KPSS Coğrafya · 32 özgün soru · açıklamalı çözümler
Kıyı tipleri ve kıyı şekilleri (boyuna, enine, ria, dalmaçya, limanlı, falez, tombolo, lagün) — Konu Özeti
KPSS Coğrafya kapsamında Kıyı tipleri ve kıyı şekilleri (boyuna, enine, ria, dalmaçya, limanlı, falez, tombolo, lagün) konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Türkiye orta kuşakta yer aldığından buzulların oluşturduğu fiyort tipi kıyılar Türkiye'de bulunmaz.
Türkiye'de boyuna (dağların kıyıya paralel uzandığı) kıyı tipi başta Karadeniz olmak üzere Akdeniz (Toros dağları), İç Anadolu güneyi ve Ege'nin güney kesimlerinde görülür.
Türkiye'deki başlıca kıyı set (lagün) gölleri Terkos (Durusu), Büyükçekmece ve Küçükçekmece (İstanbul); Karine, Beymelek; Akgöl, Paradeniz, Ağyatan ve Akyatan (Akdeniz); Gıcı, Tatlı, Gernek ve Balık gölleridir (Karadeniz).
Bafra deltasında kıyı set gölü olan Balık Gölü bulunur ve Sinop ilinde tombolo oluşumu gözlenir.
Limanlı kıyılarda kıyı set gölleri yer alır; Türkiye örnekleri Büyükçekmece, Küçükçekmece ve Terkos (Durusu) gölleridir.
Boyuna ile enine kıyı tipleri delta/falez oluşum kolaylığı, hinterland genişliği, kıta sahanlığı derinliği, koy-körfez sayısı ve kıyının gerçek/kuş uçuşu uzunluk farkı bakımından karşılaştırılır.
Karadeniz kıyısında kum yığılması ve rüzgârın taşıma etkisi dere ağızlarını kapatarak lagün (kıyı set gölü) oluşumuna zemin hazırlar.
Dağların kıyıya dik uzandığı enine kıyılarda girintili-çıkıntılı yapı nedeniyle koy, körfez, doğal liman ve ada fazladır; kıta sahanlığı ve limanların hinterlandı dardır, kıyı oku-kordon-lagün gibi dalga birikim şekilleri görülür.
Doğu Karadeniz'de dağlar kıyıya yakın ve paralel uzandığından boyuna kıyı tipi görülür; limanların hinterlandı ve kıta sahanlığı dardır.
Dalmaçya kıyısı, kıyıya paralel uzanan dağ sıralarının alçak kesimlerinin deniz altında kalması, yüksek kesimlerinin ada olarak kalmasıyla oluşan girintili-çıkıntılı kıyı tipidir.
Kalanklı kıyı, karstik (kireçtaşı) akarsu vadilerinin denizle dolmasıyla oluşur; Türkiye'de Mersin-Silifke (Antalya) kıyılarında görülür.
Batı Anadolu'da dağların horst sistemi içinde kıyıya dik uzanması nedeniyle Ege kıyısında enine kıyı tipi oluşmuştur.
Tombolo (saplı ada), açıktaki bir adanın dalga ve akıntıların taşıdığı kum/çakıl birikimiyle (kıyı oku) karaya bağlanmasıyla oluşan yarımadadır.
Türkiye'deki aşındırma-biriktirme kıyı şekillerinin dağılımı: ria kıyısı ve lagün (Ege-Karadeniz batı), tombolo (Ege), falez (Ege-Akdeniz-Karadeniz), limanlı kıyı (Karadeniz batı), boyuna kıyı (Akdeniz-Karadeniz doğu) ve dalmaçya kıyısı (Ege güney).
Lagün (kıyı set gölü), koy ve körfezlerin önünün kıyı oku, kordon veya kumullarla kapanmasıyla denizden ayrılan sığ su kütlesidir.
Türkiye'nin başlıca tombolo örnekleri Balıkesir-Kapıdağ Yarımadası ve Sinop (İnceburun) yarımadalarıdır.
Dalmaçya kıyıları, kıyıya paralel uzanan dağ sıralarının alçak kesimlerinin deniz altında kalması, yüksek kesimlerinin ada olarak kalmasıyla oluşan girintili-çıkıntılı kıyı tipidir; Türkiye'de Ege'nin güney kesiminde (Gökova-Fethiye arası) ve Teke Yarımadası güneyinde (Antalya'nın Finike-Kaş kıyıları arası) görülür.
Türkiye'de ria tipi kıyı, eski akarsu vadilerinin denizle dolduğu İstanbul-Çanakkale Boğazları ile Menteşe-Gökova Körfezi kıyılarında görülür.
Dağların denize paralel uzandığı yüksek boyuna kıyılarda, dalgaların tabanı oymasıyla duvar gibi yükselen falezler oluşur; Türkiye'de Karadeniz kıyılarının bir bölümünde görülür.
Ria kıyısı, eski akarsu vadilerinin deniz suları altında kalmasıyla oluşan girintili-çıkıntılı bir kıyı tipidir.
Türkiye'de Dalmaçya tipi kıyı, Teke Yarımadası güneyinde Antalya'nın Finike-Kaş kıyıları arasında görülür.
Doğu Karadeniz kıyıları lagün ve lagün gölleriyle tanınır; enine kıyı özelliği göstermez, düzlük ve dar kıyı şeritleriyle karakterizedir.
Örnek Sorular
Soru 1
Tombolo (saplı ada) nasıl oluşur?
A) Açık deniz yükseltisinin kum-çakıl birikintisiyle anakaraya bağlanması
B) Karstik akarsu vadisinin denizle dolarak yarımada görünümü kazanması
C) Lagünün zamanla alüvyon dolgusuyla anakarayla birleşmesi
D) Dağların alçak kesimlerinin deniz altında kalmasıyla oluşması
E) Kıyı falezinin dalga aşındırmasıyla geriye doğru oyulması
Cevabı göster
Cevap: A) Açık deniz yükseltisinin kum-çakıl birikintisiyle anakaraya bağlanması
Tombolo, denizdeki bir yükseltinin dalga ve akıntıların taşıdığı kum-çakıl birikintisiyle (kıyı oku aracılığıyla) anakaraya ya da başka bir karaya bağlanmasıyla oluşan saplı yarımadadır.
Soru 2
Buzulların aşındırma faaliyetleriyle oluşan fiyort tipi kıyılara Türkiye'de rastlanmamasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Türkiye kıyılarının büyük bölümünün yüksek dağlarla çevrili olması
B) Karadeniz suyunun düşük tuzluluk özelliği taşıması
C) Ülkenin ılıman enlemlerde yer alması nedeniyle kıyısal buzullaşma yaşanmamış olması
D) Akarsuların kıyıya dik uzanan dağlarla karşılaşmaması
E) Toros Dağları'nın kıyıya paralel uzanarak buzul oluşumunu engellemesi
Cevabı göster
Cevap: C) Ülkenin ılıman enlemlerde yer alması nedeniyle kıyısal buzullaşma yaşanmamış olması
Fiyort kıyıları, yüksek enlemlerde buzulların kıyıdaki vadileri aşındırmasıyla oluşur. Türkiye ılıman enlem kuşağında yer aldığından kıyısal buzullaşma yaşanmamış, dolayısıyla fiyort tipi kıyılar gelişmemiştir.
Soru 3
Ria kıyısının oluşum biçimini doğru açıklayan ifade aşağıdakilerden hangisidir?
A) Kıyıya paralel uzanan dağların alçak kesimlerinin su altında kalıp yüksek kesimlerinin ada olarak görünmesi
B) Karstik vadilerin denizle dolarak derin ve dar körfezler oluşturması
C) Koy önündeki kum-çakıl birikintisinin körfezi kapatarak göl oluşturması
D) Buzulların oyduğu U-şekilli vadilerin deniz suyu tarafından doldurulması
E) Eski akarsu vadilerinin deniz suları altında kalmasıyla girintili-çıkıntılı kıyı oluşması
Cevabı göster
Cevap: E) Eski akarsu vadilerinin deniz suları altında kalmasıyla girintili-çıkıntılı kıyı oluşması
Ria kıyısı, eski akarsu vadilerinin deniz suları altında kalmasıyla oluşur ve kıyı girintili-çıkıntılı bir görünüm kazanır.
Soru 4
Aşağıdaki özelliklerden hangisi dağların kıyıya paralel uzandığı boyuna tipteki bir kıyıya ait DEĞİLDİR?
A) Kıyı ile iç kesim arasında belirgin iklim ve bitki örtüsü farkı oluşur.
B) Kıyının gerçek uzunluğu ile kuş uçuşu uzunluğu arasındaki fark fazladır.
C) Kıta sahanlığı dar olduğundan derinlik kıyıya yakın artar.
D) Koy, körfez, liman ve ada sayısı oldukça azdır.
Cevap: B) Kıyının gerçek uzunluğu ile kuş uçuşu uzunluğu arasındaki fark fazladır.
Boyuna kıyılarda girinti-çıkıntı az olduğundan kıyı çizgisi düzgündür; bu nedenle gerçek kıyı uzunluğu ile kuş uçuşu uzunluğu arasındaki fark azdır. Fark fazla olan kıyılar enine, girintili-çıkıntılı kıyılardır.
Soru 5
Boyuna ve enine kıyı tipleri karşılaştırıldığında aşağıdaki özelliklerden hangisi her iki tipin ayrımında kullanılan kriterler arasında yer almaz?
A) Delta ve falez oluşum kolaylığı
B) Hinterland genişliği
C) Koy ve körfez sayısı
D) Kıyı boyunca görülen tuz oranı değişimi
E) Kıyının gerçek ve kuş uçuşu uzunluk farkı
Cevabı göster
Cevap: D) Kıyı boyunca görülen tuz oranı değişimi
Boyuna ve enine kıyı tipleri; delta/falez oluşum kolaylığı, hinterland genişliği, kıta sahanlığı derinliği, koy-körfez sayısı ve kıyının gerçek ile kuş uçuşu uzunluğu arasındaki fark açısından karşılaştırılır.
Soru 6
Falezlerin (yalıyarların) özellikle boyuna kıyılarda yaygın olmasının nedeni nedir?
A) Dağlar kıyıya paralel ve yüksek uzandığından dalgalar tabanı oyarak dik falez oluşturur
B) Kıyı setleri dalgaların önünü kestiğinden falezler bu kıyılarda kolayca oluşur
C) Kum birikimi az olduğundan kıyı yalnızca dalga aşındırmasıyla şekillenir ve oyulur
D) Kıyıya dik uzanan dağlar denize doğru inerken dik falez yüzeylerini meydana getirir
E) Lagün oluşumunun yaygınlığı dalga aşındırmasına ve faleze zemin hazırladığı için
Cevabı göster
Cevap: A) Dağlar kıyıya paralel ve yüksek uzandığından dalgalar tabanı oyarak dik falez oluşturur
Boyuna kıyılarda dağlar kıyıya paralel ve yüksek uzandığından kıyı dik bir biçimde denize iner; dalgaların tabanı oymasıyla duvar gibi yükselen falezler (yalıyarlar) oluşur.
Soru 7
Enine kıyı tipiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
A) Dağlar kıyıya dik uzandığından koy ve körfez sayısı fazladır.
B) Girintili-çıkıntılı yapı nedeniyle doğal liman ve ada oluşumu yaygındır.
C) Kıyı oku, kordon ve lagün gibi dalga birikim şekillerine rastlanır.
D) Limanların hinterlandı geniş olduğundan iç kesimlere kolay ulaşım sağlanır.
E) Kıta sahanlığı dardır.
Cevabı göster
Cevap: D) Limanların hinterlandı geniş olduğundan iç kesimlere kolay ulaşım sağlanır.
Enine kıyılarda dağlar kıyıya dik uzandığından kıta sahanlığı ve limanların hinterlandı dar olur; hinterland genişliği boyuna kıyılarda söz konusudur. Bu nedenle 'hinterland geniş' ifadesi yanlıştır.
Soru 8
Aşağıdakilerden hangisi dalga birikim şekilleri arasında yer almaz?
A) Falez
B) Tombolo
C) Lagün
D) Kıyı kordonu
E) Plaj
Cevabı göster
Cevap: A) Falez
Dalga birikim şekilleri kıyı oku, kıyı kordonu, lagün, plaj ve tombolodur. Falez (yalıyar) ise bir dalga aşındırma şeklidir, biriktirme ile değil aşınmayla oluşur.
Soru 9
Doğu Karadeniz kıyılarında limanların hinterlandının ve kıta sahanlığının dar olmasının temel nedeni nedir?
A) Kıyı boyunca lagün göllerinin yaygın olması
B) Kıyıya dik uzanan dağlar nedeniyle girintili-çıkıntılı yapı oluşması
C) Dağların kıyıya paralel uzanarak boyuna kıyı tipini oluşturması
D) Karadeniz'in güçlü dalga etkisiyle kıyı çizgisini düzleştirmesi
E) Tektonik çökmelerin kıyıdaki derin körfezleri oluşturması
Cevabı göster
Cevap: C) Dağların kıyıya paralel uzanarak boyuna kıyı tipini oluşturması
Doğu Karadeniz'de dağlar kıyıya yakın ve paralel uzandığından (boyuna kıyı tipi) kıyı gerisindeki alan dardır; bu durum hem limanların hinterlandını hem de kıta sahanlığını daraltır.
Soru 10
Doğu Karadeniz kıyılarına ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Bu kıyılarda lagün ve kıyı set gölleri gözlenir.
B) Kıyı şeridi genel olarak düzlük ve dardır.
C) Dağların kıyıya paralel uzandığı boyuna kıyı tipi baskındır.
D) Kıyı çizgisi az girintili-çıkıntılı olup nispeten düzgün bir hat izler.
E) Enine kıyı özelliği taşıyan derin körfez ve girintili-çıkıntılı yapı yaygındır.
Cevabı göster
Cevap: E) Enine kıyı özelliği taşıyan derin körfez ve girintili-çıkıntılı yapı yaygındır.
Doğu Karadeniz kıyıları boyuna kıyı tipine örnektir; dağlar kıyıya paralel uzandığından kıyı çizgisi düzgün, az girintili-çıkıntılı ve dardır; lagün gölleri de bu bölgenin belirgin özelliklerindendir.
Soru 11
Kıyı tiplerini birbirinden ayırt etmede kullanılan özellikler karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi yanlış eşleştirme içerir?
A) Ria kıyısı — akarsu vadisi ağızlarının denizle dolması
B) Kalanklı kıyı — kireçtaşı çözünmesiyle oluşan kıyı girinti
C) Fiyort kıyısı — akarsu vadilerinin deniz suyu tarafından doldurulması
D) Enine kıyı — dağların kıyıya dik uzanması
E) Dalmaçya kıyısı — dağların kıyıya paralel şekilde su altına girmesi
Cevabı göster
Cevap: C) Fiyort kıyısı — akarsu vadilerinin deniz suyu tarafından doldurulması
Fiyort kıyısı akarsu vadileriyle değil, buzulların aşındırdığı U biçimli vadilerin denizle dolmasıyla oluşur. Akarsu vadilerinin denizle dolmasıyla oluşan kıyı tipi riadır.
Soru 12
Aşağıdaki göllerden hangisi Türkiye'deki başlıca kıyı set (lagün) göllerinden biridir?
A) Eğirdir Gölü
B) Van Gölü
C) Beyşehir Gölü
D) Tuz Gölü
E) Akyatan Gölü
Cevabı göster
Cevap: E) Akyatan Gölü
Akyatan Gölü, Akdeniz kıyısında (Adana-Çukurova) yer alan başlıca kıyı set (lagün) göllerinden biridir; kıyı oku ve kumulların koy önünü kapatmasıyla denizden ayrılmıştır.
Soru 13
Türkiye'de Antalya kıyılarında, Teke Yarımadası güneyindeki Finike ile Kaş arasındaki kesimde hangi kıyı şekli görülür?
A) Dalmaçya kıyısı
B) Kalanklı kıyı
C) Limanlı kıyı
D) Boyuna kıyı
E) Ria kıyısı
Cevabı göster
Cevap: A) Dalmaçya kıyısı
Teke Yarımadası'nın güneyinde, Antalya'nın Finike-Kaş kıyıları arasında dalmaçya kıyısı görülür; bu kesimde kıyıya paralel dağ sıraları kısmen su altında kalmıştır.
Soru 14
Aşağıdaki göllerden hangisi Türkiye'deki kıyı set (lagün) göllerinden biri değildir?
A) Büyükçekmece Gölü
B) Terkos (Durusu) Gölü
C) Akyatan Gölü
D) Küçükçekmece Gölü
E) Eğirdir Gölü
Cevabı göster
Cevap: E) Eğirdir Gölü
Büyükçekmece, Küçükçekmece ve Terkos (Durusu) gölleri İstanbul çevresindeki limanlı kıyılara özgü kıyı set gölleridir; Akyatan ise Akdeniz kıyısındaki bir kıyı set gölüdür.
Soru 15
İnme (alçalma) kıyılarının özellikleri aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
A) Dağların kıyıya paralel uzanmasıyla oluşur; boyuna kıyı tipinin bir çeşididir.
B) Falez sayısı fazla, delta ve lagün sayısı azdır.
C) Kıyı çizgisi içerilere kadar ulaşır; falez az, delta ve lagün fazladır.
D) Kıyı çizgisi geri çekilir; falez ve lagün yaygın, delta oluşumu nadirdir.
E) Buzulların aşındırmasıyla oluşan geniş kıyı ovalarından oluşur.
Cevabı göster
Cevap: C) Kıyı çizgisi içerilere kadar ulaşır; falez az, delta ve lagün fazladır.
İnme (alçalma) kıyıları deniz seviyesinin yükselmesi ya da karanın çökmesiyle oluşur ve kıyı içerilere doğru girer; bu kıyılarda falez sayısı az, buna karşın delta ve lagün sayısı fazladır.