batı Karadeniz (Zonguldak-Amasra çevresi)
C) Orta Karadeniz (Samsun çevresi)
D) Güneydoğu Anadolu (Şırnak çevresi)
E) Ege kıyı şeridi (İzmir çevresi)
Cevabı göster
Cevap: B) Batı Karadeniz (Zonguldak-Amasra çevresi)
Türkiye taş kömürü üretimi Zonguldak ve Bartın (Amasra) çevresiyle sınırlıdır; bu alan Batı Karadeniz bölgesinde yer alır.