Heyelan ve sel-taşkın: oluşum koşulları ve risk bölgeleri Soruları
KPSS Coğrafya · 13 özgün soru · açıklamalı çözümler
Heyelan ve sel-taşkın: oluşum koşulları ve risk bölgeleri — Konu Özeti
KPSS Coğrafya kapsamında Heyelan ve sel-taşkın: oluşum koşulları ve risk bölgeleri konusunda bilmen gereken 18 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Deprem, tsunami ve erozyon belirli bir mevsimi olmayan (yıl boyunca her mevsim gerçekleşebilen) afetlerdir; deprem, heyelan, sel-taşkın, çığ ve tsunami ise hızlı gelişen afetlerdir.
Bir deprem; heyelan, taşkın, çığ ve kaya düşmesi gibi ikincil afetleri tetikleyebilir, yani tek bir afet birden fazla afete yol açabilir.
Uzungöl hem alüvyon set hem de heyelan set gölü özelliği gösteren çift nitelikli bir göldür.
Türkiye'deki başlıca heyelan set göllerine Yedigöller, Abant, Sünnet, Sülük, Borabay, Zinav, Sera, Tortum ve Küçük Çekmece örnek verilir.
Türkiye'de taşkın olayları en sık Marmara ve Ege bölgelerinde görülür.
Tortum Gölü, Karadeniz Bölgesi'nde yer alan bir heyelan set gölüdür.
Sel ani sağanak yağışlarla oluşurken, taşkın eğimin az olduğu yerlerde akarsu yataklarının su kapasitesinin aşılmasıyla meydana gelir.
Heyelan oluşumunu tetikleyen başlıca koşullar dik eğim, bol/yoğun yağış, kar erimesi, killi ve gevşek/ayrışmış kayaç yapısı ile bitki örtüsünün azlığıdır.
Türkiye'de görülen başlıca doğal afetler deprem, tsunami, erozyon, heyelan, sel-taşkın, çığ, kuraklık, don olayları ve orman yangınıdır.
Tsunami, Türkiye'de sel-taşkın, çığ, deprem ve kütle hareketlerine kıyasla çok daha nadir görülen bir afettir; çünkü oluşumu için kıyı koşulları ve deniz tabanı sismik aktivitesi gerekir.
Türkiye'deki heyelanların yaklaşık %65'i kar erimelerinin toprağı suya doyurduğu ilkbahar mevsiminde gerçekleşir.
Sel ve taşkınları önlemek için Kızılırmak Havzası'nda ıslah çalışmaları beklenen iller arasında Kırşehir, Sivas ve Samsun bulunur; Gümüşhane ve Çorum bu havzanın dışındadır.
Borabay Gölü, Karadeniz Bölgesi'nde yer alan bir heyelan set gölüdür.
Türkiye'de sel olayları en fazla Karadeniz Bölgesi'nde yaşanır.
Heyelan oluşum koşulları en fazla Karadeniz Bölgesi'nde bir araya geldiğinden heyelan riski en yüksek bölge Karadeniz kıyılarıdır.
İlkbaharda en çok görülen doğal afetler heyelan ile sel-taşkın; yazın kuraklık ile orman yangını; kışın don ile çığdır.
Çığ, üst üste yağan karların eğim boyunca harekete geçmesidir ve sesler, titreşimler, depremler, kış turizmi ve fön rüzgârı gibi etkenlerle tetiklenir.
Heyelan set gölü, yamaçtan kopan kütlenin bir akarsuyun önünü/vadiyi kapatmasıyla oluşan doğal göldür.
Örnek Sorular
Soru 1
Uzungöl, oluşum bakımından Türkiye'deki birçok set gölünden ayrılır. Bu farklılığı doğru biçimde açıklayan ifade aşağıdakilerden hangisidir?
A) Buzulun aşındırarak açtığı sirk çukurunda toplanan sularla meydana gelmiştir.
B) Volkanik püskürme artıklarının vadinin önünü kapatmasıyla oluşan set gölüdür.
C) Alüvyon ve heyelan kütlesinin birlikte set oluşturduğu çift kökenli bir göldür.
D) İnsan eliyle inşa edilen büyük bir barajın gerisinde biriken sularla oluşmuştur.
E) Karstik çöküntü alanının yer altı sularıyla dolmasıyla ortaya çıkmış bir göldür.
Cevabı göster
Cevap: C) Alüvyon ve heyelan kütlesinin birlikte set oluşturduğu çift kökenli bir göldür.
Uzungöl, hem alüvyon birikiminin hem de bir heyelan kütlesinin set oluşturduğu çift kökenli (alüvyon set + heyelan set) bir göldür; oluşumunda iki ayrı sürecin birlikte rol oynaması onu tek kökenli set göllerinden…
Soru 2
Sel ve taşkın arasındaki en temel farkı aşağıdakilerden hangisi doğru biçimde ortaya koyar?
A) Sel yavaş yavaş gelişirken taşkın ani sağanak yağışlarla aniden oluşur.
B) Taşkın yalnızca dağlık alanlarda görülürken sel ovalık alanlara özgü bir olaydır.
C) Sel yalnızca ani sağanaklarla, taşkın ise akarsu yatağı kapasitesinin aşılmasıyla oluşur.
D) Sel ve taşkın eş anlamlı kavramlar olup ikisi de tümüyle aynı koşullarda gerçekleşir.
E) Taşkın donmuş zemine düşen yağmurla, sel ise yer altı sularının yüzeye çıkmasıyla oluşur.
Cevabı göster
Cevap: C) Sel yalnızca ani sağanaklarla, taşkın ise akarsu yatağı kapasitesinin aşılmasıyla oluşur.
Sel ani sağanak yağışlarla oluşan, hızlı ve eğimli arazilerde akan bir su kütlesidir.
Soru 3
Borabay Gölü'nün oluşum türü ve bulunduğu coğrafi bölge hakkında doğru bilgiyi veren seçenek aşağıdakilerden hangisidir?
A) Karadeniz Bölgesi'nde bir yamacın vadi önünü kapatmasıyla oluşan heyelan set gölüdür.
B) İç Anadolu Bölgesi'nde fay hareketleriyle çöken bir alanda oluşan büyük tektonik göldür.
C) Ege Bölgesi'nde volkanik patlama çukurunun yağmur suyuyla dolmasıyla oluşan maar gölüdür.
D) Marmara Bölgesi'nde kıyı setinin denizden ayırdığı alanda oluşan bir lagün gölüdür.
E) Doğu Anadolu Bölgesi'nde buzul süreçleriyle şekillenmiş bir sirk (buzul) gölüdür.
Cevabı göster
Cevap: A) Karadeniz Bölgesi'nde bir yamacın vadi önünü kapatmasıyla oluşan heyelan set gölüdür.
Borabay Gölü, Karadeniz Bölgesi'nde bulunmakta ve bir yamaç kütlesinin vadinin önünü kapatmasıyla oluşmuş heyelan set gölü özelliği taşımaktadır.
Soru 4
Aşağıdaki illerden hangisi Kızılırmak Havzası'nda yer almadığından havzaya yönelik sel-taşkın ıslah çalışmalarının dışında kalmaktadır?
A) Kırşehir
B) Gümüşhane
C) Samsun
D) Sivas
E) Kırşehir ve Samsun
Cevabı göster
Cevap: B) Gümüşhane
Gümüşhane, Kızılırmak Havzası'nın dışında yer almaktadır. Kırşehir, Sivas ve Samsun ise bu havza içindeki illerdir ve sel-taşkın ıslah çalışmaları kapsamında değerlendirilir.
Soru 5
2023 Kahramanmaraş depremi sonrasında bölgede heyelan ve kaya düşmesi olaylarının gözlemlendiği bilinmektedir. Bu durum, doğal afetlerle ilgili aşağıdaki genellemelerden hangisini en iyi destekler?
A) Her afet belirli bir mevsimde daha sık yaşanır.
B) Depremin yıkıcılığı yalnızca sismik dalgaların şiddetiyle ölçülür.
C) Taşkın ve çığ yalnızca iklim değişkenliğinden kaynaklanır.
D) Tek bir afet, art arda ikincil afetleri tetikleyebilir.
E) Doğal afetler birbirinden bağımsız süreçler sonucunda oluşur.
Cevabı göster
Cevap: D) Tek bir afet, art arda ikincil afetleri tetikleyebilir.
Deprem; heyelan, taşkın, çığ ve kaya düşmesi gibi ikincil afetleri tetikleyebilir. Bu, tek bir afet olayının zincirleme biçimde birden fazla afete yol açabileceğini göstermektedir.
Soru 6
Türkiye'de heyelan riskinin en yüksek olduğu bölge ve bunun gerekçesini doğru veren seçenek aşağıdakilerden hangisidir?
A) Doğu Anadolu; yüksek rakım ve şiddetli don olaylarının yamaçları parçalaması
B) Ege Bölgesi; aktif grabenlerin tektonik hareketlerle sürekli çökmeye uğraması
C) Akdeniz kıyıları; yoğun yaz yağışlarının yamaç zeminini suya doyurup gevşetmesi
D) İç Anadolu; geniş düzlüklerdeki kil tabakaları üzerinde kütle hareketlerinin artması
E) Karadeniz kıyıları; dik yamaç, bol yağış ve gevşek kayacın bir arada bulunması
Cevabı göster
Cevap: E) Karadeniz kıyıları; dik yamaç, bol yağış ve gevşek kayacın bir arada bulunması
Karadeniz Bölgesi'nde dik eğim, bol ve yoğun yağış, killi/gevşek kayaç yapısı ve bitki örtüsünün tahribi gibi heyelan oluşum koşulları en sık bir araya gelmekte; bu nedenle bölge Türkiye'nin en yüksek heyelan riski…
Soru 7
Türkiye genelinde sel olaylarının en sık yaşandığı coğrafi bölge aşağıdakilerden hangisidir?
A) Karadeniz Bölgesi
B) Akdeniz Bölgesi
C) İç Anadolu Bölgesi
D) Marmara Bölgesi
E) Ege Bölgesi
Cevabı göster
Cevap: A) Karadeniz Bölgesi
Karadeniz Bölgesi, dağlık arazi, bol ve yoğun yağış ile dik eğimli vadilerin bir arada bulunması nedeniyle Türkiye'de en fazla sel olayının yaşandığı bölgedir.
Soru 8
Aşağıdaki göllerden hangisi Türkiye'deki heyelan set gölleri arasında sayılmaz?
A) Abant
B) Meke
C) Sera
D) Zinav
E) Tortum
Cevabı göster
Cevap: B) Meke
Meke Gölü, Konya'da yer alan maar (volkanik patlama krateri) kökenli bir göldür; heyelan set gölü değildir. Abant, Tortum, Sera ve Zinav ise Türkiye'nin bilinen heyelan set gölleri arasındadır.
Soru 9
Türkiye'de heyelanların yaklaşık %65'inin ilkbahar mevsiminde gerçekleşmesinin temel açıklaması aşağıdakilerden hangisidir?
A) İlkbaharda fırtınaların şiddetlenmesiyle birlikte kuvvetli rüzgârlar yamaçları aşındırır.
B) İlkbaharda yüksek basınç sistemleri toprağın kurumasına yol açarak kaymaları tetikler.
C) İlkbaharda bitki örtüsünün hızla gelişmesi yamaç üzerindeki yükü artırır.
D) Kar erimelerinin toprağı suya doyurması yamaç stabilitesini bozar ve heyelan riskini artırır.
E) Yaz kuraklığının ardından gelen bahar yağışları toprağı çatlatarak ani heyelanlara zemin hazırlar.
Cevabı göster
Cevap: D) Kar erimelerinin toprağı suya doyurması yamaç stabilitesini bozar ve heyelan riskini artırır.
İlkbaharda biriken karların erimesiyle toprak suya doyar; bu durum yamaç stabilitesini bozarak kayma hareketlerini kolaylaştırır. Bu nedenle Türkiye'deki heyelanların yaklaşık %65'i ilkbaharda yaşanır.
Soru 10
Heyelan set göllerinin oluşum mekanizması aşağıdakilerden hangisinde doğru açıklanmıştır?
A) Kıyıdaki kumul setlerinin gerisinde deniz suyunun birikmesiyle oluşur.
B) Lav akıntılarının vadileri doldurarak akarsuyun önünü kapatması sonucu meydana gelir.
C) Buzulların çekildikten sonra bıraktığı çukurların yağmur suyu ile dolmasıyla oluşur.
D) Akarsuların taşıdığı alüvyon birikintilerinin oluşturduğu setlerin gerisinde su birikmesiyle meydana gelir.
E) Yamaçtan kopan kütlenin akarsuyu veya vadiyi kapatması sonucu oluşan doğal göllerdir.
Cevabı göster
Cevap: E) Yamaçtan kopan kütlenin akarsuyu veya vadiyi kapatması sonucu oluşan doğal göllerdir.
Heyelan set gölü, bir yamaçtan kopan kütlenin akarsuyu ya da vadi tabanını kapatması sonucu gerisinde biriken suların oluşturduğu doğal göldür. Bu göl türü alüvyon set, lav set veya buzul kökeniyle karıştırılmamalıdır.
Soru 11
Türkiye'de taşkın olaylarının en sık yaşandığı bölgeler aşağıdakilerin hangisinde birlikte ve doğru biçimde verilmiştir?
A) Marmara ve Ege
B) Karadeniz ve Doğu Anadolu
C) İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu
D) Akdeniz ve İç Anadolu
E) Karadeniz ve Ege
Cevabı göster
Cevap: A) Marmara ve Ege
Türkiye'de taşkın olayları en sık Marmara ve Ege bölgelerinde görülür. Bu bölgelerin düz ve alçak ovalık alanları ile yoğun nüfus ve yapılaşma taşkın riskini artırmaktadır.
Soru 12
Bir bölgede heyelan riskinin artmasına katkıda bulunduğu bilimsel olarak kabul edilmeyen etken aşağıdakilerden hangisidir?
A) Yamaç eğiminin fazla olması
B) Kıyı ovasının geniş ve düz olması
C) Bitki örtüsünün seyrek ya da tahrip edilmiş olması
D) Yoğun ve uzun süreli yağış ile kar erimesi
E) Killi ve ayrışmış kayaç yapısının yaygın olması
Cevabı göster
Cevap: B) Kıyı ovasının geniş ve düz olması
Heyelanı tetikleyen koşullar arasında dik eğim, bol yağış, kar erimesi, killi/gevşek kayaç ve seyrek bitki örtüsü yer alır.
Soru 13
Doğal afetlerin mevsimsel dağılımına göre aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?
A) İlkbahar — heyelan ve sel-taşkın
B) Yaz — kuraklık ve orman yangını
C) İlkbahar — don ve çığ
D) Kış — don ve çığ
E) Yaz — kuraklık
Cevabı göster
Cevap: C) İlkbahar — don ve çığ
Don ve çığ ilkbahara değil kış mevsimine özgü afetlerdir. İlkbaharda en çok görülen afetler heyelan ve sel-taşkındır. Dolayısıyla 'İlkbahar — don ve çığ' eşleştirmesi yanlıştır.