Karstik şekiller ve karstlaşma süreci (lapya, dolin, uvala, polye, mağara, obruk, düden) Soruları
KPSS Coğrafya · 18 özgün soru · açıklamalı çözümler
Karstik şekiller ve karstlaşma süreci (lapya, dolin, uvala, polye, mağara, obruk, düden) — Konu Özeti
KPSS Coğrafya kapsamında Karstik şekiller ve karstlaşma süreci (lapya, dolin, uvala, polye, mağara, obruk, düden) konusunda bilmen gereken 20 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Karstik çözülme şekilleri küçükten büyüğe lapya, dolin, uvala ve polye olarak sıralanır; polye (karstik ova) bu şekillerin en büyüğüdür.
Türkiye'de mağara oluşumu için en uygun alanlar, kireçtaşı kuşağının yoğun olduğu Toros Dağları (Batı Toroslar) ve Akdeniz güney kıyısıdır.
Karstik şekiller, CaCO3 oranı yüksek (kireçtaşı zengini) kayaçların bulunduğu Muğla, Antalya, Burdur, Mersin gibi illerde yaygınken Aksaray gibi kireçtaşı örtüsü sınırlı illerde belirgin değildir.
Karstik yer şekilleri (lapya, dolin, uvala, polye); kireçtaşı (kalker), jips (alçıtaşı) ve kaya tuzu gibi suda kolay çözünen (eriyebilen) kayaçların bulunduğu alanlarda gelişir.
İç Anadolu'da Ankara, Sivas ve Kayseri çevresinde yaygın olan karstik kayaç alçıtaşıdır (jips) ve karstlaşma bu kayaç üzerinde gelişir.
Dolin, lapyaların erimesiyle oluşan huni biçimli küçük karstik çukurdur.
Mağara, yer altına sızan suların kireçtaşı, dolomit veya jips gibi çözünebilen kayaçları kimyasal yolla aşındırmasıyla oluşan yer altı boşluğudur.
Polye, geniş tabanlı karstik çöküntü ovaları olarak tanımlanan en büyük yüzey karst çözülme şeklidir.
Obruk gölleri Türkiye'de en yaygın olarak İç Anadolu'da, özellikle Konya-Karapınar yöresindeki Obruk Platosu çevresinde görülür.
Obruklar Türkiye'de en fazla İç Anadolu'nun kireçtaşı alanlarında oluşur; bölgedeki Obruk Platosu bu yapısıyla ünlüdür.
Akdeniz Bölgesi'nde en yaygın karstik kayaç kalker (kireçtaşı) olup karstik şekiller bu kayaç üzerinde oluşur.
Karstik arazide görülen başlıca yer şekilleri lapya, dolin, uvala, polye, obruk, düden, kör vadi, mağara, galeri, tünel, sarkıt, dikit ve sütundur; barkan, mantar kaya ve birikinti konisi karstik şekil değildir.
Polyenin oluşumunda tektonizma da etkilidir ve Türkiye'de en fazla Batı Toroslar ile Göller Yöresi'nde görülür.
Düden, yüzey sularının yer altına sızdığı/kaçtığı karstik deliklerdir ve Antalya çevresinde yaygın görülür.
Lapya, karstik bölgelerde yüzey/yağmur sularının kalkeri eriterek oluk biçiminde şekiller oluşturmasıyla meydana gelen en küçük çözülme şeklidir.
Mersin (Silifke) çevresinde bulunan Cennet ve Cehennem obrukları; en büyüğü 70 metre derinliğinde, 452 basamakla inilen Cennet Obruğu olan ünlü karstik çökme çukurlarıdır.
Obruk, mağara tavanlarının çökmesiyle yer altı sularının açtığı boşluklar üzerinde oluşan derin karstik çukurdur.
Mağara içinde sarkıt, dikit ve sütun karstik çökelme şekilleri oluşur; traverten ise yer altından çıkan kireççe zengin suların yüzeyde birikmesiyle meydana gelir.
Uvala, birden fazla dolinin birleşmesiyle oluşan ve polyeden daha küçük olan karstik çöküntüdür.
Türkiye'de karstik araziler, kireçtaşı oluşumlarının egemen olduğu Akdeniz Bölgesi'nde en yoğun şekilde görülür ve buralarda dolin, uvala, polye gibi şekiller bulunur.
Örnek Sorular
Soru 1
Karstik bir yer şekli olarak obruğun oluşum mekanizması aşağıdakilerden hangisiyle doğru tanımlanmıştır?
A) Mağara tavanlarının yer altı boşlukları üzerinde çökmesiyle
B) Yüzey sularının kalker yüzeyde oluk biçimli aşınım yapmasıyla
C) Birden fazla dolinin birleşip geniş çöküntü oluşturmasıyla
D) Tektonik kırıklar boyunca düz tabanlı ovaların çökmesiyle
Cevap: A) Mağara tavanlarının yer altı boşlukları üzerinde çökmesiyle
Obruk, yer altı sularının açtığı boşluklar üzerinde mağara tavanlarının çökmesiyle oluşan derin karstik çukurdur; bu çökme mekanizması diğer karstik şekillerden onu ayırır.
Soru 2
Aşağıdaki seçeneklerin hangisinde yalnızca karstik yer şekillerine yer verilmiştir?
A) Lapya, dolin, barkan, sarkıt
B) Dolin, uvala, obruk, mağara
C) Uvala, polye, mantar kaya, obruk
D) Lapya, birikinti konisi, düden, dikit
E) Polye, düden, tüf tepesi, sarkıt
Cevabı göster
Cevap: B) Dolin, uvala, obruk, mağara
Dolin, uvala, obruk ve mağaranın tamamı karstik arazinin başlıca yer şekilleridir.
Soru 3
Türkiye'de karstik arazilerin en yoğun biçimde görüldüğü bölge hangisidir ve bu bölgede hangi karstik şekiller yaygındır?
A) Doğu Anadolu Bölgesi — lapya, obruk ve mağara
B) Karadeniz Bölgesi — dolin, polye ve sarkıt
C) Akdeniz Bölgesi — dolin, uvala ve polye
D) İç Anadolu Bölgesi — uvala, lapya ve mağara
E) Ege Bölgesi — polye, obruk ve traverten
Cevabı göster
Cevap: C) Akdeniz Bölgesi — dolin, uvala ve polye
Türkiye'de kireçtaşı oluşumlarının en yaygın olduğu Akdeniz Bölgesi, karstik arazilerin en yoğun görüldüğü bölgedir; burada dolin, uvala ve polye gibi karstik şekiller yaygındır.
Soru 4
Karstik yer şekillerinin Türkiye'de hangi il grubunda daha yaygın olduğu, aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
A) Erzincan, Iğdır, Kars
B) Aksaray, Konya, Nevşehir
C) Trabzon, Rize, Artvin
D) Muğla, Antalya, Mersin
E) Ankara, Çorum, Yozgat
Cevabı göster
Cevap: D) Muğla, Antalya, Mersin
Muğla, Antalya ve Mersin illerinde CaCO3 oranı yüksek kireçtaşı kayaçlar yaygın olduğundan karstik şekiller bu illerde belirgindir; Aksaray gibi kireçtaşı örtüsü sınırlı illerde karstik şekiller belirgin değildir.
Soru 5
Karstik bölgelerde yağmur ve yüzey sularının kireçtaşını (kalkeri) eriterek oluşturduğu oluk biçimli, en küçük karstik çözülme şekli aşağıdakilerden hangisidir?
A) Dolin
B) Uvala
C) Obruk
D) Polye
E) Lapya
Cevabı göster
Cevap: E) Lapya
Lapya, karstik bölgelerde yağmur/yüzey sularının kalkeri eritmesiyle oluşan oluk biçimli ve karstik şekiller arasında en küçük olanıdır.
Soru 6
Polyenin oluşumunda karstlaşmanın yanı sıra hangi jeolojik etken de rol oynar ve bu şekil Türkiye'de en yoğun olarak nerede görülür?
A) Buzullaşma etkisi — Doğu Anadolu dağları
B) Tektonizma — Batı Toroslar ve Göller Yöresi
C) Volkanizma — İç Anadolu havzaları
D) Flüvyal aşınım — Ege havzaları
E) Rüzgâr birikimi — Güneydoğu Anadolu platoları
Cevabı göster
Cevap: B) Tektonizma — Batı Toroslar ve Göller Yöresi
Polyenin oluşumunda tektonizma da etkilidir ve Türkiye'de en fazla Batı Toroslar ile Göller Yöresi'nde görülür.
Soru 7
Karstik bölgelerde lapyaların erimesi ve genişlemesiyle ortaya çıkan huni biçimli çukurlara ne ad verilir?
A) Uvala
B) Polye
C) Dolin
D) Obruk
E) Düden
Cevabı göster
Cevap: C) Dolin
Dolin, lapyaların erimesiyle oluşan huni biçimli küçük karstik çukurdur; lapyadan büyük, uvaladan küçük boyuttadır.
Soru 8
İç Anadolu'da Ankara, Sivas ve Kayseri çevresinde karstlaşmaya en çok neden olan kayaç türü hangisidir?
A) Kireçtaşı (kalker)
B) Kaya tuzu
C) Kumtaşı
D) Alçıtaşı (jips)
E) Granit
Cevabı göster
Cevap: D) Alçıtaşı (jips)
İç Anadolu'da Ankara, Sivas ve Kayseri çevresinde yaygın olan karstik kayaç alçıtaşı (jips) olup karstlaşma bu kayaç üzerinde gelişir.
Soru 9
Akdeniz Bölgesi'nde karstik şekillerin bu denli yaygın olmasının temel nedeni olarak hangi kayaç türünün bölgede egemen olması gösterilebilir?
A) Konglomera
B) Bazalt
C) Granit
D) Kumtaşı
E) Kireçtaşı
Cevabı göster
Cevap: E) Kireçtaşı
Akdeniz Bölgesi'nde en yaygın karstik kayaç kireçtaşı olup bölgedeki karstik şekillerin yoğunluğunun temel nedeni suda kolayca çözünen bu kayacın geniş alanlara yayılmış olmasıdır.
Soru 10
Türkiye'de obrukların en fazla görüldüğü bölge ve bu yapıyla ünlü plato aşağıdakilerin hangisinde doğru eşleştirilmiştir?
A) İç Anadolu — Obruk Platosu
B) Ege Bölgesi — Uşak Platosu
C) Akdeniz Bölgesi — Taşeli Platosu
D) Güneydoğu Anadolu — Gaziantep Platosu
E) Karadeniz Bölgesi — Bolu Platosu
Cevabı göster
Cevap: A) İç Anadolu — Obruk Platosu
Obruklar Türkiye'de en fazla İç Anadolu'nun kireçtaşı alanlarında oluşur ve Obruk Platosu bu yapısıyla tanınır.
Soru 11
Karstik çözülme şekilleri boyutlarına göre küçükten büyüğe doğru hangi sırayla dizilir?
A) Uvala → lapya → dolin → polye
B) Dolin → lapya → polye → uvala
C) Lapya → dolin → uvala → polye
D) Lapya → uvala → dolin → polye
E) Dolin → uvala → lapya → polye
Cevabı göster
Cevap: C) Lapya → dolin → uvala → polye
Karstik çözülme şekilleri boyut sıralamasında en küçük olan lapya, ardından dolin, uvala ve en büyük olan polye (karstik ova) gelir.
Soru 12
Mağaraların oluşum süreci aşağıdakilerden hangisiyle doğru biçimde açıklanmıştır?
A) Yüzey sularının taşıdığı kum ve çakılları yer altında biriktirmesiyle
B) Volkanik gazların kayaçları mekanik yolla parçalayıp eritmesiyle
C) Don-çözülme döngüsünün metamorfik kayaçları parçalamasıyla
D) Yer altına sızan suların çözünebilen kayaçları kimyasal yolla eritmesiyle
E) Tektonik kırıklar boyunca kaya kütlelerinin sıkışıp bükülmesiyle
Cevabı göster
Cevap: D) Yer altına sızan suların çözünebilen kayaçları kimyasal yolla eritmesiyle
Mağaralar, yer altına sızan suların kireçtaşı, dolomit veya jips gibi çözünebilen kayaçları kimyasal yolla (karbonatlı su etkisiyle) eritmesiyle oluşan yer altı boşluklarıdır.
Soru 13
Uvala hangi iki karstik şekil arasında boyut açısından yer alan ve nasıl bir oluşum sürecine sahip şekildir?
A) Lapya ile dolin arasında; lapyaların birleşmesiyle oluşur
B) Dolin ile obruk arasında; tektonik çöküntülerle genişleyen dolinden oluşur
C) Polye ile obruk arasında; mağara tavanlarının çökmesiyle oluşur
D) Lapya ile polye arasında; yağmur sularının doğrudan kalker eritmesiyle oluşur
E) Dolin ile polye arasında; birden fazla dolinin birleşmesiyle oluşur
Cevabı göster
Cevap: E) Dolin ile polye arasında; birden fazla dolinin birleşmesiyle oluşur
Uvala, boyut açısından dolin ile polye arasında yer alır ve birden fazla dolinin birleşmesiyle oluşan karstik çöküntüdür.
Soru 14
Aşağıdakilerden hangisi mağara içinde oluşan karstik çökelme şekillerine örnek verilirken hangisi yüzey karstik çökelme şeklidir?
A) Sarkıt ve dikit mağara içi; traverten yüzey çökelme şeklidir
B) Traverten ve sarkıt mağara içi; dikit yüzey çökelme şeklidir
C) Polye mağara içi; sarkıt ve dikit yüzey çökelme şeklidir
D) Sütun ve obruk mağara içi; sarkıt yüzey çökelme şeklidir
E) Sarkıt, dikit ve traverten üçü birlikte yalnızca mağara içinde oluşur
Cevabı göster
Cevap: A) Sarkıt ve dikit mağara içi; traverten yüzey çökelme şeklidir
Sarkıt, dikit ve sütun mağara içindeki karstik çökelme şekilleridir; traverten ise yer altından çıkan kireççe zengin suların yüzeyde birikmesiyle oluşan bir yüzey karstik çökelme şeklidir.
Soru 15
Lapya, dolin, uvala ve polye gibi karstik yer şekillerinin oluşabilmesi için aşağıdaki kayaç türlerinden hangilerinin bulunması gerekir?
A) Granit, bazalt ve şist gibi kristalen kayaçlar
B) Kumtaşı, çakıltaşı ve marn gibi tortul kayaçlar
C) Kireçtaşı, jips ve kaya tuzu gibi çözünebilen kayaçlar
D) Gnays, mermer ve kuvarsit gibi metamorfik kayaçlar
E) Riyolit, andezit ve tüf gibi volkanik kayaçlar
Cevabı göster
Cevap: C) Kireçtaşı, jips ve kaya tuzu gibi çözünebilen kayaçlar
Karstik yer şekillerinin temel koşulu suda kolay çözünen kayaçlardır; kireçtaşı (kalker), jips (alçıtaşı) ve kaya tuzu bu nitelikteki başlıca kayaçlardır.