Hafif sanayi: tekstil, otomotiv, gıda işleme Soruları
KPSS Coğrafya · 23 özgün soru · açıklamalı çözümler
Hafif sanayi: tekstil, otomotiv, gıda işleme — Konu Özeti
KPSS Coğrafya kapsamında Hafif sanayi: tekstil, otomotiv, gıda işleme konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Mardin'de fosfat işleme tesisi bulunur; fosfat işleme metale dayalı bir sanayi değildir.
İstanbul, İzmir ve Adana gibi otomotiv ve tekstil sanayisinin yaygınlaştığı illerin ortak özelliği önemli pazar alanları olmaları ve gelişmiş ulaşım olanaklarıdır; petrol rafinerisine sahip olmaları ortak bir özellik değildir.
Türkiye'deki otomotiv fabrikalarının büyük çoğunluğu (Bursa, Kocaeli, Sakarya, İstanbul) Marmara Bölgesi'nde yoğunlaşmıştır; bunun nedeni bölgenin pazar büyüklüğü ve gelişmiş ulaşım altyapısıdır.
Rize'de çay fabrikaları ve Aydın'da tekstil sanayisi ham maddeye yakınlık nedeniyle, Bursa ve İskenderun'daki sanayi ulaşım-pazar koşulları nedeniyle, Kırıkkale'deki silah fabrikası ise stratejik faktörler nedeniyle kurulmuştur.
Gaziantep tekstil, gıda ve yan sanayi üretimiyle öne çıkar ve sanayileşme düzeyi Antalya, Balıkesir, Trabzon ve Tekirdağ'a kıyasla en yüksek olan ildir.
Kırklareli, Konya, Burdur, Artvin ve Samsun illeri arasında dokuma (tekstil) sanayisinin en fazla geliştiği yer, Trakya çevresinden ham madde erişimi avantajı olan Kırklareli'dir.
Ankara'da uçak fabrikası (TUSAŞ), Kayseri'de şeker ve tekstil fabrikası, Konya'da şeker fabrikası, Kırıkkale'de silah fabrikası bulunur.
Pamuk bozulmayan bir ürün olduğundan pamuklu dokuma (tekstil) sanayisinde fabrikaların ham maddeye yakın olma zorunluluğu yoktur; pamuk üretilmeyen İstanbul, Bursa ve Kayseri gibi büyük merkezlerde de pazar, ulaşım ve işgücü sayesinde tekstil gelişmiştir.
Türkiye'de ihracattan en fazla gelir sağlayan sanayi dalı otomotiv sektörüdür ve tekstil ikinci sırada yer alır.
Türkiye'de otomotiv sanayisi başlıca Bursa (TOGG, Fiat, Renault, Karsan), Kocaeli (Honda, Isuzu, Hyundai, Ford), Sakarya (Toyota, Otokar), İstanbul (Mercedes-Benz), İzmir (BMC), Eskişehir (Ford), Ankara (MAN), Aksaray (Mercedes-Benz) ve Adana (TEMSA) gibi illerde yoğunlaşmıştır.
Türkiye'de gübre ve petrokimya sanayisi ham maddesini büyük ölçüde ithalatla karşılarken, gıda ve tekstil sanayileri ham maddeyi ülke içinden temin edebildiği ve işgücü potansiyeli fazla olduğu için daha çok gelişmiştir.
Tekstil sanayisinin ham maddesi pamuktur ve pamuk yetiştiriciliği iklime bağımlı olduğundan tekstil sanayisi de iklim koşullarından dolaylı olarak etkilenir.
Sanayinin geliştiği kentler elektrik enerjisi tüketiminin de yüksek olduğu yerlerdir; Samsun tekstil, gıda ve kimya sanayisiyle gelişmiş bir sanayi kentiyken Isparta, Hakkari, Gümüşhane ve Sinop sanayi gelişimi açısından geri kalmıştır.
Trabzon ve Mersin'de liman konumu nedeniyle ticaret hâkim ekonomik faaliyettir; buna karşılık Karabük-Kırıkkale ve Kocaeli-Sakarya sanayiyle, Zonguldak-Denizli ise madencilik/tekstille öne çıkar.
Türkiye'de toprak türleri tarıma dayalı sanayiyle eşleşir: alüvyal → sebze-meyve işleme, terra rossa → zeytinyağı, çernezyom → tahıl, kahverengi step → un; podsol ise çay ve orman ürünleriyle ilişkilidir.
Türkiye'nin önemli organize sanayi bölgeleri: Gebze OSB (kimya-metal), Tuzla Organize Deri Sanayi Bölgesi (deri), Gaziantep OSB (tekstil-gıda-plastik), Kayseri OSB (mobilya-tekstil-metal) ve İzmir/Ege bölgesi (elektronik-otomotiv yan sanayi-gıda).
Gıda sanayisi alt kollarında temel lokasyon faktörü ham maddeye yakınlıktır; süt-et gibi kollar ülke geneline yayılırken konserve ve unlu mamuller gibi kollar ham madde alanlarına odaklı, daha sınırlı dağılım gösterir.
Otomotiv sanayisi belirli merkezlerde (Bursa, İstanbul, Kocaeli) yoğunlaşarak dar bir alana yayılırken, içki sanayisi 13 ilde fabrikası bulunan görece daha yaygın bir sanayi koludur.
Kâğıt (Afyon, Kastamonu, Bartın, Taşucu, Kırklareli), cam (Kırklareli, Afyon), otomotiv (Adana, Bursa, İzmit, İzmir) ve tersane (Kocaeli) sanayilerinde kuruluşlar belirli illerde bulunur; Kırşehir bu dört sanayi kolundan hiçbirini barındırmaz.
Ekonomik faaliyetler birincil (tarım, madencilik, ormancılık, hayvancılık, balıkçılık), ikincil (sanayi: metal işleme, otomotiv, makine, tekstil, kimya, inşaat), üçüncül (hizmet), dördüncül (bilgi işlem) ve beşincil (üst düzey yönetim) sektörler olarak sınıflandırılır.
Otomotiv ve tekstil sanayisi pazar ve ulaşım avantajı olan yerlerde kümelenerek Türkiye geneline yaygın dağılım gösterirken, çay ve şeker gibi sanayiler daha bölgesel bir dağılım gösterir.
Otomotiv sanayisinin kuruluşu ve konumlanması pazar büyüklüğüyle doğrudan ilişkilidir; sanayi tüketimin yoğun olduğu bölgelerde gelişir.
Örnek Sorular
Soru 1
Türkiye'de gıda ve tekstil sanayilerinin gübre ve petrokimya sanayisine kıyasla daha fazla gelişmesinin temel nedeni nedir?
A) Ham maddesini büyük ölçüde yurt içinden sağlaması ve bol işgücüne dayanması
B) Devletin gübre ve petrokimya sanayisine yüksek oranlı ek vergi uygulaması
C) Bu kollarda yabancı sermaye yatırımının çok daha yoğun olarak yer alması
D) Gübre ve petrokimyanın çevre mevzuatı gerekçesiyle ağır biçimde kısıtlanması
E) Tekstil ve gıda üretiminin ileri teknoloji ve uzman işgücü gerektirmemesi
Cevabı göster
Cevap: A) Ham maddesini büyük ölçüde yurt içinden sağlaması ve bol işgücüne dayanması
Gıda ve tekstil sanayileri ham maddeyi büyük ölçüde ülke içinden sağladığı ve bol işgücüne dayandığı için daha güçlü gelişirken, gübre ve petrokimya sanayileri ham madde bakımından büyük ölçüde ithalata bağımlıdır.
Soru 2
Aşağıdaki il eşleştirmelerinden hangisinde verilen özellik o iller için yanlıştır?
A) Trabzon ve Mersin – ticaret (liman konumu)
B) Denizli – madencilik
C) Zonguldak – madencilik
D) Kocaeli ve Sakarya – sanayi
E) Karabük ve Kırıkkale – sanayi
Cevabı göster
Cevap: B) Denizli – madencilik
Denizli, madencilikle değil tekstil sanayisiyle öne çıkan bir ildir; Zonguldak ise madencilikle (kömür) öne çıkmaktadır. Denizli'ye madencilik özelliği atfetmek yanlıştır.
Soru 3
Aşağıdaki il – sanayi tesisi eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?
A) Konya – tekstil fabrikası ve silah fabrikası
B) Kırıkkale – şeker fabrikası ve çay fabrikası
C) Ankara – şeker fabrikası ve tersane tesisi
D) Kayseri – şeker fabrikası ve tekstil fabrikası
E) Konya – uçak fabrikası ve demir-çelik tesisi
Cevabı göster
Cevap: D) Kayseri – şeker fabrikası ve tekstil fabrikası
Kayseri'de hem şeker fabrikası hem de tekstil fabrikası bulunmaktadır. Ankara'da uçak fabrikası (TUSAŞ), Konya'da şeker fabrikası, Kırıkkale'de ise silah fabrikası yer alır.
Soru 4
Türkiye'deki otomotiv fabrikalarının büyük bölümünün Marmara Bölgesi'nde (Bursa, Kocaeli, Sakarya, İstanbul) kümelenmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Bölgede zengin demir-çelik rezervlerinin bulunması
B) Bölgenin en fazla çevre kirliliğine dayanıklı olması
C) Bölgedeki nüfusun büyük çoğunluğunun teknik eğitimli olması
D) Devletin bu bölgeye özel vergi muafiyeti tanımış olması
E) Bölgenin geniş pazar potansiyeli ve gelişmiş ulaşım altyapısı
Cevabı göster
Cevap: E) Bölgenin geniş pazar potansiyeli ve gelişmiş ulaşım altyapısı
Marmara Bölgesi'ndeki otomotiv yoğunlaşmasının temel nedeni pazar büyüklüğü ve gelişmiş ulaşım altyapısıdır; bölge Türkiye'nin en kalabalık ve en erişilebilir sanayi merkezi konumundadır.
Soru 5
Otomotiv sanayisiyle içki sanayisinin Türkiye genelindeki dağılımları karşılaştırıldığında aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) İçki sanayisi otomotiv sanayisi gibi birkaç ilde yoğunlaşmıştır.
B) Otomotiv sanayisi 13'ten fazla ilde fabrikaya sahipken içki sanayisi daha az yere yayılmıştır.
C) Her iki sanayi kolu da ülke genelinde benzer biçimde yaygın dağılış gösterir.
D) Otomotiv sanayisi dar bir alana yoğunlaşırken içki sanayisi daha fazla ilde fabrikaya sahiptir.
E) İçki sanayisi yalnızca Marmara Bölgesi'nde gelişmiştir.
Cevabı göster
Cevap: D) Otomotiv sanayisi dar bir alana yoğunlaşırken içki sanayisi daha fazla ilde fabrikaya sahiptir.
Otomotiv sanayisi Bursa, İstanbul ve Kocaeli gibi belirli merkezlerde dar bir alanda yoğunlaşırken, içki sanayisi 13 ilde fabrikasıyla görece daha yaygın bir dağılım sergilemektedir.
Soru 6
Aşağıdaki illerin hangisinde otomotiv sanayisi fabrikası BULUNMAMAKTADIR?
A) Aksaray
B) Sivas
C) Adana
D) Sakarya
E) Eskişehir
Cevabı göster
Cevap: B) Sivas
Türkiye otomotiv sanayisi Bursa, Kocaeli, Sakarya, İstanbul, İzmir, Eskişehir, Ankara, Aksaray ve Adana'da yoğunlaşmıştır; Sivas bu listede yer almaz.
Soru 7
Aşağıdaki sanayi kollarından hangisi Bursa'nın öne çıktığı alanlar arasında YER ALMAZ?
A) Tekstil
B) Otomotiv
C) Makine-metal imalatı
D) Gıda ve mobilya
E) Petrokimya
Cevabı göster
Cevap: E) Petrokimya
Bursa; tekstil, otomotiv, makine-metal imalatı, tarıma dayalı sanayi, gıda ve mobilya alanlarında öne çıkan bir sanayi ilidir. Petrokimya bu sayılanlar arasında yer almaz.
Soru 8
Kırklareli, Konya, Burdur, Artvin ve Samsun illeri arasında dokuma (tekstil) sanayisinin en ileri düzeyde geliştiği ili ve bunun gerekçesini doğru veren seçenek hangisidir?
A) Konya – iç bölgede yer almasının ulaşım kolaylığı sağlaması
B) Kırklareli – Trakya çevresindeki tarımsal ham maddeye yakınlığı
C) Samsun – Karadeniz kıyısında bir liman kenti olması
D) Artvin – engebeli arazisinin sanayi kuruluşunu kolaylaştırması
E) Burdur – Göller Yöresi'nde yer almasının taşımacılığı ucuzlatması
Cevabı göster
Cevap: B) Kırklareli – Trakya çevresindeki tarımsal ham maddeye yakınlığı
Kırklareli, Trakya çevresindeki tarımsal ham maddeye yakınlığı sayesinde söz konusu iller arasında dokuma (tekstil) sanayisinin en ileri düzeyde geliştiği ildir. Diğer illerde dokuma sanayisi bu düzeyde gelişmemiştir.
Soru 9
Tekstil ve gıda (un, bulgur, fıstık işleme) sanayisiyle Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nin sanayi merkezi konumunda olan il aşağıdakilerden hangisidir?
A) Antalya
B) Şanlıurfa
C) Gaziantep
D) Trabzon
E) Diyarbakır
Cevabı göster
Cevap: C) Gaziantep
Gaziantep, tekstil ile un, bulgur ve fıstık işleme gibi gıda sanayisi kollarıyla Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nin önde gelen sanayi merkezidir.
Soru 10
Aşağıda verilen il – sanayi – kuruluş nedeni eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
A) Rize – çay fabrikası – ham maddeye yakınlık
B) Aydın – tekstil sanayisi – ham maddeye yakınlık
C) Bursa – sanayi – ulaşım ve pazar koşulları
D) Kırıkkale – silah fabrikası – stratejik faktörler
E) İskenderun – sanayi – ham maddeye yakınlık
Cevabı göster
Cevap: E) İskenderun – sanayi – ham maddeye yakınlık
İskenderun'daki sanayi ham maddeye yakınlık nedeniyle değil, ulaşım ve pazar koşulları nedeniyle kurulmuştur.
Soru 11
Türkiye'nin ihracat gelirleri açısından sanayi dalları sıralandığında birinci ve ikinci sırayı hangi sektörler almaktadır?
A) Birinci: otomotiv, İkinci: tekstil
B) Birinci: kimya, İkinci: otomotiv
C) Birinci: gıda işleme, İkinci: tekstil
D) Birinci: tekstil, İkinci: otomotiv
E) Birinci: tekstil, İkinci: gıda işleme
Cevabı göster
Cevap: A) Birinci: otomotiv, İkinci: tekstil
Türkiye ihracat gelirlerinde otomotiv sektörü birinci, tekstil ise ikinci sırada yer almaktadır.
Soru 12
İstanbul, İzmir ve Adana'da otomotiv ve tekstil sanayisinin gelişmesinin ortak nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Her üç ilde de petrol rafinerisi bulunması
B) Hammadde kaynaklarına eşit uzaklıkta yer almaları
C) Geniş pazar alanları ve gelişmiş ulaşım olanakları
D) Devlet teşvikli sanayi bölgelerinde yer almaları
E) Yoğun maden rezervlerine yakın konumda olmaları
Cevabı göster
Cevap: C) Geniş pazar alanları ve gelişmiş ulaşım olanakları
İstanbul, İzmir ve Adana'da otomotiv ve tekstil sanayisinin gelişmesinin temel ortak nedeni bu illerin büyük pazar alanları ve gelişmiş ulaşım altyapısına sahip olmasıdır.
Soru 13
Aşağıdaki toprak türü ve tarıma dayalı sanayi kolu eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
A) Terra rossa – zeytinyağı sanayisi
B) Çernezyom – tahıl işleme sanayisi
C) Alüvyal toprak – sebze ve meyve işleme sanayisi
D) Podsol – şeker pancarı işleme sanayisi
E) Kahverengi step – un sanayisi
Cevabı göster
Cevap: D) Podsol – şeker pancarı işleme sanayisi
Podsol topraklar çay ve orman ürünleriyle ilişkilidir; şeker pancarı daha çok çernezyom ve kahverengi bozkır topraklarında yetişir. Dolayısıyla 'podsol – şeker pancarı işleme' eşleşmesi yanlıştır.
Soru 14
Hafif ve dayanıklı yapısı nedeniyle uçak sanayisi, otomobil üretimi ve ev eşyası imalatında kullanılan maden aşağıdakilerden hangisidir?
A) Krom
B) Bakır
C) Manganez
D) Demir cevheri
E) Boksit
Cevabı göster
Cevap: E) Boksit
Boksit; hafifliği ve dayanıklılığı sayesinde uçak sanayisi, otomobil, ev eşyaları ve elektrik malzemeleri üretiminde kullanılan bir madendir. Türkiye'de rezerv alanları geniş bir coğrafyaya yayılmıştır.
Soru 15
Otomotiv sanayisinin konumlanmasını belirleyen en temel faktör aşağıdakilerden hangisidir?
A) Pazar büyüklüğü ve tüketim yoğunluğu
B) Kıyıya ve limanlara yakın olma
C) Ham madde (çelik) kaynaklarına yakınlık
D) Devlet teşvik bölgelerinde yer alma zorunluluğu
E) Ucuz enerji kaynaklarına erişim
Cevabı göster
Cevap: A) Pazar büyüklüğü ve tüketim yoğunluğu
Otomotiv sanayisinin konumlanması pazar büyüklüğüyle doğrudan ilişkilidir; tüketimin yoğun olduğu büyük merkezlerde gelişir.