Güneydoğu Anadolu Bölgesi: fiziki, beşeri ve ekonomik özellikleri Soruları
KPSS Coğrafya · 44 özgün soru · açıklamalı çözümler
Güneydoğu Anadolu Bölgesi: fiziki, beşeri ve ekonomik özellikleri — Konu Özeti
KPSS Coğrafya kapsamında Güneydoğu Anadolu Bölgesi: fiziki, beşeri ve ekonomik özellikleri konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Zeytin; Güney Marmara, Ege, Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu'nun batısında, Akdeniz iklimine (matematiksel konuma) bağlı olarak yetişir.
Türkiye'de tarımda sulamaya en fazla ihtiyaç duyan bölge Güneydoğu Anadolu, en az ihtiyaç duyan bölge ise yağışı düzenli olan Karadeniz'dir; tarımın en büyük sorunu sulamadır.
Vertisol topraklar yüksek kil oranı nedeniyle ıslakken şişip kuruyunca çatlar; Türkiye'de küçük alanlarda (bazı Güneydoğu Anadolu sahaları ve Karadeniz kıyısı) görülür.
Türkiye'de kuraklığın en şiddetli yaşandığı bölgeler İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'dur; Karadeniz kuraklığın en az görüldüğü bölgedir.
Zap Çayı, Dicle Nehri'nin kollarından biri olup Güneydoğu Anadolu'nun doğusundaki Zap Çayı Havzası Dicle havzasının önemli bir bileşenidir.
Alp-Himalaya Orogenezi'nin etkisiyle oluşan dağlar, Türkiye'nin iç kesimlerini ve Güneydoğu Bölgesi'ni de kapsar.
Türkiye'de güneşlenme süresi ve güneş enerjisi potansiyeli en yüksek olan bölge Güneydoğu Anadolu, en düşük olan bölge Karadeniz'dir (yıllık güneşlenme ~3250 saat); ilk güneş enerjisi tarlası Konya-Karapınar'da kurulmuştur.
Amik Ovası, Batı Anadolu grabenleri (Bakırçay, Büyük/Küçük Menderes, Edremit) arasında değildir; Hatay'da (güney/güneydoğu kesimde) yer alır.
Güneydoğu Anadolu, Kuzey Anadolu ve Batı Anadolu'nun aksine en fazla tektonik deprem yaşanan bölge değildir; bölgenin bazı kesimleri (platformik alanlar) tektonik deprem riskinin en düşük olduğu yerler arasındadır.
Maksimum nem (havanın taşıyabileceği en çok su buharı miktarı) Türkiye'de yaz aylarında en fazla Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde görülür (sıcak ve kuru özellik nedeniyle).
Güneydoğu Anadolu'nun yerleşik plato ve ova alanlarında kalıcı kar örtüsü ile kayağa elverişli yüksek dağ alanları yaygın olmadığından bölgede kış turizmi gelişmemiştir.
Pamuk sıcak ve kurak yazlara ihtiyaç duyduğundan Ege, Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu'da yetişir; çay ile aynı yerde yetiştirilemez (çay Karadeniz'e özgüdür).
Mezopotamya Ekspresi güzergâhı Ankara – Kırıkkale – Kayseri – Malatya – Elazığ – Diyarbakır olup Güneydoğu Anadolu'yu Ankara'ya bağlar.
GAP, Türkiye'nin en büyük bölgesel kalkınma projesidir; enerji ve sulama odaklı olup istihdamı, geliri ve kırsal verimliliği artırarak sosyo-ekonomik kalkınmayı hedefler.
Mısır nem isteği fazla olan bir bitkidir; KOP ve GAP projeleriyle İç Anadolu ve Güneydoğu'da sulanan alanlar genişlemiş ve mısır üretimi artmıştır.
Güneydoğu Anadolu'da öne çıkan turistik mekânlar Gaziantep (Zeugma), Şanlıurfa (Göbeklitepe, Balıklıgöl), Adıyaman (Nemrut) ve Siirt (Botan Vadisi)'dir.
Türkiye'de fosfat madeni Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde (Mardin çevresi) çıkarılmaktadır.
Cephe yağışları Türkiye genelinde, en fazla Güney Marmara, Ege, Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu'da kış mevsiminde görülür.
Güneydoğu Anadolu'da etkili olan sıcak yerel rüzgâr Samyeli'dir (keşişleme); güneyden geldiği için sıcaktır ve etkisi İstanbul'a kadar ulaşabilir.
Potansiyel buharlaşma en çok Güneydoğu Anadolu'da, gerçekleşen buharlaşma ise en çok Akdeniz Bölgesi'nde görülür.
GAP, Fırat üzerinde Keban Barajı ile başlamış; ardından Karakaya, Atatürk, Birecik, Karkamış ve Dicle üzerinde Batman, Kralkızı, Dicle barajları inşa edilmiştir.
Türkiye'de kaya gazı rezervleri bakımından en zengin bölge Güneydoğu Anadolu, en zengin il ise Diyarbakır'dır.
Örnek Sorular
Soru 1
Kireç birikimiyle karakterize edilen pedokalik toprakların Türkiye'de en yaygın olduğu bölgeler aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
A) İç Anadolu ile Güneydoğu Anadolu'nun kurak kesimleri
B) Ege Bölgesi ile Akdeniz Bölgesi'nin kıyı kuşağı
C) Doğu Anadolu Bölgesi ile Marmara Bölgesi
D) Karadeniz Bölgesi ile Marmara Bölgesi
E) Karadeniz Bölgesi ile Doğu Anadolu Bölgesi
Cevabı göster
Cevap: A) İç Anadolu ile Güneydoğu Anadolu'nun kurak kesimleri
Pedokalik topraklar az yağışlı, yarı kurak ve kurak ortamlarda kireçtaşı birikimi sonucu oluşur; Türkiye'de bu koşullar İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'da hâkimdir.
Soru 2
Fırat Nehri ve kollarının aşındırma faaliyetleri sonucunda şekillenmiş olan plato aşağıdakilerden hangisidir?
A) Haymana Platosu
B) Uzunyayla Platosu
C) Gaziantep Platosu
D) Şanlıurfa Platosu
E) Karacadağ Platosu
Cevabı göster
Cevap: D) Şanlıurfa Platosu
Fırat Nehri ve kollarının aşındırmasıyla şekillenen plato Güneydoğu Anadolu'daki Şanlıurfa Platosu'dur. Diğer platolar farklı bölgelerde ve farklı süreçlerle oluşmuştur.
Soru 3
Türkiye'de potansiyel buharlaşma ile gerçekleşen buharlaşmanın en fazla görüldüğü bölgelerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Her iki buharlaşma türü de en fazla Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde görülmektedir.
B) Her iki buharlaşma türü de en fazla Karadeniz Bölgesi'nde meydana gelmektedir kesinlikle.
C) Potansiyel buharlaşma en çok Güneydoğu Anadolu'da, gerçekleşen buharlaşma en çok Akdeniz'de olur.
D) Potansiyel buharlaşma en çok Akdeniz'de, gerçekleşen buharlaşma en çok Güneydoğu Anadolu'da olur.
E) Potansiyel ve gerçekleşen buharlaşma Türkiye genelinde her yerde eşit dağılım göstermektedir.
Cevabı göster
Cevap: C) Potansiyel buharlaşma en çok Güneydoğu Anadolu'da, gerçekleşen buharlaşma en çok Akdeniz'de olur.
Potansiyel buharlaşma sıcaklığa bağlı teorik maksimum buharlaşmadır; en yüksek sıcaklıkların görüldüğü Güneydoğu Anadolu'da en fazladır.
Soru 4
Aşağıdaki toprak türlerinden hangisi, yüksek kil içeriği nedeniyle nemlendiğinde şişip kuruduğunda çatlayan yapısıyla tanınır?
A) Vertisol topraklar
B) Terra rossa topraklar
C) Regosol topraklar
D) Rendzina topraklar
E) Tundra toprakları
Cevabı göster
Cevap: A) Vertisol topraklar
Vertisol topraklar, içerdikleri yüksek kil miktarı nedeniyle ıslak iken şişer, kuruyunca yüzeylerinde çatlamalar oluşur. Türkiye'de bazı Güneydoğu Anadolu sahaları ve Karadeniz kıyısında görülür.
Soru 5
GAP sulamasının devreye girmesiyle birlikte Güneydoğu Anadolu Bölgesi hangi tarım ürünü üretiminde Türkiye'nin birinci bölgesi konumuna gelmiştir?
A) Şeker pancarı
B) Buğday
C) Tütün
D) Pamuk
E) Ayçiçeği
Cevabı göster
Cevap: D) Pamuk
GAP sulama projeleriyle birlikte yeterli suya kavuşan Güneydoğu Anadolu Bölgesi, sıcak iklimi ve sulama altyapısı sayesinde pamuk üretiminde Türkiye'nin birinci bölgesi haline gelmiştir.
Soru 6
Amik Ovası'nın konumuyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Amik Ovası, Edremit Körfezi kıyısında konumlanan bir ovadır.
B) Amik Ovası, İzmir yakınındaki Batı Anadolu graben ovalarındandır.
C) Amik Ovası Hatay'da yer alır; Batı Anadolu graben sistemine girmez.
D) Amik Ovası, Bakırçay Havzası'nın bir parçası durumundadır.
E) Amik Ovası, Büyük Menderes Grabeni içinde yer almaktadır.
Cevabı göster
Cevap: C) Amik Ovası Hatay'da yer alır; Batı Anadolu graben sistemine girmez.
Amik Ovası, Batı Anadolu grabenleri arasında (Bakırçay, Büyük/Küçük Menderes, Edremit) değil; Hatay'ın güney kesiminde yer almaktadır.
Soru 7
GAP kapsamında yalnızca Fırat Nehri üzerinde inşa edilen barajların doğru listesi aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir?
A) Keban, Karakaya, Atatürk, Birecik, Karkamış
B) Batman, Kralkızı, Dicle, Birecik, Karkamış
C) Keban, Atatürk, Batman, Kralkızı, Dicle
D) Karakaya, Karkamış, Batman, Dicle, Kralkızı
E) Atatürk, Birecik, Kralkızı, Dicle, Batman
Cevabı göster
Cevap: A) Keban, Karakaya, Atatürk, Birecik, Karkamış
GAP kapsamında Fırat Nehri üzerinde Keban, Karakaya, Atatürk, Birecik ve Karkamış barajları; Dicle Nehri üzerinde ise Batman, Kralkızı ve Dicle barajları inşa edilmiştir.
Soru 8
Güneydoğu Anadolu'da yaz mevsiminde sıcaklıkların aşırı yükselmesinde aşağıdaki etkenlerden hangisi belirleyici rol oynar?
A) Sibirya Termik Yüksek Basıncının etkisinin azalması
B) Azor Yüksek Basıncının Anadolu'ya doğru genişlemesi
C) Akdeniz alçak basınç alanının bölgeye yakınlığı
D) Sudan Termik Alçak Basıncının Afrika üzerinde oluşması
E) İzlanda Alçak Basıncının ileri hareketi
Cevabı göster
Cevap: D) Sudan Termik Alçak Basıncının Afrika üzerinde oluşması
Yazın Afrika üzerinde oluşan Sudan Termik Alçak Basıncı, sıcak ve kuru hava kütlelerinin Güneydoğu Anadolu'ya ulaşmasını sağlayarak yaz sıcaklıklarının aşırı yükselmesine neden olur.
Soru 9
Güneydoğu Anadolu'daki turistik mekânlarla illerin doğru eşleştirildiği seçenek hangisidir?
A) Gaziantep – Göbeklitepe, Şanlıurfa – Zeugma, Siirt – Nemrut
B) Şanlıurfa – Göbeklitepe, Adıyaman – Nemrut, Siirt – Botan Vadisi
C) Siirt – Nemrut, Adıyaman – Botan Vadisi, Gaziantep – Balıklıgöl
D) Adıyaman – Zeugma, Gaziantep – Nemrut, Siirt – Balıklıgöl
Cevap: B) Şanlıurfa – Göbeklitepe, Adıyaman – Nemrut, Siirt – Botan Vadisi
Göbeklitepe ve Balıklıgöl Şanlıurfa'da, Nemrut Adıyaman'da, Botan Vadisi ise Siirt'tedir.
Soru 10
Karacadağ'ın volkanik yapısıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Karacadağ, patlayıcı lavlarla oluşmuş sarp yamaçlı yüksek bir stratovolkan konisidir.
B) Karacadağ, deniz tabanı volkanizmasıyla oluşmuş oldukça özel bir jeolojik yapıya sahiptir.
C) Karacadağ, Türkiye'nin en yüksek volkanik zirvesi olup Doğu Anadolu Bölgesi'nde yer alır.
D) Karacadağ, kraterinin çökmesiyle oluşmuş geniş çaplı bir kaldera tipi volkana örnektir.
E) Karacadağ, akıcı lavlarla oluşmuş, geniş alana yayılan kalkan tipi bir plato volkanıdır.
Cevabı göster
Cevap: E) Karacadağ, akıcı lavlarla oluşmuş, geniş alana yayılan kalkan tipi bir plato volkanıdır.
Karacadağ, Güneydoğu Anadolu'da (Şanlıurfa-Mardin-Diyarbakır arası) akıcı lavların geniş alana yayılmasıyla oluşmuş kalkan (plato) tipi bir volkandır; Türkiye'nin en yayvan ve en geniş alanlı volkan konisidir.
Soru 11
Aşağıdakilerden hangisi GAP'ın Güneydoğu Anadolu'daki doğrudan hedefleri arasında yer almaz?
A) Sulama altyapısını genişletmek
B) Tarımsal ürün verimini artırmak
C) Kış turizmi altyapısını geliştirmek
D) Tarımsal ürün çeşitliliğini yükseltmek
E) Hidroelektrik enerji üretmek
Cevabı göster
Cevap: C) Kış turizmi altyapısını geliştirmek
GAP'ın temel hedefleri sulama, hidroelektrik enerji üretimi ve tarımsal kalkınmadır. Kış turizmi altyapısını geliştirmek bu projenin doğrudan hedefleri arasında yer almaz.
Soru 12
Güneydoğu Anadolu Bölgesi ile Akdeniz kıyıları iklimi karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Yağış rejimleri benzese de Güneydoğu Anadolu kışları daha soğuk, yazları daha sıcaktır.
B) Güneydoğu Anadolu kışları Akdeniz kıyılarına göre daha ılıman geçmektedir.
C) İki bölgede de yağışlar ağırlıklı olarak yaz mevsiminde düşmektedir.
D) Güneydoğu Anadolu, Akdeniz kıyılarından belirgin biçimde daha fazla yağış almaktadır.
E) İki bölgenin yağış rejimi ve sıcaklık değerleri büyük ölçüde birbirine yakındır.
Cevabı göster
Cevap: A) Yağış rejimleri benzese de Güneydoğu Anadolu kışları daha soğuk, yazları daha sıcaktır.
Güneydoğu Anadolu'da yağışlar kışın düştüğü için yağış rejimi Akdeniz iklimine benzer; fakat iç konumda olması nedeniyle kışlar daha soğuk (0-5°C), yazlar ise çok daha sıcaktır.
Soru 13
Zeytinin Güneydoğu Anadolu'da yalnızca batı kesimlerinde yetişmesinin temel nedeni nedir?
A) Güneydoğu Anadolu'nun batısında yükseltinin daha az olması
B) Bölgenin batısında toprakların killi yapıda olması
C) Bu kesimlerde sulama altyapısının daha gelişmiş olması
D) Bölgenin batısının Akdeniz iklimine dâhil olması
E) Bölgenin batısında Fırat ve Dicle nehirlerinin sulamasının etkisi
Cevabı göster
Cevap: D) Bölgenin batısının Akdeniz iklimine dâhil olması
Zeytin, Akdeniz iklimine özgü bir bitkidir. Güneydoğu Anadolu'nun batı kesimleri matematiksel konumu nedeniyle Akdeniz iklimine girdiğinden zeytin burada yetişebilmektedir.
Soru 14
Aşağıdaki illerden hangisi GAP kapsamında yer almaz?
A) Mardin
B) Malatya
C) Şırnak
D) Kilis
E) Batman
Cevabı göster
Cevap: B) Malatya
GAP kapsamındaki 9 il şunlardır: Adıyaman, Batman, Diyarbakır, Gaziantep, Kilis, Mardin, Siirt, Şanlıurfa ve Şırnak. Malatya bu kapsamda değildir.
Soru 15
Türkiye'de cephe yağışlarının en belirgin biçimde hangi mevsimde ve hangi bölgelerde görüldüğüne dair aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Cephe yağışları en çok ilkbaharda, Doğu Anadolu ve Karadeniz'de görülür.
B) Cephe yağışları en çok yazın, İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'da görülür.
C) Cephe yağışları en çok kışın, Güney Marmara, Ege, Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu'da görülür.
D) Cephe yağışları en çok kışın, yalnızca Karadeniz Bölgesi'nde görülür.
E) Cephe yağışları Türkiye'de yıl boyunca eşit dağılım gösterir ve belirli bir bölgeye özgü değildir.
Cevabı göster
Cevap: C) Cephe yağışları en çok kışın, Güney Marmara, Ege, Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu'da görülür.
Cephe yağışları; Güney Marmara, Ege, Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu'da kış mevsiminde en fazla görülen yağış türüdür. Bu bölgelerde kışın kutup ve tropikal hava kütlelerinin karşılaşması cephe sistemleri oluşturur.