Hidroelektrik enerji: barajlar, potansiyel ve bölgesel dağılım Soruları
KPSS Coğrafya · 12 özgün soru · açıklamalı çözümler
Hidroelektrik enerji: barajlar, potansiyel ve bölgesel dağılım — Konu Özeti
KPSS Coğrafya kapsamında Hidroelektrik enerji: barajlar, potansiyel ve bölgesel dağılım konusunda bilmen gereken 18 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Engebelilik, bir bölgede gerçek alan ile iz düşüm alanı arasındaki farkla ölçülür; fark büyüdükçe engebelilik, akış hızı ve hidroelektrik potansiyel artar.
Büyük hacimli barajların yapımı hidroelektrik üretimini artırsa da diğer yenilenebilir kaynakların hızlı büyümesi nedeniyle hidroelektriğin toplam üretim içindeki oransal payı zamanla dalgalanabilir.
Türkiye akarsuları yatak eğimi ve akış hızı yüksek olduğundan taşımacılığa elverişli değildir; taşımacılık yalnızca Bartın ve Manavgat çayları üzerinde yapılır.
Türkiye'de yerli enerji kaynakları içinde en fazla enerji akarsulardan (hidroelektrik) elde edilir.
Oymapınar Barajı Manavgat Nehri üzerinde kurulmuş olup hidroelektrik enerji üretir ve Seydişehir alüminyum fabrikasına elektrik sağlar.
İstanbul'daki barajlar (Ömerli dahil) bölgenin yükseltisi düşük olduğundan enerji üretimi için değil içme suyu temini amacıyla kullanılır.
Yüksek ve engebeli arazide hidroelektrik üretimi yağış ve kar erimesine bağlı olduğundan mevsimsel/yıllık dalgalanma gösterir; yıllık yağış değişkenliği üretim miktarını doğrudan etkiler.
Marmara Bölgesi'nin başlıca ovaları Adapazarı (Sakarya), Düzce, Bolu, Balıkesir, Susurluk, Gönen, Karacabey, İnegöl, Yenişehir ve Ergene ovalarıdır.
Türkiye matematiksel konumu nedeniyle batı rüzgârlarının etkisinde olduğundan rüzgâr enerjisi potansiyeli en yüksek bölge Ege'dir.
Türkiye'de üzerinde kurulu barajlardan en fazla hidroelektrik enerji üretimi sağlayan akarsu Fırat Nehri'dir.
Türkiye'nin önemli dağlarına örnekler: Kaçkar, Giresun, Canik ve Küre dağları (Karadeniz), Bozdağlar-Aydın-Menteşe dağları (Ege), Erciyes-Hasan-Melendiz dağları (İç Anadolu), Ağrı-Süphan-Nemrut-Cilo dağları (Doğu Anadolu) ve Uludağ-Kaz Dağı-Yıldız Dağları (Marmara).
Türkiye'de yıllık enerji tüketiminin en fazla olduğu sektör sanayidir; bir fabrika bir şehir kadar enerji tüketebilir.
Ege Bölgesi'nin başlıca tektonik ovaları Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes ve Büyük Menderes ovalarıdır.
Türkiye'nin enerji kaynaklarını (RES/GES/JES/HES) karşılaştıran sorular bölgesel potansiyel sıralaması, ilk tesisin yeri ve üretimin iklimden etkilenmesi üzerinedir; çeldiriciler bölge-enerji türü eşleşmelerini (ör. jeotermal ile hidroelektrik potansiyel bölgelerini) karıştırır.
Türkiye'de hidroelektrik enerji üretimi en fazla Fırat Nehri havzasında yoğunlaşır; Atatürk ve Karakaya barajları Güneydoğu Anadolu'da, Keban Barajı ise Doğu Anadolu'da (Elazığ) yer alır; üretim iklim ve yağış koşullarına bağlıdır.
Türkiye'de jeotermal enerji potansiyeli en fazla Batı Anadolu'dadır; bunun nedeni bölgenin kırıklı (faylı) jeolojik yapısıdır (önemli alanlar: Aydın-Germencik, Denizli-Kızıldere, Çanakkale-Tuzla).
Türkiye'de yüksek ve engebeli arazi yapısı (fazla yatak eğimi) akarsuların akış hızını artırdığından hidroelektrik enerji potansiyelini yükseltir; düşük eğimli düz akışlı nehirlerde bu potansiyel düşüktür.
Türkiye'de hidroelektrik enerji potansiyeli en fazla olan bölge Doğu Anadolu, en az olan bölge ise Marmara'dır.
Örnek Sorular
Soru 1
Türkiye'de hidroelektrik enerji üretiminde barajları en fazla kurulan ve bu sayede en yüksek toplam üretimi sağlayan akarsu hangisidir?
A) Fırat
B) Sakarya
C) Dicle
D) Yeşilırmak
E) Kızılırmak
Cevabı göster
Cevap: A) Fırat
Fırat Nehri üzerinde Atatürk, Keban ve Karakaya gibi büyük barajlar kurulmuş olup bu barajlar Türkiye'nin hidroelektrik üretiminde en büyük payı sağlar.
Soru 2
Aşağıdaki akarsuların hangisi, yatak eğimi düşük ve düz akışlı yapısı nedeniyle diğerlerine kıyasla daha az hidroelektrik enerji potansiyeline sahiptir?
A) Fırat Nehri'nin Doğu Anadolu'dan inen üst havzası
B) Ergene Nehri'nin Trakya ovasından geçen bölümü
C) Munzur–Kemaliye arasındaki derin kanyon bölümü
D) Oymapınar yakınlarındaki Manavgat Nehri
E) Çoruh Nehri'nin dağlık eğimli üst bölümü
Cevabı göster
Cevap: B) Ergene Nehri'nin Trakya ovasından geçen bölümü
Ergene Nehri alçak Trakya ovasından akar; yatak eğimi düşük olduğundan akış hızı ve hidroelektrik potansiyeli azdır. Diğer seçeneklerdeki akarsular yüksek eğimli dağlık alanlarda bulunur.
Soru 3
Ömerli Barajı başta olmak üzere İstanbul çevresindeki barajların hidroelektrik enerji üretimi yerine içme suyu teminine tahsis edilmesinin temel coğrafi gerekçesi nedir?
A) Bölgedeki yağış miktarının yetersiz olması
B) Akarsuların akış hızının mevsimsel değişim göstermesi
C) Bölgenin yükselti ve eğim değerlerinin düşük olması
D) Barajların teknik altyapısının enerji üretimine uygun olmaması
E) İstanbul'da sanayinin gelişmemiş olması
Cevabı göster
Cevap: C) Bölgenin yükselti ve eğim değerlerinin düşük olması
İstanbul ve çevresinin yükseltisi düşük olduğundan akarsuların yatak eğimi azdır; bu durum hidroelektrik üretim için gerekli akış hızını sağlayamaz ve barajlar içme suyu amacıyla kullanılır.
Soru 4
Türkiye'de iç sularda akarsu taşımacılığının son derece sınırlı kalmasının başlıca coğrafi nedeni nedir?
A) Ülkedeki akarsuların debisinin çok düşük olması
B) Akarsu yataklarının büyük bölümünün kurak aylarda kuruması
C) Akarsu yatak eğimlerinin ve akış hızlarının fazla olması
D) Ekonomik açıdan uygun limanların yalnızca kıyılarda bulunması
E) Yeterli tekne filosunun oluşturulamamış olması
Cevabı göster
Cevap: C) Akarsu yatak eğimlerinin ve akış hızlarının fazla olması
Türkiye'nin dağlık ve engebeli yapısı akarsuların yatak eğimini ve akış hızını artırır; bu nedenle akarsular gemi ve tekne seyrine elverişli değildir. Taşımacılık yalnızca Bartın ve Manavgat çaylarında yapılabilmektedir.
Soru 5
Seydişehir'deki alüminyum fabrikasının elektrik ihtiyacını karşılayan baraj aşağıdakilerden hangisidir?
A) Keban Barajı
B) Karakaya Barajı
C) Atatürk Barajı
D) Oymapınar Barajı
E) Hirfanlı Barajı
Cevabı göster
Cevap: D) Oymapınar Barajı
Oymapınar Barajı, Manavgat Nehri üzerinde kurulu olup ürettiği hidroelektrik enerjiyle Seydişehir alüminyum fabrikasını beslemektedir.
Soru 6
Türkiye'nin coğrafi bölgeleri hidroelektrik enerji potansiyeline göre sıralandığında hangi ikili çift doğrudur?
A) En fazla: Karadeniz — En az: Güneydoğu Anadolu
B) En fazla: İç Anadolu — En az: Ege
C) En fazla: Ege — En az: Marmara
D) En fazla: Güneydoğu Anadolu — En az: Akdeniz
E) En fazla: Doğu Anadolu — En az: Marmara
Cevabı göster
Cevap: E) En fazla: Doğu Anadolu — En az: Marmara
Doğu Anadolu Türkiye'nin en yüksek ve en engebeli bölgesi olduğundan akarsuların yatak eğimi en fazla, dolayısıyla HES potansiyeli de en yüksek burada bulunur.
Soru 7
Türkiye'de büyük barajların inşası hidroelektrik üretim miktarını artırmasına karşın hidroelektriğin toplam elektrik üretimindeki oransal payının dalgalanma gösterebilmesinin en temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Diğer yenilenebilir enerji kaynaklarının daha hızlı büyümesi
B) Barajlarda teknik arızaların artması
C) Hidroelektrik santrallerinin verimliliğinin düşmesi
D) Yeni baraj inşaatlarının durma noktasına gelmesi
E) Tüketicilerin elektrik tüketim alışkanlıklarının değişmesi
Cevabı göster
Cevap: A) Diğer yenilenebilir enerji kaynaklarının daha hızlı büyümesi
Hidroelektrik üretim mutlak olarak artsa bile rüzgar ve güneş gibi diğer yenilenebilir kaynaklar daha hızlı büyürse, hidroelektriğin toplam üretim içindeki payı yüzdesel olarak dalgalanabilir veya gerileyebilir.
Soru 8
Türkiye'nin yerli enerji kaynakları sıralandığında en büyük payı hangi kaynak oluşturur?
A) Linyit kömürü yatakları
B) Hidroelektrik enerji
C) İthal doğal gaz
D) Jeotermal kaynaklar
E) Güneş enerjisi
Cevabı göster
Cevap: B) Hidroelektrik enerji
Türkiye'de yerli enerji üretiminde en büyük pay, akarsulardan elde edilen hidroelektrik enerjiye aittir.
Soru 9
Türkiye'de enerji kaynaklarının bölgesel dağılımı dikkate alındığında, aşağıdaki enerji türü–bölge eşleşmelerinden hangisi yanlıştır?
A) Rüzgâr enerjisi — Ege Bölgesi
B) Güneş enerjisi — Güneydoğu Anadolu Bölgesi
C) Jeotermal enerji — Batı Anadolu
D) Hidroelektrik enerji — Marmara Bölgesi
E) Hidroelektrik enerji — Fırat–Dicle havzası
Cevabı göster
Cevap: D) Hidroelektrik enerji — Marmara Bölgesi
Marmara Bölgesi düz ve alçak topografyasıyla Türkiye'de hidroelektrik enerji potansiyeli en düşük bölgedir; bu nedenle hidroelektrik üretimle eşleştirilmesi yanlıştır.
Soru 10
Atatürk ve Karakaya barajları dikkate alındığında, Türkiye'de hidroelektrik enerji üretiminin en fazla yoğunlaştığı bölge aşağıdakilerden hangisidir?
A) Marmara Bölgesi
B) İç Anadolu Bölgesi (Kızılırmak çevresi)
C) Doğu Karadeniz Bölümü
D) Akdeniz Bölgesi
E) Güneydoğu Anadolu Bölgesi
Cevabı göster
Cevap: E) Güneydoğu Anadolu Bölgesi
Fırat Nehri üzerindeki Atatürk ve Karakaya barajları Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde (GAP kapsamında) yer alır ve Türkiye'nin en fazla hidroelektrik üreten tesisleri arasındadır; bu nedenle HES üretimi bu bölgede…
Soru 11
Türkiye'de hidroelektrik enerji üretiminin yıldan yıla belirgin farklılıklar göstermesinin başlıca nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Yıllık yağış miktarı ve kar erimesindeki değişkenlik
B) Enerji fiyatlarındaki dalgalanmalar nedeniyle üretim kısıtlaması uygulanması
C) Hidroelektrik santrallerin teknolojik kapasitesinin değişmesi
D) Baraj rezervuarlarının zamanla dolarak kapasitesini yitirmesi
E) Enerji tüketimindeki yıllık mevsimsel farklılıklar
Cevabı göster
Cevap: A) Yıllık yağış miktarı ve kar erimesindeki değişkenlik
Hidroelektrik üretim, rezervuarları besleyen yağış ve kar erimesine bağlıdır; yağışlı yıllarda üretim artar, kurak yıllarda düşer. Bu iklim kaynaklı değişkenlik en temel nedeni oluşturur.
Soru 12
Bir bölgede gerçek alan ile iz düşüm alanı arasındaki farkın büyümesi, aşağıdaki sonuçların hangisiyle doğrudan ilişkilendirilir?
A) Yer altı su rezervlerinin belirgin biçimde artması
B) Hidroelektrik enerji potansiyelinin yükselmesi
C) Akarsu taşıma kapasitesinin azalması
D) Bölgede yağış miktarının artması
E) Toprak erozyonunun azalması
Cevabı göster
Cevap: B) Hidroelektrik enerji potansiyelinin yükselmesi
Gerçek alan ile iz düşüm alanı arasındaki fark engebeli arazi ölçüsünü verir; bu fark büyüdükçe arazi daha engebeli, akarsuların yatak eğimi ve akış hızı daha yüksek, dolayısıyla hidroelektrik potansiyel de daha fazla…