Başlıca akarsular, uzunluk ve denize dökülme Soruları
KPSS Coğrafya · 21 özgün soru · açıklamalı çözümler
Başlıca akarsular, uzunluk ve denize dökülme — Konu Özeti
KPSS Coğrafya kapsamında Başlıca akarsular, uzunluk ve denize dökülme konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Türkiye'deki akarsular kar erimeleri nedeniyle genellikle ilkbahar mevsiminde en yüksek akıma ulaşır; Fırat, Bakırçay ve Seyhan bu akarsular arasındadır.
Türkiye'deki başlıca delta ovaları Kızılırmak-Bafra, Yeşilırmak-Çarşamba (Karadeniz), Seyhan-Ceyhan-Çukurova, Göksu-Silifke (Akdeniz), Bakırçay-Dikili, Gediz-Menemen, Küçük Menderes-Selçuk/Kuşadası ve Büyük Menderes-Balat (Ege) deltalarıdır.
Kapalı havza sularının denize ulaşamadığı havzadır; Türkiye'deki başlıca kapalı havzalar Van Gölü Havzası ve Tuz Gölü Havzası'dır.
Beyşehir, Eğirdir ve Kovada gölleri tatlı su gölleridir ve suları denize ulaştığı için açık havza özelliği gösterir.
2025 yılı itibarıyla UNESCO Dünya Mirası listesine Türkiye'den en son eklenen varlık Göbeklitepe (Şanlıurfa) olarak belirtilmektedir.
Açık havza denize ulaşabilen akarsuların bölgesidir; Türkiye akarsuları Karadeniz, Akdeniz, Ege, Marmara ve Basra Körfezi olmak üzere 5 açık havzaya dökülür ve en büyüğü Karadeniz havzasıdır.
Batı (Orta) Karadeniz kıyısında delta oluşmamasının nedeni dağların kıyı çizgisinin gerisinde başlamasıdır; akarsular taşıdıkları materyali biriktirmeden denize ulaşır.
Ege havzası Edirne'den Aydın'a uzanır; başlıca akarsuları Meriç, Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes ve Büyük Menderes'tir ve bunlar aynı adlı grabenler içinde akıp deltalar oluşturur.
Sinop İnce Burun'dan Şile'ye doğru batıya gidildiğinde denize dökülen akarsuların sırası Kızılırmak, Bartın/Filyos ve Sakarya'dır.
Türkiye'de hareketli bir iç ticaret için endüstri kuruluşlarının belirli bölgelerde toplanması ve bölgeler arasında yetiştirilen tarım ürünlerinin farklı olması gereklidir.
Van Gölü ve Göller Yöresi çevresi dağlarla çevrili olduğundan (jeomorfolojik neden) kapalı havza özelliği gösterir ve suları denize ulaşamaz.
Fırat ve Dicle birleşince Şattülarap adını alıp Irak üzerinden Basra Körfezi'ne dökülür; iki nehir arasındaki bölgeye Mezopotamya denir.
Türkiye'de kirlenme oranı en yüksek başlıca akarsular Sakarya, Ergene ve Filyos'tur.
Karadeniz'e dökülen başlıca akarsular Kızılırmak, Yeşilırmak, Sakarya, Filyos, Bartın, Gönen Çayı ve Susurluk'tur.
Sinop'tan Ordu'ya doğru kıyı boyunca denize dökülen akarsular sırasıyla Filyos, Bartın, Kızılırmak ve Yeşilırmak'tır.
Meriç Nehri Trakya'yı geçerek Ege Denizi'ne dökülür ve Türkiye-Yunanistan sınırını oluşturur.
Yeşilırmak üzerindeki başlıca barajlar Almus, Hasan Uğurlu (Suat Uğurlu), Derbent ve Altınkaya'dır; Altınkaya denize en yakın, Almus ise en içeride (yukarı havzada) yer alır.
Türkiye'de denize girme süresi en uzun yerler Akdeniz kıyılarıdır; Antalya (Kemer, Side, Alanya), Muğla (Bodrum, Marmaris, Datça), Aydın (Kuşadası, Didim) ve İzmir (Çeşme, Alaçatı) başlıca yaz turizmi merkezleridir.
Türkiye'de doğup yurt dışına dökülen başlıca akarsular Fırat, Dicle, Çoruh, Aras ve Kura'dır; Fırat ve Dicle Basra Körfezi'ne, Aras ve Kura Hazar Denizi'ne, Çoruh Karadeniz'e ulaşır.
Anamur Burnu'ndan Karataş Burnu'na doğru (doğuya) Akdeniz kıyısında denize dökülen akarsular sırasıyla Göksu (Silifke), Seyhan ve Ceyhan'dır; Seyhan ile Ceyhan Karataş yakınında dökülür. Manavgat, Aksu ve Köprü Çayı ise Anamur'un batısında, Antalya kıyısında denize ulaşır.
Istranca dereleri Karadeniz'e kavuştuğu yerlerde geniş kumsallar oluşturur ve denize ulaşmak için bu kumsal engellerini aşar.
Sakarya Nehri havzasındaki yoğun sanayi faaliyetleri ve kentsel nüfus nedeniyle sanayi ve evsel atıkların etkisiyle kirliliği yüksek akarsular arasında yer alır.
Örnek Sorular
Soru 1
Türkiye'nin başlıca kapalı havzaları hangileridir?
A) Van Gölü Havzası ve Tuz Gölü Havzası
B) Sakarya Havzası ve Kızılırmak Havzası
C) Fırat Havzası ve Dicle Havzası
D) Marmara Havzası ve Ege Havzası
E) Çoruh Havzası ve Aras Havzası
Cevabı göster
Cevap: A) Van Gölü Havzası ve Tuz Gölü Havzası
Kapalı havzalarda suların denize ulaşamaması gerekir. Van Gölü Havzası ve Tuz Gölü Havzası, sularının denize ulaşmadığı Türkiye'nin başlıca kapalı havzalarıdır.
Soru 2
Aşağıdakilerden hangisi Akdeniz kıyısında yer alan bir delta ovasıdır?
A) Bafra Ovası
B) Çukurova
C) Menemen Ovası
D) Çarşamba Ovası
E) Balat Ovası
Cevabı göster
Cevap: B) Çukurova
Seyhan ve Ceyhan nehirlerinin oluşturduğu Çukurova, Akdeniz kıyısında yer alan başlıca delta ovasıdır. Bafra ve Çarşamba Karadeniz; Menemen ve Balat ise Ege deltalarıdır.
Soru 3
Yurt dışında doğup Türkiye toprakları üzerinden denize dökülen iki akarsu hangilerdir?
A) Fırat ve Dicle
B) Çoruh ve Aras
C) Meriç ve Asi
D) Sakarya ve Kızılırmak
E) Meriç ve Ergene
Cevabı göster
Cevap: C) Meriç ve Asi
Meriç yurt dışında doğup Trakya üzerinden Ege'ye, Asi ise yurt dışında doğup güneydoğu Türkiye üzerinden Akdeniz'e dökülür; ikisi de Türkiye'de denize ulaşır.
Soru 4
Aşağıdaki akarsulardan hangisi Ege havzasına ait değildir?
A) Gediz
B) Küçük Menderes
C) Bakırçay
D) Büyük Menderes
E) Sakarya
Cevabı göster
Cevap: E) Sakarya
Meriç, Bakırçay, Gediz, Küçük ve Büyük Menderes Ege havzasına aittir. Sakarya ise Karadeniz havzasına dökülür.
Soru 5
Istranca derelerinin Karadeniz'e kavuştuğu noktalarda görülen belirgin coğrafi özellik nedir?
A) Geniş kumsallar oluşturup bu kıyı setini aşarak denize ulaşır
B) Denize dik yüksek uçurumlar oluşturarak çağlayanlar hâlinde dökülür
C) Kavuştukları noktalarda geniş delta ovaları oluşturarak denize dökülür
D) Karst kaynakları biçiminde yer altından denize doğrudan karışır
E) Lagünler oluşturup denizden kıyı bariyeriyle ayrılarak son bulur
Cevabı göster
Cevap: A) Geniş kumsallar oluşturup bu kıyı setini aşarak denize ulaşır
Istranca dereleri Karadeniz'e ulaştıkları yerlerde geniş kumsallar (kıyı setleri) oluşturur ve bu kumsal engellerini aşarak denize dökülür.
Soru 6
Türkiye'de doğmasına karşın Hazar Denizi'ne ulaşan akarsular hangileridir?
A) Fırat ve Dicle
B) Çoruh ve Fırat
C) Aras ve Kura
D) Dicle ve Çoruh
E) Kura ve Çoruh
Cevabı göster
Cevap: C) Aras ve Kura
Türkiye'de doğan Aras ve Kura nehirleri yurt dışına geçerek Hazar Denizi'ne ulaşır. Fırat ve Dicle Basra Körfezi'ne, Çoruh ise Karadeniz'e dökülür.
Soru 7
Marmara havzasının en önemli akarsuyu olan Susurluk Nehri'nin en önemli kolu hangisidir?
A) Porsuk Çayı
B) Tunca Nehri
C) Simav Çayı
D) Nilüfer Çayı
E) Gönen Çayı
Cevabı göster
Cevap: D) Nilüfer Çayı
Susurluk Nehri'nin en önemli kolu Nilüfer Çayı'dır. Nehir Kütahya yakınlarından doğarak Balıkesir üzerinden Marmara Denizi'ne dökülür.
Soru 8
Büyük Menderes ve Gediz gibi Ege'ye dökülen akarsularla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Menderes çizerek akar, düzensiz rejim ve düşük potansiyel gösterir
B) Dağlık arazide derin vadiler açarak hızlı ve coşkun akarlar
C) Düzenli rejime ve yüksek hidroelektrik potansiyeline sahiptirler
D) Yaz mevsiminde kar erimesiyle en yüksek akıma ulaşan akarsulardır
E) Geniş tabanlı vadilerinde taşımacılığa son derece elverişlidirler
Cevabı göster
Cevap: A) Menderes çizerek akar, düzensiz rejim ve düşük potansiyel gösterir
Ege'ye dökülen akarsular düz grabenlerde menderes çizerek akar, rejim düzensizliği gösterir, hidroelektrik potansiyelleri düşüktür ve taşımacılığa uygun değildir.
Soru 9
Fırat ve Dicle nehirlerinin birleşmesiyle oluşan ve Basra Körfezi'ne dökülen nehrin adı nedir?
A) Karasu
B) Şattülarap
C) Murat Nehri
D) Habur Nehri
E) Aras Nehri
Cevabı göster
Cevap: B) Şattülarap
Fırat ve Dicle Irak topraklarında birleşerek Şattülarap adını alır ve Basra Körfezi'ne dökülür; iki nehir arasındaki tarihî bölgeye Mezopotamya denir.
Soru 10
Türkiye akarsuları kaç farklı açık havzaya dökülmektedir ve bu havzaların en büyüğü hangisidir?
A) 4 havza; en büyüğü Akdeniz havzasıdır
B) 6 havza; en büyüğü Ege havzasıdır
C) 5 havza; en büyüğü Karadeniz havzasıdır
D) 5 havza; en büyüğü Marmara havzasıdır
E) 3 havza; en büyüğü Basra Körfezi havzasıdır
Cevabı göster
Cevap: C) 5 havza; en büyüğü Karadeniz havzasıdır
Türkiye akarsuları Karadeniz, Akdeniz, Ege, Marmara ve Basra Körfezi olmak üzere 5 açık havzaya dökülür; alan olarak en büyüğü Karadeniz havzasıdır.
Soru 11
Batı Karadeniz kıyısında büyük delta ovalarının oluşmamasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Yağış miktarının az olması nedeniyle akarsular taşıdıkları materyal bakımından yetersiz kalır.
B) Karadeniz'in tuzluluk oranının düşük olması kıyıda tortu birikmesini engeller.
C) Deniz tabanının çok derin olması nedeniyle biriken tortular hızla çöker ve kıyıda hiç birikim oluşturamaz.
D) Bu kıyıdaki akarsuların debisinin düşük olması akım gücünü ve taşıma kapasitesini sınırlar.
E) Dağların kıyının hemen gerisinde başlaması nedeniyle akarsular kısa ve eğimli olup materyali biriktiremez.
Cevabı göster
Cevap: E) Dağların kıyının hemen gerisinde başlaması nedeniyle akarsular kısa ve eğimli olup materyali biriktiremez.
Batı Karadeniz kıyısında dağlar kıyının hemen gerisinde başladığı için akarsular kısa ve eğimlidir; taşıdıkları materyali iç kesimlerde biriktiremeden doğrudan denize ulaşır ve delta oluşturacak birikim koşulu…
Soru 12
Sakarya Nehri'nin Türkiye'nin en kirli akarsuları arasında gösterilmesinin temel nedeni nedir?
A) Havzadaki yoğun sanayi ile kentsel nüfusun ürettiği evsel atıklar
B) Nehrin yavaş akışlı ve geniş tabanlı bir yapıda olması
C) Rejiminin düzensiz olup taşkın dönemlerinde yüzey kirliliği taşıması
D) Havzada madencilik faaliyetlerinin çok yaygın olması
E) Havzada sulama kanallarının çok yoğun kullanılması
Cevabı göster
Cevap: A) Havzadaki yoğun sanayi ile kentsel nüfusun ürettiği evsel atıklar
Sakarya Nehri havzasında yoğun sanayi kuruluşları ve büyük kentsel nüfus bulunur; sanayi ve evsel atıkların nehre karışması Sakarya'yı en kirli akarsular arasına sokar.
Soru 13
Trakya üzerinden geçerek Ege Denizi'ne dökülen ve Türkiye-Yunanistan sınırını belirleyen akarsu hangisidir?
A) Ergene
B) Tunca
C) Meriç
D) Gediz
E) Sakarya
Cevabı göster
Cevap: C) Meriç
Meriç Nehri Trakya'yı geçerek Ege Denizi'ne dökülür ve bu akım boyunca Türkiye-Yunanistan sınırını oluşturur.
Soru 14
Anamur Burnu'ndan Karataş Burnu yönüne doğu yönünde ilerlendiğinde ilk karşılaşılan akarsu hangisidir?
A) Ceyhan
B) Aksu
C) Köprü Çayı
D) Göksu
E) Manavgat
Cevabı göster
Cevap: D) Göksu
Anamur Burnu'ndan doğuya gidildiğinde Akdeniz kıyısında ilk karşılaşılan akarsu Göksu'dur (Silifke); daha doğuda Seyhan ve Ceyhan, Karataş yakınında denize dökülür.
Soru 15
Türkiye'de hidroelektrik enerji üretimi bakımından birinci sırada yer alan akarsu hangisidir ve üzerinde hangi büyük barajlar bulunur?
A) Fırat; Keban, Karakaya ve Atatürk barajları
B) Kızılırmak; Hirfanlı, Kesikköprü ve Kapulukaya barajları
C) Sakarya; Gökçekaya ve Sarıyar barajları
D) Yeşilırmak; Altınkaya, Derbent ve Almus barajları
E) Dicle; Ilısu, Kralkızı ve Batman barajları
Cevabı göster
Cevap: A) Fırat; Keban, Karakaya ve Atatürk barajları
Fırat Nehri üzerindeki Keban, Karakaya ve Atatürk barajları sayesinde Fırat, Türkiye'de hidroelektrik üretimi en yüksek akarsudur.