KPSS Coğrafya kapsamında Kırsal yerleşme tipleri (köy, mezra, kom, oba, divan; toplu/dağınık) konusunda bilmen gereken 13 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Divan, Batı Karadeniz Bölümü'ne özgü, köy mahallelerinin (sıra hâlinde dizilen evlerin) bir araya gelmesiyle oluşan kalıcı kırsal yerleşme türüdür.
Mezra hem tarım hem hayvancılık yapılan bir köy altı yerleşme tipidir ve Türkiye'de özellikle Hakkâri çevresinde yoğun görülür.
Yerleşme dokusunun toplu mu dağınık mı olacağını büyük ölçüde yeryüzü şekilleri belirler: engebeli/parçalı arazi dağınık, düzlükler toplu yerleşmeyi teşvik eder.
Türkiye'de kırsal yerleşmeleri kentlerden ayıran temel ölçüt nüfusun 20.000'in altında olmasıdır; nüfus yoğunluğunun azlığı ise ayırt edici bir ölçüt değildir.
Doğu Karadeniz kıyı kuşağında dağınık yerleşmenin oluşmasında arazinin dağlık/engebeli olması ile tarım alanlarının küçük ve parçalı olması belirleyici etkendir.
KPSS'de köy altı yerleşmelerinin kalıcı mı geçici mi olduğunu ayırt ettiren soru kalıbında yayla (geçici) ile çiftlik (kalıcı) gibi benzer terimler çeldirici olarak kullanılır.
Karadeniz'in iç kesimlerinde su kaynaklarının azlığı ve yer şekillerinin sade olması nedeniyle toplu (küme) yerleşme, kıyılarda ise eğim ve tarım darlığı nedeniyle dağınık yerleşme görülür.
Türkiye'nin Beşeri Coğrafyası nüfus, yerleşme (kırsal/kentsel yerleşmeler, mesken tipleri) ve göçler olmak üzere üç ana başlıkta incelenir.
KPSS'de köy altı yerleşme tiplerinin (ağıl, dalyan, mezra, yayla, kom) işlev farkları, kalıcı/geçici nitelikleri ve yaygın oldukları bölgeler harita üzerinden, benzer adlı türler çeldirici yapılarak sorulur.
Dalyan, kıyı kesimlerinde balıkçılık faaliyetine bağlı olarak oluşan köy altı yerleşme tipidir.
Köy altı yerleşmeleri kalıcı (mahalle, mezra, divan, çiftlik) ve geçici (kom, yayla, dalyan, oba, ağıl, dam) olmak üzere ikiye ayrılır; kalıcı türler dört tanedir.
Türkiye'de dağınık yerleşme tipi engebeli arazi ve küçük ölçekli tarım nedeniyle Karadeniz ile Marmara'nın bazı kırsal kesimlerinde yaygındır.
Hayvancılığa (göçebe) bağlı olarak ortaya çıkan kom ve oba geçici köy altı yerleşmeleridir.
Örnek Sorular
Soru 1
Doğu Karadeniz kıyı kuşağında kırsal nüfusun dağınık yerleşme düzeni oluşturmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Arazinin engebeli ve yüksek olması ile tarım alanlarının küçük ve parçalı olması
B) Tarihsel olarak Osmanlı döneminde çiftçilerin birbirinden bağımsız hareket etmesi
C) Bölgede su kaynaklarının yetersiz olması ve kuyulara erişim güçlüğü
D) Hayvancılık faaliyetlerinin mevsimsel göç gerektirmesi
E) Bölgede orman tahribatının yerleşmeyi belirli alanlara sıkıştırması
Cevabı göster
Cevap: A) Arazinin engebeli ve yüksek olması ile tarım alanlarının küçük ve parçalı olması
Doğu Karadeniz kıyı kuşağında arazinin engebeli ve yüksek olması ile tarım alanlarının küçük ve parçalı olması, ailelerin evlerini kendi tarım parsellerinin yakınına, birbirinden uzak noktalara kurmasına yol açmış ve…
Soru 2
Türkiye'de dağınık kırsal yerleşme modelinin yaygın biçimde gözlemlendiği bölgeler aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?
A) Güneydoğu Anadolu ile İç Anadolu platoları
B) Karadeniz ve Marmara kıyı kesimleri
C) Ege kıyı ovaları ve Akdeniz çevresi
D) İç Anadolu ile Doğu Anadolu platoları
E) Ege kıyıları ve Güneydoğu Anadolu eşiği
Cevabı göster
Cevap: B) Karadeniz ve Marmara kıyı kesimleri
Engebeli arazi ve küçük ölçekli tarımın bir arada bulunduğu Karadeniz ile Marmara'nın bazı kesimlerinde dağınık yerleşme yaygındır.
Soru 3
Bir bölgede kırsal yerleşmenin dağınık veya toplu karakterde gelişmesinde belirleyici olan başlıca etken aşağıdakilerden hangisidir?
A) İklim koşulları
B) Nüfus yoğunluğu
C) Yer şekilleri
D) Kültürel gelenekler
E) Ulaşım ağı
Cevabı göster
Cevap: C) Yer şekilleri
Yerleşme dokusunun toplu mu dağınık mı olacağını büyük ölçüde yer şekilleri belirler.
Soru 4
Türkiye'de kırsal yerleşme tipleri incelendiğinde "divan" adı verilen yerleşme için aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Geçici bir yerleşme olup yalnızca yaz aylarında kullanılır.
B) Doğu Anadolu'da hayvancılığa bağlı olarak gelişmiş köy altı yerleşmesidir.
C) Batı Karadeniz Bölümü'nde sıralı köy mahallelerinin bir araya gelmesiyle oluşan kalıcı yerleşme türüdür.
D) Kıyı kesimlerinde balıkçılık faaliyetleriyle bağlantılı olarak kurulan geçici bir kamp yerleşmesidir.
E) Karadeniz'in iç kesimlerinde su kaynaklarının bolluğuna bağlı olarak oluşan mevsimlik bir yerleşmedir.
Cevabı göster
Cevap: C) Batı Karadeniz Bölümü'nde sıralı köy mahallelerinin bir araya gelmesiyle oluşan kalıcı yerleşme türüdür.
Divan, Batı Karadeniz Bölümü'ne özgü, köy mahallelerinin sıra hâlinde bir araya gelmesiyle oluşan kalıcı kırsal yerleşme türüdür. Geçici değil kalıcıdır ve yalnızca bu bölgeye özgüdür.
Soru 5
Dalyan olarak adlandırılan köy altı yerleşme tipinin temel özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
A) Yüksek yayla alanlarında hayvancılık amacıyla kullanılan mevsimlik bir yerleşmedir.
B) Karadeniz kıyılarında dağlık arazide oluşan kalıcı bir yerleşme birimidir.
C) Doğu Anadolu'da tarım ve hayvancılığın birlikte yapıldığı kalıcı bir köy altı yerleşmesidir.
D) Kıyı kesimlerinde balıkçılık faaliyetine bağlı olarak oluşan köy altı yerleşmesidir.
E) Batı Karadeniz'de sıralı evlerden oluşan kalıcı bir yerleşme türüdür.
Cevabı göster
Cevap: D) Kıyı kesimlerinde balıkçılık faaliyetine bağlı olarak oluşan köy altı yerleşmesidir.
Dalyan, kıyı bölgelerinde balıkçılık yapılan alanlarda ortaya çıkan bir köy altı yerleşme tipidir. Diğer seçenekler yayla, mezra ve divan gibi farklı tipleri tanımlamaktadır.
Soru 6
Karadeniz Bölgesi'nde iç kesimlerde toplu, kıyı kesimlerinde ise dağınık yerleşmenin görülmesinin nedenleri aşağıdaki seçeneklerin hangisinde doğru olarak açıklanmıştır?
A) İç kesimler: yeni sanayi yatırımları; kıyılar: tarımsal verim fazlası
B) İç kesimler: geniş çayır ve meralar; kıyılar: güçlü ticaret ağları
C) İç kesimler: geniş mera varlığı; kıyılar: aşırı nüfus baskısı çevresi
D) İç kesimler: yoğun göç çekimi; kıyılar: ormanlık arazinin engellemesi
E) İç kesimler: su azlığı ve düz arazi; kıyılar: eğim ve dar tarım alanı
Cevabı göster
Cevap: E) İç kesimler: su azlığı ve düz arazi; kıyılar: eğim ve dar tarım alanı
Karadeniz'in iç kesimlerinde su kaynaklarının sınırlı olması insanları ortak su kaynağı etrafında kümelendirmiş; yer şekillerinin görece sade olması da toplu yerleşmeyi kolaylaştırmıştır.
Soru 7
Aşağıdaki köy altı yerleşme tiplerinden hangisi hem balıkçılık faaliyetiyle ilişkili hem de geçici nitelikte olan yerleşme türüdür?
A) Dalyan
B) Yayla
C) Ağıl
D) Mezra
E) Kom
Cevabı göster
Cevap: A) Dalyan
Dalyan, kıyı kesimlerinde balıkçılık amacıyla kurulan geçici köy altı yerleşmesidir. Ağıl hayvan barınağı, yayla yaylacılık, mezra tarım+hayvancılık (kalıcı), kom ise hayvancılığa bağlı geçici yerleşmedir.
Soru 8
Türkiye'de hem tarım hem hayvancılık faaliyetlerinin bir arada yürütüldüğü ve özellikle Hakkâri çevresinde yoğunlaşan köy altı yerleşme tipi aşağıdakilerden hangisidir?
A) Oba
B) Mezra
C) Dalyan
D) Divan
E) Kom
Cevabı göster
Cevap: B) Mezra
Mezra; hem tarım hem hayvancılık yapılan köy altı yerleşme tipidir ve Türkiye'de Hakkâri çevresinde en yoğun biçimde görülür.
Soru 9
Köy altı yerleşmeleri kalıcı ve geçici olarak sınıflandırıldığında aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?
A) Yayla — kalıcı, Çiftlik — geçici
B) Mezra — geçici, Divan — kalıcı
C) Oba — kalıcı, Yayla — geçici
D) Çiftlik — kalıcı, Yayla — geçici
E) Divan — geçici, Kom — kalıcı
Cevabı göster
Cevap: D) Çiftlik — kalıcı, Yayla — geçici
Çiftlik kalıcı köy altı yerleşmesi; yayla ise yaz mevsiminde kullanılan geçici bir yerleşmedir. Bu iki terim, kalıcı-geçici ayrımında sık kullanılan çeldirici çift olarak karşımıza çıkar.
Soru 10
Köy altı yerleşmelerinden hangisi kalıcı yerleşme sınıfına girmez?
A) Mahalle
B) Divan
C) Çiftlik
D) Mezra
E) Oba
Cevabı göster
Cevap: E) Oba
Kalıcı köy altı yerleşmeleri mahalle, mezra, divan ve çiftliktir (4 tane). Oba ise hayvancılığa bağlı geçici bir yerleşmedir.
Soru 11
Kom ve oba, köy altı yerleşme tipleri arasında nasıl sınıflandırılır?
A) Her ikisi de göçebe hayvancılığa bağlı geçici yerleşmelerdir.
B) Kom kalıcı, oba geçici yerleşmedir; kıyı kesimlerinde yaygındır.
C) Her ikisi de kalıcı yerleşmedir; tarım ve hayvancılığın birlikte yapıldığı alanlarda görülür.
D) Oba kalıcı, kom geçici yerleşmedir; Doğu Karadeniz'e özgüdür.
E) Her ikisi de kentleşme süreciyle ortaya çıkmış geçici yerleşmelerdir.
Cevabı göster
Cevap: A) Her ikisi de göçebe hayvancılığa bağlı geçici yerleşmelerdir.
Kom ve oba, göçebe hayvancılık yaşam biçimiyle bağlantılı olup her ikisi de geçici yerleşmelerdir.