Güneş ışınlarının geliş açısı ve mevsimlere göre değişim (gündönümü/ekinoks) Soruları
KPSS Coğrafya · 39 özgün soru · açıklamalı çözümler
Güneş ışınlarının geliş açısı ve mevsimlere göre değişim (gündönümü/ekinoks) — Konu Özeti
KPSS Coğrafya kapsamında Güneş ışınlarının geliş açısı ve mevsimlere göre değişim (gündönümü/ekinoks) konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
23 Eylül ekinoksunda güneşin doğuş-batış anı yalnızca boylamla belirlenir; aynı boylam üzerindeki kentlerde Güneş aynı anda doğar.
Aynı boylam (meridyen) üzerindeki merkezlerde yerel saat, öğle vakti ve boylam dereceleri aynıdır; gündüz süreleri ve güneş ışınlarının açısı ise enlem farkından dolayı farklıdır.
Antalya'da gün içinde güneşin doğuş-batış saatlerinin, Samsun'da ışınların düşme açısının ve Ankara'da gece-gündüz sürelerinin yıl boyunca değişmesinin ortak nedeni Dünya'nın ekseninin eğik olması ve Güneş etrafında dolanmasıdır.
23 Eylül sonbahar ekinoksunda sonbahar başlar, gece ile gündüz eşitlenir ve bu tarihten sonra (KYK'de) gündüzler gecelerden kısa olmaya başlar; 23'ünde gerçekleşmesinin nedeni Dünya yörüngesinin elips olmasıdır.
Dağların güneye bakan yamaçları güneş ışınlarını daha büyük açıyla aldığından kuzey yamaçlara göre daha sıcaktır (bakı etkisi).
Türkiye'de mevsimlere göre gündüz ve gece sürelerinin belirgin değişmesi (yazın uzun, kışın kısa gündüz) ülkenin matematik konumundan (enlem) kaynaklanır.
Aynı enlem (paralel) üzerindeki tüm noktalarda güneş ışınlarının geliş açısı, gölge boyları, çizgisel hız, tan-gurup süreleri ve yıl boyu gece-gündüz süreleri eşittir; sıcaklık ise yükselti farkından dolayı farklı olabilir.
21 Aralık'ta Türkiye'de en uzun gece yaşanır ve gölge boyları en uzun olur; bu tarihten sonra geceler ve gölge boyları kısalmaya başlar.
21 Aralık kış gündönümünde Kuzey Yarımküre'de kış başlar, güneş ışınlarının geliş açısı yıl içindeki en küçük, gölge boyu en uzun değerine ulaşır, en uzun gece ve en kısa gündüz yaşanır; bu tarihten sonra gündüzler uzamaya başlar.
21 Haziran yaz gündönümünde Kuzey Yarımküre'de yaz başlar, güneş ışınlarının geliş açısı yıl içindeki en büyük, gölge boyu en kısa değerine ulaşır, en uzun gündüz ve en kısa gece yaşanır; bu tarihten sonra gündüzler kısalmaya başlar.
Aynı meridyen üzerindeki iki merkezde gündüz süreleri yalnızca ekinoks tarihlerinde (21 Mart/23 Eylül) eşit olur; yaz yarıyılında KYK'de kuzeydeki merkez daha uzun, kış yarıyılında daha kısa gündüze sahiptir.
Dünya batıdan doğuya döndüğü için daha doğudaki merkezde güneş önce doğar ve önce batar; Türkiye'de doğudaki kentler güneşi diğerlerinden önce görür.
İki kentte güneşin aynı anda doğup batması (veya üç kentin öğle vakitlerinin aynı olması) için kentlerin aynı meridyen üzerinde olması ve günün 21 Mart ya da 23 Eylül ekinokslarından biri olması gerekir.
21 Mart ve 23 Eylül ekinokslarında gündüz her enlemde 12 saat sürer; bu yüzden Güneş, yerel öğleden 6 saat önce ufuktan görünür. Görünme anı yalnızca boylama bağlı olduğundan, aynı boylam üzerindeki kentlerde enlemleri farklı olsa bile Güneş aynı anda doğar.
Öğle vakti, Güneş'in ufuk çizgisindeki en yüksek noktaya geldiği andır ve bu an gün içinde gölge boyunun en kısa olduğu andır.
Türkiye'de kış mevsiminde doğu ile batı arasındaki gündüz süresi farkının temel nedeni ülkenin yaklaşık 42 derecelik boylamsal genişliğidir; doğu illeri güneşi daha erken görür.
21 Haziran'da Türkiye'de en uzun gündüz yaşanır ve gölge boyları en kısa olur; bu tarihten sonra gündüzler kısalmaya, gölgeler uzamaya başlar ve Güneş ufukta en kuzey noktasından doğup batar.
Bir yerde Kutup Yıldızı'nın ufuktan görünüm açısı o yerin enlem derecesine eşittir; Türkiye'de güneyden kuzeye gidildikçe enlem arttığından bu açı da artar.
Güneş enerjisi (GES) potansiyeli güneş ışınlarının düşme açısının büyük (dik) ve bulutluluk oranının düşük olduğu yerlerde yüksektir; kuzeye gidildikçe açı azaldığından potansiyel düşer ve Türkiye'de en az güneş radyasyonunu Doğu Karadeniz çevresi alır.
Türkiye Yengeç Dönencesi'nin kuzeyinde (orta kuşakta) yer aldığından güneş ışınları hiçbir zaman 90° gelmez, gölge boyu sıfıra inmez, öğle vakti Güneş daima güneyden görülür ve gölgeler daima kuzeyi gösterir.
Ekvator'dan kutuplara gidildikçe güneş ışınlarının geliş açısı küçülür, gölge boyu ve gece-gündüz farkı artar, çizgisel hız azaldığından tan-gurup süresi uzar, paralel boyları kısalır, yer çekimi artar ve ışınların tutulma oranı yükselir.
Türkiye'de güneyden kuzeye gidildikçe deniz suyu tuzluluk oranı azalır; Akdeniz'in tuzluluğu Karadeniz'den yüksektir ve bu fark göreceli konumun bir özelliğidir.
Örnek Sorular
Soru 1
İndirgenmiş izoterm haritalarında yükseltinin sıcaklık üzerindeki etkisi giderildiği hâlde Kuzeydoğu Anadolu'nun yine de serin görünmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Bölgenin yüksek enlemlerde yer alması nedeniyle güneş ışınlarının küçük açıyla gelmesi
B) Yüksek dağların soğuk hava kütlelerini bölge üzerinde tutması
C) Bölgenin kıyıdan uzak, karasal bir iklim özelliği taşıması
D) İndirgenmiş izoterm haritalarındaki düzeltme katsayısının yetersiz kalması
E) Kış mevsiminde Sibirya kökenli soğuk hava kütlelerinin etkisinin artması
Cevabı göster
Cevap: A) Bölgenin yüksek enlemlerde yer alması nedeniyle güneş ışınlarının küçük açıyla gelmesi
İndirgenmiş izoterm haritalarında yükselti etkisi giderildiğinden geriye kalan sıcaklık farklılıkları enleme bağlıdır.
Soru 2
21 Mart ekinoksunda Güneş'in tam doğudan doğup tam batıdan batması hangi yerler için geçerlidir?
A) Sadece Ekvator çevresindeki yerler için
B) Yengeç Dönencesi üzerindeki yerler için
C) Dünya üzerindeki bütün enlemlerdeki yerler için
D) Oğlak Dönencesi üzerindeki yerler için
E) Kutup daireleri çevresindeki yerler için
Cevabı göster
Cevap: C) Dünya üzerindeki bütün enlemlerdeki yerler için
Ekinoks tarihlerinde Güneş, Dünya üzerindeki bütün enlemlerdeki yerler için tam doğudan doğup tam batıdan batar; bu özellik Ekvator ya da herhangi bir dönence çizgisine özgü değildir, her yere aittir.
Soru 3
23 Eylül ekinoksunda aynı boylam üzerinde yer alan iki kentte Güneş'in doğuş anı nasıl gerçekleşir?
A) Her iki kentte Güneş aynı anda doğar, çünkü doğuş anı yalnızca boylamla belirlenir.
B) Kuzeydeki kentte Güneş daha erken doğar, çünkü enlem büyüdükçe gündüz uzar.
C) Güneydeki kentte Güneş daha erken doğar, çünkü ışın açısı daha büyüktür.
D) Doğuş anı her iki kentte de farklıdır, çünkü ekinoksta enlem belirleyicidir.
E) Kuzeydeki kentte Güneş daha geç doğar, çünkü yüksek enlemlerde gündüz daha geç başlar.
Cevabı göster
Cevap: A) Her iki kentte Güneş aynı anda doğar, çünkü doğuş anı yalnızca boylamla belirlenir.
23 Eylül ekinoksunda güneşin doğuş-batış anı yalnızca boylamla belirlenir. Aynı boylam üzerindeki kentler, enlemden bağımsız olarak Güneş'i aynı anda görür.
Soru 4
Türkiye'de yaz aylarında gündüzlerin kış aylarına göre belirgin biçimde uzun olmasının temel nedeni, ülkenin hangi konum özelliğidir?
A) Denizlere yakın bir konumda yer alması
B) Ortalama yükseltisinin fazla olması
C) İklim çeşitliliğinin fazla olması
D) Matematik konumu, yani bulunduğu enlem kuşağı
E) Boylam yönündeki genişliğinin fazla olması
Cevabı göster
Cevap: D) Matematik konumu, yani bulunduğu enlem kuşağı
Gündüz-gece sürelerinin mevsimsel değişimi enleme, yani matematik konuma bağlıdır; Türkiye'nin orta enlemlerde yer alması bu değişimi belirgin kılar.
Soru 5
Ekvator'dan kutuplara doğru gidildikçe aşağıdaki değişimlerden hangisi yanlış ifade edilmiştir?
A) Güneş ışınlarının geliş açısı küçülür.
B) Gece ile gündüz arasındaki süre farkı artar.
C) Tan-gurup süresi, yani alacakaranlık kısalır.
D) Yer çekimi ivmesi artar.
E) Güneş ışınlarının atmosferde tutulma oranı yükselir.
Cevabı göster
Cevap: C) Tan-gurup süresi, yani alacakaranlık kısalır.
Kutuplara gidildikçe çizgisel hız azalır; bu nedenle Güneş ufku daha yavaş geçer ve tan-gurup süresi, yani alacakaranlık uzar, kısalmaz.
Soru 6
Aşağıdaki kentlerden hangisinde Güneş, listedeki diğer kentlere göre sabah daha erken ufukta görünür?
A) Edirne; çünkü listedeki en küçük boylam değerine sahip kenttir.
B) Antalya; çünkü ülkenin güney kıyısında yer alan bir kenttir.
C) Ankara; çünkü ülkenin orta kesiminde yer alan bir kenttir.
D) Rize; çünkü listedeki en büyük boylam değerine sahip kenttir.
E) İzmir; çünkü Ege Denizi kıyısında yer alan bir kenttir.
Cevabı göster
Cevap: D) Rize; çünkü listedeki en büyük boylam değerine sahip kenttir.
Dünya batıdan doğuya döndüğünden büyük boylam değerine sahip merkez Güneş'i önce ufukta görür. Verilen beş kent içinde en büyük boylamda kalan Rize, sabah Güneş'i diğerlerinden önce görür.
Soru 7
Türkiye'de herhangi bir yerde, yılın herhangi bir gününde öğle vakti gölgelerin gösterdiği yön aşağıdakilerden hangisidir?
A) Güney
B) Kuzey
C) Doğu
D) Batı
E) Güneydoğu
Cevabı göster
Cevap: B) Kuzey
Türkiye Yengeç Dönencesi'nin kuzeyinde yer aldığından öğle vakti Güneş daima güneyden görülür; gölgeler ise her zaman kuzeye doğru uzanır.
Soru 8
Meridyenler hakkında aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Boyları birbirine eşittir.
B) Ardışık iki boylam arasındaki yerel saat farkı 4 dakikadır.
C) Aralarındaki mesafe Ekvator'dan kutuplara doğru daralır.
D) Kutuplarda birleşirler.
E) Her meridyende güneş ışınlarının geliş açısı aynıdır.
Cevabı göster
Cevap: E) Her meridyende güneş ışınlarının geliş açısı aynıdır.
Güneş ışınlarının geliş açısı enleme bağlıdır, boylama değil; dolayısıyla farklı meridyenler üzerinde (enlemleri farklıysa) ışın açısı farklılaşır.
Soru 9
Aynı meridyen üzerindeki K (kuzey) ve G (güney) merkezlerinde gündüz süreleri eşit olabilmesi için aşağıdaki koşullardan hangisi gereklidir?
A) Gündönümü tarihlerinden birinin (21 Haziran ya da 21 Aralık) yaşanması
B) Ekinoks tarihlerinden birinin (21 Mart ya da 23 Eylül) yaşanması
C) Her iki merkezin de aynı enlemde olması
D) İki merkezin de Ekvator'a eşit uzaklıkta bulunması
E) Yaz mevsiminin yaşanması
Cevabı göster
Cevap: B) Ekinoks tarihlerinden birinin (21 Mart ya da 23 Eylül) yaşanması
Aynı meridyende farklı enlemlerdeki merkezlerin gündüz süreleri yalnızca ekinoks tarihlerinde (21 Mart/23 Eylül) eşitlenir; çünkü bu tarihlerde tüm dünyada gece ve gündüz 12'şer saattir.
Soru 10
Türkiye'de Erzurum'dan İzmir'e gidildiğinde Kutup Yıldızı'nın ufuktan görünüm açısında ne gibi bir değişim beklenir?
A) Açı artar, çünkü İzmir daha kuzeydedir.
B) Açı azalır, çünkü İzmir daha güneyde olduğundan enlemi daha küçüktür.
C) Açı değişmez, çünkü Kutup Yıldızı Türkiye'den her yerden aynı açıyla görünür.
D) Açı artar, çünkü İzmir deniz kıyısındadır.
E) Açı azalır, çünkü İzmir daha düşük boylamdadır.
Cevabı göster
Cevap: B) Açı azalır, çünkü İzmir daha güneyde olduğundan enlemi daha küçüktür.
Kutup Yıldızı'nın ufuktan görünüm açısı o yerin enlemine eşittir. Erzurum (~40°K) İzmir'den (~38°K) daha kuzeyde, dolayısıyla daha büyük enlemde olduğundan İzmir'de bu açı daha küçüktür.
Soru 11
21 Mart ekinoksunda X (10°K), Y (30°K) ve Z (50°K) enlemlerindeki üç kentte gölge boyları büyükten küçüğe doğru sıralandığında hangi sıralama doğrudur?
A) Y > X > Z
B) X > Y > Z
C) Z > Y > X
D) Z > X > Y
E) Üç kentte de gölge boyu birbirine eşittir.
Cevabı göster
Cevap: C) Z > Y > X
21 Mart'ta Güneş Ekvator'a dik gelir; Ekvator'dan uzaklaştıkça (enlem büyüdükçe) ışın açısı küçülür ve gölge boyu uzar. Bu nedenle Z (50°K) en uzun, X (10°K) en kısa gölgeye sahiptir; sıralama Z > Y > X olur.
Soru 12
21 Aralık'ta Kuzey Yarımküre'de en kısa gölge hangi ilde oluşur?
A) En kuzeydeki ilde; çünkü Güneş o gün en kuzeyden doğar.
B) Bütün illerde gölge boyu eşittir; çünkü o gün kış gündönümüdür.
C) En doğudaki ilde; çünkü Güneş'i diğerlerinden önce görür.
D) En batıdaki ilde; çünkü Güneş o gün batıdan doğar.
E) En güneydeki ilde; çünkü Oğlak Dönencesi'ne en yakın yerdedir.
Cevabı göster
Cevap: E) En güneydeki ilde; çünkü Oğlak Dönencesi'ne en yakın yerdedir.
21 Aralık'ta Güneş Oğlak Dönencesi'ne dik gelir; Kuzey Yarımküre'de Oğlak Dönencesi'ne en yakın (en güneydeki) yerde ışın açısı en büyük olduğundan gölge en kısadır.
Soru 13
Kuzey Yarımküre'de gündüzlerin en uzun, gecelerin en kısa olduğu gündönümünden sonra aşağıdaki değişimlerden hangisi gerçekleşir?
A) Gece ile gündüz eşitlenir.
B) Gündüzler kısalmaya başlar.
C) Gündüzler uzamaya devam eder.
D) Güneş ışınlarının düşme açısı artmaya devam eder.
E) Gölge boyları kısalmaya devam eder.
Cevabı göster
Cevap: B) Gündüzler kısalmaya başlar.
21 Haziran yaz gündönümü KYK için en uzun gündüz tarihidir; bu tarihten itibaren gündüzler kısalmaya, gölge boyları uzamaya başlar.
Soru 14
Aynı paralel (enlem) üzerinde yer alan merkezler için aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Güneş ışınlarının geliş açısı her zaman eşittir.
B) Yıl boyunca gece-gündüz süreleri eşittir.
C) Tan-gurup süreleri eşittir.
D) Gölge boyları her zaman birbirine eşittir.
E) Yıllık sıcaklık ortalamaları kesinlikle eşittir.
Cevabı göster
Cevap: E) Yıllık sıcaklık ortalamaları kesinlikle eşittir.
Aynı paralel üzerindeki merkezlerde ışın açısı, gölge boyu, gece-gündüz süresi ve tan-gurup süresi eşit olsa da yükselti farkı nedeniyle sıcaklık farklı olabilir.
Soru 15
Kuzey Yarımküre'de 21 Haziran gündönümünde kuzeyden güneye gidildikçe gündüz süresinde nasıl bir değişim gözlemlenir?