Göller ve göl oluşum tipleri (tektonik, volkanik, karstik, set, buzul) Soruları
KPSS Coğrafya · 37 özgün soru · açıklamalı çözümler
Göller ve göl oluşum tipleri (tektonik, volkanik, karstik, set, buzul) — Konu Özeti
KPSS Coğrafya kapsamında Göller ve göl oluşum tipleri (tektonik, volkanik, karstik, set, buzul) konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Türkiye'deki başlıca karstik göller Avlan, Elmalı, Müğren, Karagöl, Salda, Kestel, Suğla, Kızören, Çıralı, Hamam, Hafik, Lota ve Tödürge'dir; Sivas çevresinde Hafik-Lota-Tödürge, Batı Toroslar'da Avlan-Elmalı-Salda-Suğla grupları yer alır.
Set göllerinin alt türleri oluşum mekanizmalarıyla ayrılır: heyelan set (akarsuyun heyelanla kapanması), kıyı set/lagün (dalga biriktirmesi), alüvyal set (akarsuyun taşıdığı alüvyonun su kütlesini kapatması) ve volkanik/lav set (lav akışının önü kapatması).
Türkiye'de dağların geniş alanlar kaplamasında tektonik hareketler ve volkanik faaliyetler birincil; kimyasal ayrışma ve kayaç türü ikincil rol oynar.
Güneybatı Ege'deki Bafa (Çamiçi) ve Köyceğiz gölleri alüvyal set göllerdir.
Haritada gri/koyu gösterilen alanların hangi coğrafi unsuru (buzul sahaları, volkanik sahalar, tektonik göller, karstlaşma sahaları) temsil ettiğini bulma sorularında dağılım okunmalıdır; buzullaşma için yüksek iç/doğu dağ alanları esas alınır.
Karadağ, Karacadağ, Hasan Dağı, Erciyes, Melendiz, Tendürek ve Nemrut volkanik kökenli dağlardır; Ilgaz, Bolkar, Canik, Istranca ve Munzur ise kıvrım (kıvrımlı) dağlardır.
Çaldıran Ovası, tektonik değil volkanik patlama (lav barajı) sonucu oluşmuştur; bu yönüyle Pasinler, Tefenni, Develi ve Malazgirt ovalarından farklıdır.
Türkiye gölleri-oluşum türü eşleştirme örnekleri: Tuz Gölü (tektonik), Abant (heyelan set), Kovada (karstik-tektonik), Marmara (alüvyal set), Nemrut (volkanik/lav set), Köyceğiz (tektonik), Avlan (karstik).
Nemrut Gölü, Nemrut Dağı tepesindeki volkanik krater (kaldera) içinde yer alan volkanik kökenli bir krater gölüdür.
Göller; sulama, turizm, ulaşım (taşımacılık) ve enerji üretimi amaçlarıyla kullanılır.
Terkos (Durusu) Gölü, İstanbul'un Avrupa yakasının içme suyu ihtiyacını karşılayan kıyı set (lagün) gölüdür.
Yapay göller insan eliyle barajlarla oluşturulur; başlıcaları Atatürk, Keban, Karakaya, Deriner ve Yusufeli barajlarıdır.
Fazla sularını bir gideğenle (outlet) dışarı boşaltan göllerin suları tatlıdır ve bu göller sulama ile enerji üretiminde kullanılabilir; gideğensiz (kapalı havza) göllerin suları acı/tuzludur.
Heyelan set göllerine Türkiye'de en fazla Karadeniz Bölgesi'nde rastlanır; örnekleri arasında Abant, Tortum, Borabay, Yedigöller bulunur.
Karstik göller; kireç, jips ve kaya tuzu gibi eriyebilen kayaçların çözünmesiyle oluşan çukurlarda meydana gelir, suları genellikle acıdır ve Türkiye'de Akdeniz bölgesi/Göller Yöresi ile Toroslar çevresinde yaygındır.
Hatay Hassa'daki Lav Tüpü Mağarası volkanik kökenlidir; Türkiye'deki diğer tüm mağaralar karstik oluşumludur.
Birden fazla doğal etkenle oluşan karma göllere örnekler: Van Gölü (volkanik set + tektonik), Beyşehir Gölü (tektonik + karstik), Abant Gölü (heyelan + tektonik), Sapanca Gölü (tektonik + heyelan).
İl-göl eşleştirmeleri: Bursa = İznik ve Uluabat; Isparta = Eğirdir ve Beyşehir; Konya = Tuz Gölü ve Beyşehir.
Hazar, Tortum, Kovada (Eğirdir) ve Çıldır göllerinin gideğeninden (çıkış suyundan) hidroelektrik enerji üretilir.
Göller oluşum mekanizmasına göre tektonik, volkanik (krater), karstik, buzul (sirk) ve set (heyelan set, kıyı set, alüvyal set, volkanik/lav set) göller olarak sınıflandırılır; ayrıca insan yapımı yapay (baraj) göller vardır.
Göl oluşum türlerini (buzul, volkanik set, alüvyal set, kıyı set, heyelan set, traverten, yapay) Türkiye örnekleriyle eşleştiren sorularda her türün oluşum mekanizması ve örnek gölü bilinmelidir (örn. Tortum heyelan set, Nemrut volkanik krater, Çekerek karstik, Durusu/Terkos kıyı set).
Türkiye'deki başlıca volkanik (krater/kaldera) göller Nemrut Gölü, Aygır Gölü, Meke Gölü ve Gölcük'tür.
Örnek Sorular
Soru 1
Aşağıdaki il-göl eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
A) Isparta — Tuz Gölü
B) Isparta — Eğirdir Gölü
C) Konya — Beyşehir Gölü
D) Bursa — Uluabat Gölü
E) Bursa — İznik Gölü
Cevabı göster
Cevap: A) Isparta — Tuz Gölü
Tuz Gölü Konya, Aksaray ve Ankara illeri sınırında yer alır; Isparta'nın gölleri ise Eğirdir ve Beyşehir'dir. Bu nedenle Isparta–Tuz Gölü eşleştirmesi yanlıştır.
Soru 2
Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi volkanik yapı türü bakımından yanlıştır?
A) Karacadağ — kalkan (yayvan) volkan
B) Ağrı Dağı — stratovulkan (koni biçimli)
C) Uludağ — dış püskürmeli volkanik koni
D) Hasan Dağı — koni biçimli kompozit volkan
E) Kula tepeleri — maar ve küçük patlama konileri
Cevabı göster
Cevap: C) Uludağ — dış püskürmeli volkanik koni
Uludağ, magmanın yüzeye çıkmadan derinde soğumasıyla oluşan pluton (batolit) yapısındadır; dış püskürmeli volkanik koni değildir. Karacadağ ise tipik bir kalkan (yayvan) volkandır.
Soru 3
Türkiye'de buzul göllerinin oluşabilmesi için gerekli temel yükseklik koşuluyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Canik Dağları yeterince yüksek olduğu için zirvesinde buzul gölleri yer alır.
B) Yıldız Dağları, yükseltisi buzullaşmaya elverişli olduğundan buzul göllerine ev sahipliği yapar.
C) Türkiye'de buzullaşma daha çok volkanik dağ zirvelerinde görülür; kıvrım dağlar bu açıdan elverişsizdir.
D) Canik ve Yıldız dağları gerekli yükseklik eşiğine ulaşamadığından zirvelerinde buzul gölü görülmez.
E) Buzul göllerinin oluşumunda bakı etkili olup bu göller daha çok kuzey yamaçlarda görülür; Canik bunun tipik örneğidir.
Cevabı göster
Cevap: D) Canik ve Yıldız dağları gerekli yükseklik eşiğine ulaşamadığından zirvelerinde buzul gölü görülmez.
Kıvrım dağlarda buzullaşma yaklaşık 2000 m eşiğinin üstünde başlar. Canik ve Yıldız dağları bu yüksekliği aşmadığından zirvelerinde buzul ve dolayısıyla buzul gölü oluşmaz.
Soru 4
Türkiye'de buzul (sirk) göllerinin bulunduğu zirveler için aşağıdaki özelliklerden hangisi ortak bir koşuldur?
A) Yaklaşık 2000 metreyi aşan yükseltiye sahip olmaları
B) Lav akışıyla şekillenmiş volkanik yapıda olmaları
C) Karadeniz kıyısına yakın konumda bulunmaları
D) Kireçtaşı kayaçlarından oluşmuş olmaları
E) Aşırı eğimli ve heyelana yatkın yamaçlara sahip olmaları
Cevabı göster
Cevap: A) Yaklaşık 2000 metreyi aşan yükseltiye sahip olmaları
Uludağ, Bolkar, Aladağlar, Mercan, Süphan ve Buzul Dağı gibi buzul gölü barındıran zirvelerin ortak özelliği yaklaşık 2000 metreyi aşan yükseltiye sahip olmalarıdır; buzullaşmanın temel koşulu bu yükseklik ve buna bağlı…
Soru 5
Türkiye'deki göllerin coğrafi dağılışı ve yükselti özellikleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Dağılış ülke geneline eşit yayılmıştır; en yüksek rakımlı göller batıda toplanır.
B) Göller belirli yörelerde kümelenir; rakımları batıdan doğuya doğru genel olarak yükselir.
C) Göller her bölgeye dengeli serpilmiştir; rakımları ülke genelinde birbirine yakındır.
D) Göller belirli yörelerde kümelenir; rakımları doğudan batıya doğru yükselir.
E) Dağılış ülke geneline eşit yayılmıştır; rakımları konuma göre değişmez, sabittir.
Cevabı göster
Cevap: B) Göller belirli yörelerde kümelenir; rakımları batıdan doğuya doğru genel olarak yükselir.
Türkiye'de göllerin dağılışı dengesizdir, yani göller belirli yörelerde kümelenir; göl rakımları ise genel olarak batıdan doğuya doğru yükselir.
Soru 6
Nemrut Gölü'nün oluşum tipi aşağıdakilerden hangisidir?
A) Alüvyal set gölü
B) Volkanik krater gölü
C) Karstik erime gölü
D) Heyelan set gölü
E) Tektonik çöküntü gölü
Cevabı göster
Cevap: B) Volkanik krater gölü
Nemrut Gölü, Nemrut Dağı'nın zirvesindeki kaldera içinde yer almaktadır; bu nedenle volkanik krater gölü olarak sınıflandırılır.
Soru 7
Van Gölü çevresinde yer alan ve Van havzası içinde tektonik ile karstik kökenli olduğu belirtilen göller arasında hangisi yer almaz?
A) Çıldır Gölü
B) Nazik Gölü
C) Erçek Gölü
D) Haçlı Gölü
E) Arin Gölü
Cevabı göster
Cevap: A) Çıldır Gölü
Van Gölü çevresindeki göller Erçek, Nazik, Arin ve Haçlı'dır. Çıldır Gölü ise Van havzasında değil, Kars Platosu'nda tektonik kökenli ayrı bir göldür.
Soru 8
Aşağıdaki doğal göllerden hangisinin gideğeni, hidroelektrik enerji üretimi amacıyla kullanılmaktadır?
A) Tuz Gölü
B) Van Gölü
C) Meke Gölü
D) Tortum Gölü
E) Burdur Gölü
Cevabı göster
Cevap: D) Tortum Gölü
Tortum Gölü'nün gideğeni üzerinde kurulu hidroelektrik santral, bu gölü enerji üretiminde kullanılan göller arasına katar. Tuz Gölü ve Van Gölü ise gideğensiz kapalı havza gölleridir.
Soru 9
Göllerin oluşum mekanizmasına göre sınıflandırılmasında aşağıdaki türlerden hangisi 'set gölü' kategorisi altında yer almaz?
A) Buzul sirk gölü
B) Heyelan set gölü
C) Alüvyal set gölü
D) Kıyı set gölü
E) Volkanik/lav set gölü
Cevabı göster
Cevap: A) Buzul sirk gölü
Buzul sirk gölü, set gölü değil bağımsız bir kategoridir; buz erimesiyle dağ çanaklarında oluşur. Set göllerinin alt türleri ise heyelan set, kıyı set, alüvyal set ve volkanik/lav settir.
Soru 10
İstanbul'un Avrupa yakasının içme suyunu karşılayan Terkos (Durusu) Gölü hangi oluşum tipindedir?
A) Tektonik göl
B) Karstik göl
C) Kıyı set gölü
D) Buzul sirk gölü
E) Heyelan set gölü
Cevabı göster
Cevap: C) Kıyı set gölü
Terkos Gölü, dalga biriktirmesiyle oluşmuş kıyı set (lagün) gölüdür ve İstanbul Avrupa yakasının içme suyunu sağlar.
Soru 11
Göller Yöresi'ndeki Eğirdir, Beyşehir ve Kovada göllerinin oluşumunda hangi süreçler birlikte etkili olmuştur?
A) Alüvyal dolgu ile tektonik fay çöküntüsü
B) Heyelan malzemesinin vadileri kapatması ile karstik erime
C) Volkanik lav akıntısının önünü kapatması ile tektonik çöküntü
D) Buzul aşındırması ile karstik çözünme
E) Tektonik çöküntü ile karstik erime
Cevabı göster
Cevap: E) Tektonik çöküntü ile karstik erime
Göller Yöresi'ndeki Eğirdir, Beyşehir ve Kovada gölleri, tektonik çöküntü ve karstik erime süreçlerinin birlikte etkisiyle oluşmuş tektonik-karstik karma göllerdir.
Soru 12
Göl adı – oluşum türü eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
A) Avlan Gölü — karstik göl
B) Yedigöller — heyelan set gölü
C) Abant Gölü — volkanik maar gölü
D) Durusu (Terkos) Gölü — kıyı set gölü
E) Nemrut Gölü — volkanik krater gölü
Cevabı göster
Cevap: C) Abant Gölü — volkanik maar gölü
Avlan karstik, Yedigöller heyelan set, Durusu kıyı set, Nemrut volkanik krater kökenlidir; Abant Gölü ise volkanik maar değil, heyelan set gölüdür. Bu nedenle yanlış olan eşleştirme Abant Gölü için verilendir.
Soru 13
Göl oluşum türleri ile Türkiye'den verilen örnek göller eşleştirildiğinde aşağıdaki seçeneklerden hangisi doğrudur?
A) Tortum Gölü — heyelan set gölüdür
B) Van Gölü — buzul (sirk) gölüdür
C) Tuz Gölü — kıyı set gölüdür
D) Bafa (Çamiçi) Gölü — tektonik göldür
E) Abant Gölü — volkanik set gölüdür
Cevabı göster
Cevap: A) Tortum Gölü — heyelan set gölüdür
Tortum Gölü, bir heyelanın akarsu vadisini set ile kapatması sonucu oluşmuş tipik bir heyelan set gölüdür.
Soru 14
Karstik süreçlerin oluşumunda etkin olduğu göle örnek olarak aşağıdakilerden hangisi verilebilir?
A) Abant Gölü
B) Sapanca Gölü
C) Ulubat Gölü
D) Hızır Gölü
E) Van Gölü
Cevabı göster
Cevap: D) Hızır Gölü
Hızır Gölü, çanağının oluşumunda karstik süreçlerin etkili olduğu bir göl örneğidir. Abant, Sapanca ve Ulubat ise karstik kökenli değildir.
Soru 15
Tuz Gölü'nün kökenine ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Tuz Gölü, volkanik patlamayla meydana gelen bir maar gölüdür.
B) Tuz Gölü, tektonik kökenli olup kapalı bir havzada yer almaktadır.
C) Tuz Gölü, karstik çözünme ile oluşmuş bir çökelti gölüdür.
D) Tuz Gölü, buzul aşındırmasının oluşturduğu bir sirk gölüdür.
E) Tuz Gölü, akarsu birikimleri tarafından önü kesilen bir alüvyal set gölüdür.
Cevabı göster
Cevap: B) Tuz Gölü, tektonik kökenli olup kapalı bir havzada yer almaktadır.
Tuz Gölü, tektonik çöküntü kökenlidir ve dışa akışı olmayan kapalı (drenajsız) bir havzada yer alır; karstik kökenli değildir.