Haritanın tanımı, temel unsurları ve harita türleri (fiziki, siyasi, tematik) Soruları
KPSS Coğrafya · 17 özgün soru · açıklamalı çözümler
Haritanın tanımı, temel unsurları ve harita türleri (fiziki, siyasi, tematik) — Konu Özeti
KPSS Coğrafya kapsamında Haritanın tanımı, temel unsurları ve harita türleri (fiziki, siyasi, tematik) konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Yoğunlaşma, su buharının sıvı veya katı hale dönüşmesidir; yer yüzünde sis/çiğ/kırağı/kırç, havada bulut/yağmur/kar/dolu olarak görülür.
Endemik tür, yalnızca belirli bir bölgede yetişen, yöreye özgü bitki (veya hayvan) türüdür.
Relikt tür, geçmiş jeolojik dönemlerden kalan, iklim değişimleriyle bir alandan çekilen türlerin geride bıraktığı kalıntı bitkidir.
Batolit, magmanın yüzeye çıkmadan yerin derinliklerinde katılaşmasıyla oluşan büyük iç püskürük (plütonik) kaya kütlesidir.
Mağara, yer altı sularının yaptığı erime sonucu oluşan boşluktur.
Enlem etkisi, ekvatora yakınlık ve uzaklığa bağlı olarak (örneğin sıcaklıkta) meydana gelen coğrafi değişimlerdir.
Karstik kanyon, kalker gibi suda kolay çözünen kayaçların akarsularca uzun süre aşındırılıp çözündürülmesiyle oluşan derin ve dik yamaçlı vadidir.
Kolüvyal toprak, engebeli arazilerde yamaçtan dökülerek çukur alanlarda biriken topraktır.
Litosol toprak, engebeli arazilerde yamaçta kalan ince taneli, sığ ve taşlı topraktır.
Türkiye endemik bitki yönünden zengindir ve yaklaşık 3500 endemik tür barındırır.
Paraleller, ekvatora yatay olarak birer derecelik açılarla uzanan hayali çizgilerdir.
Köy altı yerleşme türleri (kom, dam, yayla, güzle, oba, mezra) bölge veya işlevleriyle eşleştirilerek sorulur.
Maksimum nem, havanın belirli bir sıcaklıkta tutabileceği en fazla su buharı miktarını (nem alma kapasitesini) gösterir.
Maden rezervi, bir madenin yer altındaki toplam miktarını ifade eder.
Harita üzerinde numaralı bölgeler verilip belirli bir madenin çıkarıldığı bölge sorulur; çeldiriciler komşu bölgelerin tanınmış madenleridir.
Psödomaki, Karadeniz kıyılarında ormanların tahribi sonucu oluşan, fındık, şimşir, üvez ve orman gülü gibi nemcil çalı topluluğudur ve gerçek maki ile karıştırılmamalıdır.
Türkiye haritasında numaralı akarsular konumlarından tanınır: Sakarya batıda (Marmara), Asi güneyde (Akdeniz), Çoruh kuzeydoğuda yer alır.
Akdeniz iklim bölgesinin karakteristik ağaç/flora türleri zeytin, zakkum, defne ve keçiboynuzudur; ladin Akdeniz'e özgü değildir.
Kayaçlar fiziksel parçalanma ve kimyasal parçalanma olmak üzere iki şekilde parçalanır.
Çiftlik, yerleşim merkezlerinden uzakta, geniş tarımsal araziye sahip, bir-birkaç evli büyük tarımsal işletme niteliğindeki köy altı yerleşmesidir.
Türkiye'nin önemli endemik bitkileri arasında İspir meşesi, Kazdağı köknarı, Datça hurması, Nemrut soğanı, Anzer çayı, ters lale ve Halfeti gülü sayılır.
Regosol toprak, yumru köklü bitkilerin yetişmesine uygun yeni kırıntılı volkanik topraktır.
Örnek Sorular
Soru 1
Türkiye haritası üzerinde çalışan bir öğrenci, belirli bir bölgenin kuzey-güney uzanımını ve doğu-batı uzanımını ölçmek istemektedir. Bu öğrencinin haritadan doğru biçimde yararlanabilmesi için hangi paralel ile meridyen değerlerini kullanması gerekir?
A) Kuzey-güney uzanımı için enlem farkı, doğu-batı uzanımı için boylam farkı
B) Her iki uzanım için de enlem farkı yeterlidir
C) Kuzey-güney uzanımı için boylam farkı, doğu-batı uzanımı için enlem farkı
D) Her iki uzanım için de boylam farkı kullanılır
E) Kuzey-güney uzanımı için meridyen değerleri, doğu-batı uzanımı için paralel değerleri
Cevabı göster
Cevap: A) Kuzey-güney uzanımı için enlem farkı, doğu-batı uzanımı için boylam farkı
Enlemler (paraleller) kuzey-güney yönünde konumlandığından bir bölgenin kuzey-güney uzanımı enlem farkıyla; boylamlar (meridyenler) doğu-batı yönünde konumlandığından doğu-batı uzanımı boylam farkıyla okunur.
Soru 2
Türkiye haritalarında projeksiyon kaynaklı bozulmanın (hata payının) en fazla hangi çevrede gözlendiği, aşağıdakilerden hangisiyle doğru biçimde açıklanmıştır?
A) Türkiye'nin en güneyinde yer alan Hatay çevresinde, çünkü Türkiye güney yarım küreye en yakın noktasını burada oluşturur.
B) Türkiye'nin en doğusunda yer alan Ağrı-Iğdır hattında, çünkü bu bölge başlangıç meridyenine en uzak noktadır.
C) Sinop çevresinde, çünkü Türkiye'de Kuzey Kutbu'na en yakın nokta Sinop olup kutba yaklaştıkça projeksiyon bozulması artar.
D) Ege kıyı şeridinde, çünkü kıyı hatlarının karmaşıklığı harita çiziminde en fazla hataya bu bölgede neden olur.
E) İç Anadolu'nun merkezinde, çünkü ülkenin ortasında yer alan noktalar her yönden eşit uzaklıkta olduğundan bozulma birikir.
Cevabı göster
Cevap: C) Sinop çevresinde, çünkü Türkiye'de Kuzey Kutbu'na en yakın nokta Sinop olup kutba yaklaştıkça projeksiyon bozulması artar.
Harita projeksiyonlarında kutuplara yaklaştıkça alan ve şekil bozulması artar. Türkiye'de Kuzey Kutbu'na en yakın nokta Sinop olduğundan, Türkiye haritalarında projeksiyon kaynaklı hata payı Sinop çevresinde en fazladır.
Soru 3
Paralellerin tanımı aşağıdakilerden hangisidir?
A) Kuzey ve güney kutuplarından geçerek Dünya'yı boyuna bölen hayali çizgilerdir.
B) Başlangıç meridyenine göre doğu-batı yönünde uzanan ve boylam değerlerini gösteren çizgilerdir.
C) Ekvatora yatay olarak birer derecelik açılarla uzanan hayali çizgilerdir.
D) Yalnızca kuzey yarım kürede yer alan ve iklimleri belirleyen doğrusal çizgilerdir.
E) Boyları ekvatordan kutuplara doğru sürekli artan ve kutuplarda birbirini kesen çizgilerdir.
Cevabı göster
Cevap: C) Ekvatora yatay olarak birer derecelik açılarla uzanan hayali çizgilerdir.
Paraleller, ekvatora yatay (paralel) biçimde, birer derecelik açılarla uzanan hayali çizgilerdir.
Soru 4
Türkiye fiziki haritasında yükseklik değerleri renk tonlarıyla ifade edilmektedir. Buna göre aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?
A) 0–500 m → mavi; 500–1000 m → yeşil; 2000 m üstü → sarı
B) 0–500 m → yeşil; 500–1000 m → sarı; 2000 m üstü → koyu kahverengi
C) 0–500 m → sarı; 500–1000 m → yeşil; 2000 m üstü → koyu kahverengi
D) 0–500 m → yeşil; 500–1000 m → kahverengi; 2000 m üstü → sarı
E) 0–500 m → açık mavi; 500–1000 m → sarı; 2000 m üstü → kırmızı
Cevabı göster
Cevap: B) 0–500 m → yeşil; 500–1000 m → sarı; 2000 m üstü → koyu kahverengi
Türkiye fiziki haritalarında standart renk skalasına göre 0–500 m arası yeşil, 500–1000 m arası sarı, 2000 m üzerindeki alanlar ise koyu kahverengi tonlarıyla gösterilir.
Soru 5
Bir fiziki haritada birbirine çok yakın aralıklarla geçen sık eş yükselti eğrileri, gösterilen alanla ilgili öncelikle aşağıdaki özelliklerden hangisini ortaya koyar?
A) Arazinin eğiminin az ve yüzeyin düze yakın olduğunu
B) Bölgenin yıllık yağış miktarının yüksek olduğunu
C) Arazinin engebeli ve yer şekillerinin eğimli olduğunu
D) Alandaki nüfusun yoğun biçimde dağıldığını
E) Toprağın tarıma elverişli ve verimli olduğunu
Cevabı göster
Cevap: C) Arazinin engebeli ve yer şekillerinin eğimli olduğunu
Fiziki haritada eş yükselti eğrilerinin sıklaşması, kısa yatay mesafede yükseltinin hızla değiştiği anlamına gelir; bu da arazinin engebeli ve eğimli olduğunu gösterir.
Soru 6
Türkiye'nin tematik turizm haritasında, Turizm Stratejisi Master Planı kapsamındaki İpek Yolu turizm koridorunun geçtiği iller aşağıdakilerden hangisinde birlikte verilmiştir?
A) Antalya, Muğla ve Aydın
B) İzmir, Manisa ve Denizli
C) Erzurum, Erzincan ve Ardahan
D) Nevşehir, Aksaray ve Niğde
E) Trabzon, Rize ve Artvin
Cevabı göster
Cevap: C) Erzurum, Erzincan ve Ardahan
Turizm Stratejisi Master Planı'nda tanımlanan İpek Yolu turizm koridoru, Doğu Anadolu'da Erzurum, Erzincan ve Ardahan illerini kapsar.
Soru 7
Bir haritada iki nokta arasında çizilen güzergah boyunca, harita üzerinde sırayla karşılaşılan coğrafi unsurların okunması, öncelikle aşağıdaki harita okuma becerilerinden hangisini gerektirir?
A) Haritanın ölçeğini kullanarak güzergahın gerçek uzunluğunu santimetre cinsinden hesaplama becerisini
B) Güzergah üzerinde art arda gelen unsurların dağılış sırasını ve desenini okuyup yorumlama becerisini
C) Yalnızca eş yükselti eğrilerinden iki nokta arasındaki yükseklik farkını çıkarma becerisini
D) Haritadaki nüfus merkezlerini büyüklük sırasına göre listeleme becerisini
E) Güzergahın geçtiği enlem değerlerini okuyarak iklim kuşağını saptama becerisini
Cevabı göster
Cevap: B) Güzergah üzerinde art arda gelen unsurların dağılış sırasını ve desenini okuyup yorumlama becerisini
Bir güzergah üzerinde harita okurken temel beceri, çizgi boyunca art arda gelen coğrafi unsurların (akarsu, dağ, körfez, bitki örtüsü vb.) dağılış sırasını ve desenini okuyup yorumlamaktır.
Soru 8
Fiziki haritalarda renklendirme yükseltiye göre yapılmaktadır. Buna göre Erbaa Ovası (Tokat) ile Harran Ovası (Şanlıurfa) fiziki haritada aynı renkle gösterilmektedir. Bu iki ovayı fiziki haritada aynı renk grubuna sokan ortak özellik aşağıdakilerden hangisidir?
A) Her ikisinin de Türkiye'nin güneyinde yer alması
B) Her ikisinin de aynı havzada bulunması
C) Her ikisinin de aynı iklim tipine tabi olması
D) Her ikisinin de tarımsal arazi kullanımının aynı olması
E) Her ikisinin de benzer yükselti değerlerine sahip olması
Cevabı göster
Cevap: E) Her ikisinin de benzer yükselti değerlerine sahip olması
Fiziki haritalarda renk, yükseltiyi temsil eder. Erbaa ve Harran ovaları coğrafi konumları, iklimi ve havzaları farklı olsa da yükselti değerleri birbirine yakın olduğundan fiziki haritada aynı renk tonuyla gösterilir.
Soru 9
Fiziki haritalarda yükseltiyi renklerle gösteren hipsometrik renklendirmede 2000 metrenin üzerindeki alanlar hangi renkle gösterilir?
A) Koyu kahverengi
B) Açık yeşil tonları
C) Soluk sarı tonları
D) Açık turuncu ton
E) Soluk mavi ton
Cevabı göster
Cevap: A) Koyu kahverengi
Fiziki haritalarda yükseltiyi renk skalasıyla gösteren hipsometrik renklendirmede yükselti arttıkça renkler yeşilden sarıya, oradan kahverengiye doğru koyulaşır; 2000 metrenin üzerindeki yüksek alanlar koyu…
Soru 10
Türkiye'nin deprem risk haritası bir tematik harita türüdür. Bu haritadan doğrudan elde edilebilecek bilgi aşağıdakilerden hangisidir?
A) İllerin yıllık nüfus artış hızının bölgelere göre dağılışı
B) Her bölgenin maruz kaldığı yer sarsıntısı tehlikesinin düzeyi
C) Akarsu havzalarının su topladığı alanların sınırları
D) Tarım ürünlerinin bölgelere göre yıllık üretim miktarı
E) Yer altı maden yataklarının çıkarıldığı başlıca sahalar
Cevabı göster
Cevap: B) Her bölgenin maruz kaldığı yer sarsıntısı tehlikesinin düzeyi
Deprem risk haritası, bölgelerin taşıdığı yer sarsıntısı (deprem) tehlikesinin düzeyini, yani yüksek ve düşük tehlike kuşaklarını gösteren tematik bir haritadır.
Soru 11
Türkiye fiziki haritası üzerinde I, II, III, IV ve V ile gösterilen beş ayrı kıyı noktası verilmiştir. Aşağıdaki özelliklerin tümünü birlikte taşıyan nokta, haritadaki hangi konuma karşılık gelir?
• Ülkenin kuzeydoğu kıyısında yer alır.
• Kıyıya paralel uzanan yüksek dağlarla çevrilidir.
• Yıl boyunca her mevsim yağış alır, belirgin bir kurak dönem görülmez.
A) I — Marmara Denizi kıyısı
B) II — Ege Denizi kıyısı
C) III — Akdeniz Bölgesi kıyısı
D) IV — Doğu Karadeniz kıyısı
E) V — Güneydoğu Anadolu içi
Cevabı göster
Cevap: D) IV — Doğu Karadeniz kıyısı
Verilen özelliklerin tümünü aynı anda karşılayan tek konum Doğu Karadeniz kıyısıdır: ülkenin kuzeydoğu kıyısındadır, kıyıya paralel uzanan yüksek dağlarla çevrilidir ve her mevsim yağışlıdır.
Soru 12
Bir tematik haritada iller, büyükşehir olarak ilan edildikleri yıllara göre farklı renk tonlarıyla boyanmış ve haritanın lejantında her renk tonu belirli bir zaman aralığıyla eşleştirilmiştir. Bu tür bir haritadan doğrudan elde edilebilecek bilgi aşağıdakilerden hangisidir?
A) Büyükşehirlerin yıllık ekonomik büyüme hızları
B) Büyükşehir belediyelerinin bütçe büyüklükleri
C) Büyükşehir sınırları içindeki nüfus yoğunluğu dağılımı
D) Büyükşehirlerdeki tarım arazilerinin toplam alanı
E) Bir ilin büyükşehir kategorisine geçtiği yıllar
Cevabı göster
Cevap: E) Bir ilin büyükşehir kategorisine geçtiği yıllar
Haritada her renk tonu belirli bir zaman aralığını temsil edecek biçimde lejanta bağlandığı için, bir ilin hangi renge boyandığına bakılarak o ilin büyükşehir kategorisine hangi dönemde geçtiği doğrudan okunabilir.
Soru 13
Aşağıdakilerden hangisi meridyenlerin (boylam çizgilerinin) doğru bir tanımıdır?
A) Dünya'yı boylamasına kesen ve kutuplarda birleşen hayali çizgilerdir.
B) Ekvator'a paralel olarak çizilen ve kutup noktalarında birleşmeyen yatay çizgilerdir.
C) Dünya'yı enine kesen, birbirinden eşit uzaklıkta ve birbirine paralel seyreden hayali çizgilerdir.
D) Ekvator'dan eşit uzaklıkta bulunan ve kuzey ile güney yarımküreyi simetrik biçimde bölen çizgilerdir.
E) Haritada yükseklik eğrisi olarak gösterilen ve coğrafi konumu belirleyen düzlemsel çizgilerdir.
Cevabı göster
Cevap: A) Dünya'yı boylamasına kesen ve kutuplarda birleşen hayali çizgilerdir.
Meridyenler (boylam çizgileri), Dünya'yı kuzey-güney doğrultusunda boylamasına kesen ve iki kutup noktasında birleşen hayali çizgilerdir. Paraleller (enlem çizgileri) ise Dünya'yı enine keser ve birbirine paraleldir.
Soru 14
Bir Türkiye maden dağılış haritasında bölgeler I, II, III, IV ve V olarak numaralandırılmıştır. Buna göre taşkömürünün çıkarıldığı yörenin yer aldığı bölge, aşağıdaki numaralı alanlardan hangisinde gösterilir?
A) I — Ege kıyı kuşağı
B) II — Batı Karadeniz kıyısı
C) III — Güneydoğu Anadolu eşiği
D) IV — Doğu Anadolu dağlık kesimi
E) V — İç Anadolu platosu
Cevabı göster
Cevap: B) II — Batı Karadeniz kıyısı
Türkiye'de taşkömürü, Batı Karadeniz kıyısında Zonguldak ve çevresinde çıkarılır.
Soru 15
Türkiye fiziki haritası üzerinde akarsuların konumlarına göre tanımlanmasında, Çoruh Nehri'nin doğru olarak yerleştirildiği bölge aşağıdakilerden hangisidir?
A) Ege Bölgesi'nde, İzmir çevresinde
B) Güneydoğu Anadolu'da, Fırat havzasında
C) Karadeniz Bölgesi'nin batı kesiminde, Sakarya ile komşu
Çoruh Nehri, Türkiye'nin kuzeydoğusunda yer alır ve Karadeniz havzasına akar. Sakarya batıda (Marmara çevresi), Asi ise güneyde Akdeniz'e dökülür; Çoruh bunlardan coğrafi konumu bakımından belirgin biçimde ayrılır.