İklimi etkileyen faktörler (enlem, yükselti, karasallık, bakı, dağ uzanışı) Soruları
KPSS Coğrafya · 40 özgün soru · açıklamalı çözümler
İklimi etkileyen faktörler (enlem, yükselti, karasallık, bakı, dağ uzanışı) — Konu Özeti
KPSS Coğrafya kapsamında İklimi etkileyen faktörler (enlem, yükselti, karasallık, bakı, dağ uzanışı) konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Azor Yüksek Basıncı, Atlantik'te 30. enlemdeki Azor adaları civarında oluşan dinamik bir basınç merkezidir; yıl boyunca etkili olup özellikle yazın Türkiye'de sıcaklıkları artırır ve yaz kuraklığının başlıca nedenidir.
Türkiye'de Ocak ayında en sıcak bölge enlem ve denizellik etkisiyle Akdeniz, en soğuk bölge ise karasallık etkisiyle Doğu Anadolu'dur (indirgenmiş harita olduğundan yükselti dikkate alınmaz).
Deniz kıyılarında nem oranı yüksek olduğu için nem sıcaklığı dengeler ve kıyıdaki yerler iç kesimlere göre daha ılık kalır; bu nedenle ekvatora uzak bir kıyı şehri (Sinop) ekvatora yakın bir iç şehirden daha soğuk olmayabilir.
Erzurum'da karın yerde kalma süresinin Ankara'dan uzun olmasının nedeni enlem değil, Erzurum'un daha yüksekte (yüksek rakımda) yer almasıdır.
Günün en sıcak anı güneşin en yüksekte olduğu öğle (12:00) değil, ısı birikiminin etkisiyle 13:00-14:00 arasıdır; benzer şekilde akşam saatleri ısı birikimi nedeniyle sabahtan daha sıcaktır.
İzlanda Alçak Basıncı dondurucu soğuk getirmez; dondurucu soğuğu getiren Sibirya Yüksek Basıncı'dır.
Pamuk yüksek yaz sıcaklığı ister ve yaz yağışını sevmez; Erzurum'da yaz sıcaklığının düşük olması ve karasallık nedeniyle pamuk tarımı yapılamaz.
Türkiye'de aynı enlem üzerinde aynı sıcaklık görülmediği için izotermler enleme uyum göstermez; bu düzensizliği karasallık, yükselti ve denizden uzaklık açıklar.
Türkiye'de nüfus dağılışını kıyılardaki elverişli iklim, engebeli arazilerdeki sınırlı ulaşım ve bazı yörelerdeki kuraklık etkiler; ülkenin tamamı Orta Kuşak'ta yer aldığından bu konum nüfus dağılışını doğrudan etkilemez.
İndirgenmiş (deniz seviyesine indirilmiş) sıcaklık haritalarında yükselti etkisi giderildiği için sıcaklığı belirleyen faktörler enlem ve karasallıktır; bu haritalarda yükselti, engebe, bakı ve dağların kıyıya uzanışı aranamaz.
İki meridyen arasındaki mesafe ekvatorda en fazla, kutuplarda sıfırdır; Türkiye'de kuzeye gidildikçe meridyen arası mesafe azalır, ancak iki meridyen arasındaki 4 dakikalık zaman farkı her yerde aynıdır.
Türkiye'nin iç bölgelerinde karasallık etkisiyle aşırı ısınma ve soğuma, erken ilkbahar-erken sonbahar ve büyük sıcaklık farkı görülür; yükseltinin artmasıyla karasallık şiddetlenir.
Türkiye'de güneyden kuzeye gidildikçe sıcaklık enlem etkisiyle yalnızca kıyılarda düzenli azalış gösterir; iç kesimlerde yükselti ve karasallık nedeniyle bu düzenlilik bozulur.
Bakı, bir yamacın güneşe karşı yönelimidir; Türkiye Yengeç dönencesinin kuzeyinde olduğundan dağların güney yamaçları kuzey yamaçlarından daha sıcaktır, kar süresi daha kısa, kalıcı kar alt sınırı daha yüksektir.
Türkiye'de yağışın dağılışında denize yakınlık-uzaklık, dağların denize uzanışı ve yükselti gibi faktörler etkilidir ve dağılış dengeli değildir.
Karasal iklimlerde günlük ve yıllık sıcaklık farkı büyük, ılıman (okyanus etkili) iklimlerde küçüktür; günlük sıcaklık farkının en büyük olduğu yer en karasal iklime sahip yerdir.
İstanbul göç almada öne çıkan şehirdir ve bu çekiciliğin en belirleyici nedeni iş ve istihdam fırsatlarının çeşitli ve fazla olmasıdır.
Türkiye'de yükseltinin hızlı değişimi, dağ doğrultusu, eğim ve bakı koşulları nedeniyle iklim bölgeleri arasındaki geçişler kısa mesafelerde hızlı gerçekleşir.
Türkiye'de kırsaldan kente göçün itici faktörleri miras yoluyla tarım alanlarının parçalanması, eğitim-sağlık hizmetlerinin yetersizliği, tarımda makineleşme ve iklime bağlı tarımsal dalgalanmalardır; kentlerin sosyal-kültürel imkânları ise çekici faktördür.
Ankara'dan kuzeydoğuya gidildiğinde hem enlem hem boylam derecesi büyür; güneydoğuya gidildiğinde enlem küçülür.
Jeopolitikte fiziksel faktörler (dağlar, iklim, enlem, meridyen) değişmez unsurlar, beşeri faktörler (ekonomi, nüfus, teknoloji) değişen unsurlardır.
Topraktaki humus miktarı bitki örtüsü yoğunluğu, yağış ve sıcaklıkla ilişkilidir; yağışlı ve serin ormanlık alanlarda humus birikimi fazladır.
Örnek Sorular
Soru 1
Birbirine yakın enlemlerde yer alan iki merkez arasında kar örtüsünün yerde kalma süresinin belirgin biçimde farklılaşmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Yükselti farkı
B) Karasallık farkı
C) Bakı farkı
D) Dağ uzanışı farkı
E) Rüzgar yönü farkı
Cevabı göster
Cevap: A) Yükselti farkı
Enlemleri yakın olan merkezler arasında kar yerde kalma süresi, ürün olgunlaşma süresi ve buharlaşma farklarının temel nedeni yükselti farkıdır. Yüksek yerler daha uzun süre soğuk kalır.
Soru 2
Türkiye'nin Ocak ayı izoterm haritasında, sıcaklıkların güneyden kuzeye düzenli bir şekilde azalmadığı gözlemlenmektedir. Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Türkiye'nin baştan başa ılıman kuşakta yer alması
B) Ocak ayında güneş ışınlarının her yere eşit açıyla gelmesi
C) Akdeniz kıyılarının ülkenin kuzeyinde yer alması
D) Karasallık ve yükseltinin enlem etkisini bozması
E) İzotermlerin deniz yüzeyi üzerinde ölçülmesi
Cevabı göster
Cevap: D) Karasallık ve yükseltinin enlem etkisini bozması
Türkiye'nin Ocak ayı izoterm haritasında sıcaklıklar güneyden kuzeye düzenli azalmaz çünkü karasallık ve yükselti enlem etkisini bozar.
Soru 3
Erzurum'da karın yerde kalma süresi Ankara'ya kıyasla çok daha uzundur. Bu farkın başlıca nedeni nedir?
A) Erzurum'un Ankara'ya göre daha kuzey bir enleme sahip olması
B) Erzurum'un denizden daha uzakta bulunması
C) Erzurum'un yıllık yağış toplamının Ankara'dan yüksek olması
D) Erzurum'da rüzgar hızının Ankara'dan fazla olması
E) Erzurum'un Ankara'dan çok daha yüksek bir rakımda yer alması
Cevabı göster
Cevap: E) Erzurum'un Ankara'dan çok daha yüksek bir rakımda yer alması
Her ikisi de benzer enlemlerde bulunduğundan enlem farkı bu durumu açıklamaz. Erzurum yaklaşık 1900 m rakımda yer alırken Ankara 900 m civarındadır; yükseltinin artmasıyla sıcaklık düşer ve karın yerde kalma süresi uzar.
Soru 4
Türkiye'ye kış aylarında dondurucu soğuk hava kütlelerini getiren basınç merkezi aşağıdakilerden hangisidir?
A) Azor Yüksek Basıncı
B) İzlanda Alçak Basıncı
C) Sibirya Yüksek Basıncı
D) Hint Alçak Basıncı
E) Kutup Alçak Basıncı
Cevabı göster
Cevap: C) Sibirya Yüksek Basıncı
Sibirya Yüksek Basıncı, Asya kıtasının kış soğumasıyla oluşan termik kökenli bir yüksek basınçtır ve kış aylarında Türkiye'ye dondurucu soğuk hava kütlelerini taşır.
Soru 5
Türkiye'de maki vejetasyonunun üst sınırını belirleyen temel faktör aşağıdakilerden hangisidir?
A) Sıcaklık
B) Toprak derinliği
C) Rüzgar şiddeti
D) Yağış miktarı
E) Bakı
Cevabı göster
Cevap: A) Sıcaklık
Maki'nin üst sınırı sıcaklık tarafından belirlenir. Türkiye'de güneyden kuzeye gidildikçe enlem etkisiyle sıcaklık azaldığından maki üst sınırı da alçalır.
Soru 6
Aşağıdakilerden hangisi Türkiye'nin iklimine etki eden başlıca basınç merkezleri arasında yer almaz?
A) Sibirya Yüksek Basıncı
B) İzlanda Alçak Basıncı
C) Azor Yüksek Basıncı
D) Antarktika Yüksek Basıncı
E) Basra Alçak Basıncı
Cevabı göster
Cevap: D) Antarktika Yüksek Basıncı
Türkiye'yi etkileyen başlıca basınç merkezleri Sibirya Yüksek Basıncı, İzlanda Alçak Basıncı, Basra Alçak Basıncı ve Azor Yüksek Basıncıdır. Antarktika Yüksek Basıncı bu listede yer almaz.
Soru 7
Bir araştırmacı, Türkiye'nin indirgenmiş izoterm haritasını inceleyerek bölgesel iklim farklılıklarını açıklamak istemektedir. Bu haritadan aşağıdakilerden hangisini doğrudan çıkarsaması mümkün değildir?
A) Enlemin sıcaklık üzerindeki etkisi
B) Bakı koşullarının sıcaklık farklılıklarına katkısı
C) Karasallığın sıcaklığı nasıl değiştirdiği
D) Denizden uzaklıkla sıcaklık ilişkisi
E) Kıyı ve iç bölgeler arasındaki iklim farkı
Cevabı göster
Cevap: B) Bakı koşullarının sıcaklık farklılıklarına katkısı
İndirgenmiş haritalarda yükselti etkisi ortadan kaldırıldığından bakı (yamacın güneşe yönelimi) gibi yükseltiye bağlı yerel faktörlerin etkisi okunamaz.
Soru 8
Türkiye'de çay tarımının başarıyla yapılabildiği Karadeniz kıyılarında, bağıl nemin yüksek kalmasını sağlayan temel etken aşağıdakilerden hangisidir?
A) Bölgede geniş akarsu ağlarının bulunması
B) Kıyı boyunca uzanan dağların yağışı artırması
C) Toprak yapısının suyu iyi tutması
D) Tarım alanlarının sulanması
E) Enlem etkisiyle buharlaşmanın düşük seyretmesi
Cevabı göster
Cevap: E) Enlem etkisiyle buharlaşmanın düşük seyretmesi
Karadeniz kıyılarında enlem etkisiyle sıcaklık görece düşük tutulur; bu durum buharlaşmayı azaltır ve bağıl nemin yüksek kalmasını sağlar. Çay tarımı için gerekli yüksek nem koşulları bu sayede oluşur.
Soru 9
Türkiye'de iklim bölgeleri arasındaki geçişlerin çok kısa mesafelerde gerçekleşebilmesini sağlayan başlıca faktörler arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Yükseltinin kısa mesafelerde hızlı değişmesi
B) Türkiye'nin tamamının aynı iklim kuşağında yer alması
C) Bakı koşullarının yamaçlar arasında sıcaklık farkı yaratması
D) Dağ doğrultusunun nemli hava kütlelerini yönlendirmesi
E) Eğim değişikliklerinin iklim koşullarını yerel ölçekte farklılaştırması
Cevabı göster
Cevap: B) Türkiye'nin tamamının aynı iklim kuşağında yer alması
Türkiye'nin aynı iklim kuşağında yer alması tüm ülke için ortak bir özelliktir; bu durum iklim bölgeleri arasındaki hızlı geçişleri açıklamaz.
Soru 10
Türkiye'de yaz mevsiminde görülen kuraklığın başlıca nedeni olarak aşağıdaki basınç merkezlerinden hangisi gösterilebilir?
A) Azor Yüksek Basıncı
B) İzlanda Alçak Basıncı
C) Sibirya Yüksek Basıncı
D) Hint Alçak Basıncı
E) Kutup Yüksek Basıncı
Cevabı göster
Cevap: A) Azor Yüksek Basıncı
Azor Yüksek Basıncı, Kuzey Atlantik'te 30. enlemde dinamik kökenli bir yüksek basınç merkezidir; özellikle yaz aylarında Türkiye üzerindeki etkisi sıcaklıkları artırır ve yaz kuraklığının başlıca nedenidir.
Soru 11
Türkiye'de güneş enerjisi potansiyelinin diğer illere oranla daha düşük olduğu bir il aşağıdakilerden hangisidir ve bunun temel nedeni nedir?
A) Konya — iç konumu nedeniyle yüksek rakımlı ve soğuk
B) Gaziantep — yüksek sıcaklığın güneş panellerini verimsiz kılması
C) Bartın — kuzey kıyısında yer alması ve nemli-bulutlu iklim koşulları
D) Erzurum — karasallık nedeniyle güneş ışınlarının çok azalması
E) Antalya — Akdeniz iklimi nedeniyle kış yağışlarının fazla olması
Cevabı göster
Cevap: C) Bartın — kuzey kıyısında yer alması ve nemli-bulutlu iklim koşulları
Bartın, yüksek enlemde yer alan bir kuzey kıyısı ilidir ve Karadeniz kıyısının nemli-bulutlu iklimi güneşlenme saatlerini ciddi biçimde azaltır.
Soru 12
Bir bölgede bitki örtüsünün doğal dağılışı; iklim, yer şekilleri, toprak özellikleri ve bakı gibi etkenlere bağlıdır. Buna göre, aşağıdaki etkenlerden hangisinin bitki örtüsünün doğal dağılışı üzerinde belirleyici bir rolü yoktur?
A) İklim koşulları
B) Bakı durumu
C) Yer şekillerinin özellikleri
D) Toprak yapısı ve özellikleri
E) Nüfus yoğunluğu
Cevabı göster
Cevap: E) Nüfus yoğunluğu
Bitki örtüsünün dağılışında iklim, yer şekilleri, toprak özellikleri ve bakı etkilidir. Nüfus yoğunluğu beşeri bir faktör olup bitki örtüsünün doğal dağılışını belirleyen etkenler arasında yer almaz.
Soru 13
Aynı enlemde yer alan bir istasyonda Eylül ayı ortalama sıcaklığının Mart ayından yüksek olmasının temel açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?
A) Eylül'de gece uzunluğunun Mart'tan fazla olması
B) Mart ayında karasallık etkisinin daha belirgin olması
C) Eylül'de güneş ışınlarının daha dik gelmesi
D) Yaz boyunca biriken ısının Eylül'de kara ve denizde depolanmış olması
E) Mart ayında yağışların fazla olup suyu buharlaştırarak ortamı soğutması
Cevabı göster
Cevap: D) Yaz boyunca biriken ısının Eylül'de kara ve denizde depolanmış olması
Eylül ayında kara ve denizler yaz boyunca biriken ısıyı depolar; bu nedenle aynı güneşlenme süresine sahip Mart ayına kıyasla Eylül daha yüksek ortalama sıcaklık gösterir.
Soru 14
Aşağıdaki yerleşim yerlerinden hangisi en büyük yıllık sıcaklık genişliğine sahip olup en belirgin karasal iklim özelliği gösterir?
A) İzmir
B) Erzurum
C) Rize
D) Antalya
E) Sinop
Cevabı göster
Cevap: B) Erzurum
Yıllık sıcaklık farkının büyük olması karasallığın temel göstergesidir.
Soru 15
Türkiye'de yağış dağılımının bölgeden bölgeye büyük farklılıklar göstermesinde aşağıdaki faktörlerin hangisi etkili değildir?
A) Denize yakınlık ve uzaklık
B) Dağların denize uzanış doğrultusu
C) Yükseltinin bölgeden bölgeye değişmesi
D) Dağların nemli hava kütlelerinin geçişini engellemesi
E) Türkiye'nin tamamının Orta Kuşak'ta yer alması
Cevabı göster
Cevap: E) Türkiye'nin tamamının Orta Kuşak'ta yer alması
Türkiye'nin tamamı Orta Kuşak'ta yer almaktadır; bu durum sabit ve ortak bir özellik olduğundan bölgeden bölgeye yağış farklılığını açıklamaz.