Barajlar, hidroelektrik ve sulama projeleri Soruları
KPSS Coğrafya · 16 özgün soru · açıklamalı çözümler
Barajlar, hidroelektrik ve sulama projeleri — Konu Özeti
KPSS Coğrafya kapsamında Barajlar, hidroelektrik ve sulama projeleri konusunda bilmen gereken 16 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) Fırat ve Dicle havzalarında sulama ve enerji üretimini kapsayan, 9 ili içine alan, Türkiye'nin en büyük bütünleşik sulama-hidroelektrik kalkınma projesidir; Konya Ovası Projesi (KOP) ise İç Anadolu'da yürütülen sulama projesidir.
Türkiye'de en fazla elektrik üreten hidroelektrik santral Atatürk Barajı'dır.
2007-2011 döneminde Türkiye'de toplam elektrik üretimi artarken hidroelektrik üretim miktarı yaklaşık sabit kalmış, bu nedenle hidroelektriğin toplam üretim içindeki oranı (payı) azalmıştır; miktar ile oran ayrımı kritiktir.
Toprağı bir yıl dinlendiren ve en çok İç Anadolu'da uygulanan nadas alanları; sulama olanaklarının artması, gübre kullanımının yaygınlaşması ve tarım arazilerinin genişlemesiyle (özellikle GAP ve KOP projeleriyle) giderek azalmıştır.
Türkiye'de başlıca barajlar belirli akarsular üzerinde kurulmuştur: Fırat'ta Keban-Karakaya-Atatürk, Çoruh'ta Deriner-Yusufeli, Dicle'de Kralkızı-İlısu, Sakarya'da Sarıyar, Kızılırmak'ta Altınkaya-Hirfanlı, Yeşilırmak'ta Suat ve Hasan Uğurlu barajları.
Artezyen kaynağı, akiferdeki suyun insan müdahalesiyle yeryüzüne çıkarılmasıyla oluşan, sulama amaçlı kullanılan ve özellikle alüvyal-kumlu arazilerle çanak şeklindeki iç bölgelerde yaygın olan su kaynağıdır.
Türkiye'nin kuraklığa dayanıklı ürün yetiştirilen iç kesimlerinde ürün çeşitliliğinin artmasının nedenleri yeni tarım alanları açılması, sulama imkânlarının gelişmesi ve makine kullanımının yaygınlaşmasıdır; kimyasal gübre kullanımının artması bu gelişmeyi açıklamaz.
Baraj göllerindeki eşleştirmelerde Hirfanlı Barajı Kızılırmak üzerinde, Keban Barajı ise Fırat üzerindedir (Dicle üzerinde değildir); yanlış akarsu eşleştirmeleri sorularda çeldirici olarak kullanılır.
Türkiye'deki barajlar (yapay göller) elektrik üretimi, içme suyu sağlama, tarımda sulama, balıkçılık ve taşkın önleme amaçlarıyla oluşturulur.
Türkiye'de zeytin üretiminin artmasının temel nedeni zeytin ağacı sayısının artması ve bakım koşullarının iyileşmesidir; sulama olanaklarının gelişmesi de verimi artırmıştır, ancak en belirleyici faktör ağaç sayısının artışıdır.
Barajlar enerji üretimi, sulama, içme suyu temini ve taşkın önleme işlevlerini görür ama erozyonla mücadele için kullanılmaz; tersine akarsuların taşıdığı alüvyonlar nedeniyle barajlar erozyona maruz kalır.
Deriner ve Karkamış santralleri hidroelektrik santral (HES) olarak çalışır; doğalgaz veya linyit kullanmadıkları için daha çevreci enerji kaynaklarındandır.
Sulama uygulanan yerlerde tarla genişler, nadas alanları azalır, ürün çeşidi artar ve verim ile gelir yükselir.
1970'lerde Türkiye'de kırsal kalkınma ve ülke genelinde tarımsal üretimi artırma amacıyla hem sulama hem de hidroelektrik üretimini kapsayan büyük projeler başlatılmıştır.
Konya Ovası ve Güneydoğu Anadolu'da bol ısı ve su isteyen mısır üretiminin artmasının temel nedeni, GAP ve Konya Ovası sulama projeleriyle sulama olanaklarının gelişmesidir.
GAP ve KOP, sulamanın ön planda olduğu, halen uygulama aşamasındaki büyük bölgesel projelerdir.
Örnek Sorular
Soru 1
Türkiye'de barajların (yapay göllerin) kullanım amaçları arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Toprak erozyonunu önlemek
B) Tarım alanlarını sulamak
C) İçme ve kullanma suyu sağlamak
D) Taşkın ve sel riskini azaltmak
E) Su ürünleri yetiştirmek
Cevabı göster
Cevap: A) Toprak erozyonunu önlemek
Barajlar elektrik üretimi, içme suyu sağlama, tarımda sulama, su ürünleri yetiştirme ve taşkın önleme amaçlarıyla kurulur; toprak erozyonunu önlemek barajların doğrudan işlevleri arasında sayılmaz.
Soru 2
Barajlarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Barajlar tarımsal sulama amacıyla kullanılır.
B) Barajlar erozyonla mücadelede doğrudan kullanılan yapılardır.
C) Barajlar taşkın riskini azaltmaya yardımcı olur.
D) Barajlar hidroelektrik enerji üretiminde işlev görür.
E) Barajlar içme suyu temini amacıyla da kurulabilir.
Cevabı göster
Cevap: B) Barajlar erozyonla mücadelede doğrudan kullanılan yapılardır.
Barajlar erozyon mücadelesi için kullanılmaz; aksine, akarsuların taşıdığı alüvyonlar baraj haznelerinde birikerek barajların kendisini olumsuz etkiler.
Soru 3
Bir bölgede kapsamlı sulama uygulamalarına geçilmesiyle birlikte beklenen değişimler arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Nadas alanlarının daralması
B) Tarımsal ürün çeşitliliğinin artması
C) Çayır-mera alanlarının genişlemesi
D) Verim ve gelirin yükselmesi
E) Tarım arazilerinin genişlemesi
Cevabı göster
Cevap: C) Çayır-mera alanlarının genişlemesi
Sulamayla nadas azalır, ürün çeşitlenir, tarla genişler ve verim yükselir; çayır-mera alanları ise tarıma açıldıkça daralır, dolayısıyla bu alanların genişlemesi sulamanın beklenen bir sonucu değildir.
Soru 4
Deriner ve Karkamış santrallerinin ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
A) Her ikisi de linyite dayalı termik santral olarak çalışmaktadır.
B) Her ikisi de doğalgaz kullanarak elektrik üretmektedir.
C) Deriner bir HES, Karkamış ise doğalgaz santralidir.
D) Her ikisi de hidroelektrik santral olarak elektrik üretmektedir.
E) Her ikisi de güneş enerjisine dayalı yenilenebilir santrallerdir.
Cevabı göster
Cevap: D) Her ikisi de hidroelektrik santral olarak elektrik üretmektedir.
Deriner ve Karkamış santralleri hidroelektrik santral (HES) olarak çalışır; fosil yakıt kullanmadıklarından çevreci enerji kaynakları arasında yer alır.
Soru 5
İç Anadolu'nun güney kesimi ile Güneydoğu Anadolu'da mısır üretiminin son yıllarda belirgin biçimde artmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Küresel ısınmanın bölge sıcaklıklarını mısır yetiştiriciliğine uygun kılması
B) Genetiği değiştirilmiş mısır tohumlarının tarıma girmesi
C) Devlet destekli mısır ihracat primlerinin üreticileri özendirmesi
D) Verimli toprakların diğer ürünlerden mısır üretimine kaydırılması
E) Büyük tarımsal kalkınma projeleriyle sulanabilen alanların genişlemesi
Cevabı göster
Cevap: E) Büyük tarımsal kalkınma projeleriyle sulanabilen alanların genişlemesi
Mısır bol ısı ve su isteyen bir bitkidir; bu bölgelerde mısır üretiminin artmasının temel nedeni GAP ve Konya Ovası gibi büyük kalkınma projeleriyle sulanabilen alanların genişlemesidir.
Soru 6
Türkiye'de elektrik üretimi açısından en büyük kapasiteye sahip hidroelektrik santral hangisidir?
A) Atatürk Barajı
B) Deriner Barajı
C) Karakaya Barajı
D) Hirfanlı Barajı
E) Keban Barajı
Cevabı göster
Cevap: A) Atatürk Barajı
Türkiye'de en fazla elektrik üreten hidroelektrik santral Atatürk Barajı'dır; Fırat Nehri üzerinde kurulu olan bu baraj kurulu gücü ve üretim kapasitesiyle birinci sıradadır.
Soru 7
Türkiye'de sulama ve hidroelektrik üretimini birlikte kapsayan büyük kalkınma projelerinin başlatıldığı dönem aşağıdakilerden hangisidir?
A) 1950'ler
B) 1970'ler
C) 1960'lar
D) 1980'ler
E) 1990'lar
Cevabı göster
Cevap: B) 1970'ler
1970'lerde Türkiye'de kırsal kalkınmayı ve tarımsal üretimi artırmak amacıyla hem sulamayı hem de hidroelektrik üretimini kapsayan büyük bölgesel projeler başlatılmıştır.
Soru 8
GAP ve KOP projeleri hakkında aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?
A) Her iki proje de tamamlanmış olup işletme aşamasına geçmiştir.
B) GAP tamamlanmış, KOP ise henüz planlama aşamasındadır.
C) Her iki proje de enerji üretimini ön planda tutarak sulama ikinci planda kalmaktadır.
D) GAP ve KOP, sulamanın ön planda olduğu ve hâlâ uygulama sürecinde bulunan büyük bölgesel projelerdir.
E) GAP yalnızca enerji üretimine, KOP ise yalnızca ulaşım altyapısına odaklanmaktadır.
Cevabı göster
Cevap: D) GAP ve KOP, sulamanın ön planda olduğu ve hâlâ uygulama sürecinde bulunan büyük bölgesel projelerdir.
GAP ve KOP, sulamanın öncelikli hedef olduğu ve uygulama aşamasında devam eden büyük bölgesel kalkınma projeleridir.
Soru 9
Artezyen kaynakları aşağıdaki özelliklerden hangisiyle tanımlanır?
A) Yüzey akışına bağlı olarak yağış dönemlerinde ortaya çıkan geçici kaynaklar
B) Akiferdeki suyun sondajla çıkarıldığı, çanak biçimli iç bölgelerde sulamaya elverişli kaynaklar
C) Yalnızca karstik bölgelerde yer altından kendiliğinden fışkıran kaynaklar
D) Dağlık alanlarda kar erimesiyle beslenen ve sulama için kullanılmayan kaynaklar
E) Tatlı su kaynaklarının deniz suyu tarafından kirletilmesiyle oluşan tuzlu su kaynakları
Cevabı göster
Cevap: B) Akiferdeki suyun sondajla çıkarıldığı, çanak biçimli iç bölgelerde sulamaya elverişli kaynaklar
Artezyen kaynakları; akifer tabakasındaki suyun insan müdahalesiyle (sondaj) yeryüzüne çıkarılmasıyla oluşur; alüvyal-kumlu arazilerde ve çanak biçimli iç bölgelerde yaygındır, sulama amacıyla kullanılır.
Soru 10
2007-2011 yılları arasında Türkiye'de toplam elektrik üretiminin artmasına karşın hidroelektrik üretim miktarının yaklaşık sabit kalması hangi sonucu doğurmuştur?
A) Hidroelektriğin toplam üretim içindeki payı artmıştır.
B) Toplam elektrik üretimi azalmış, hidroelektrik payı sabit kalmıştır.
C) Hidroelektriğin toplam üretim içindeki payı azalmıştır.
D) Hidroelektrik üretim miktarı da toplam üretimle orantılı biçimde artmıştır.
E) Toplam üretim sabit kalırken hidroelektrik payı yükselmiştir.
Cevabı göster
Cevap: C) Hidroelektriğin toplam üretim içindeki payı azalmıştır.
Toplam üretim artarken hidroelektrik miktarı sabit kalırsa pay (oran) kaçınılmaz olarak düşer. Miktar artmamış olsa da toplam içindeki dilim küçülmüştür.
Soru 11
Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP) ile ilgili aşağıdaki ifadelerin hangisi doğrudur?
A) GAP, Fırat havzasında uygulanan ve 7 ili kapsayan bir sulama projesidir.
B) GAP, Türkiye'nin en büyük bütünleşik sulama-hidroelektrik kalkınma projesi olup Fırat ve Dicle havzalarında 9 ili kapsar.
C) Konya Ovası Projesi (KOP), Güneydoğu Anadolu'da yürütülen ve GAP'ı tamamlayan bir sulama projesidir.
D) GAP kapsamındaki iller Dicle havzasında yer alır ve proje enerji üretimini kapsamaz.
E) GAP, Karadeniz havzasındaki illeri kapsayan; sulama ve ulaşım altyapısını hedefleyen bir kalkınma projesidir.
Cevabı göster
Cevap: B) GAP, Türkiye'nin en büyük bütünleşik sulama-hidroelektrik kalkınma projesi olup Fırat ve Dicle havzalarında 9 ili kapsar.
GAP; Fırat ve Dicle havzalarında sulama ve enerji üretimini kapsayan, 9 ili içine alan Türkiye'nin en büyük bütünleşik sulama-hidroelektrik kalkınma projesidir. KOP ise İç Anadolu'da yürütülmektedir.
Soru 12
Türkiye'nin iç kesimlerinde kuraklığa dayanıklı ürünlerin yetiştirildiği yörelerde tarımsal ürün çeşitliliğinin artmasını açıklayan etkenlerden biri aşağıdakilerden hangisidir?
A) Kimyasal gübre kullanımının artması
B) Küresel ısınmaya bağlı sıcaklıkların yükselmesi
C) Tarım ürünlerine yönelik ihracat primlerinin artması
Cevap: E) Tarım makinelerinin kullanımının yaygınlaşması
İç kesimlerde ürün çeşitliliğinin artmasını açıklayan etkenler; yeni tarım alanlarının açılması, sulama imkânlarının gelişmesi ve makine kullanımının yaygınlaşmasıdır.
Soru 13
Aşağıda verilen baraj–akarsu eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
A) Atatürk – Yeşilırmak
B) Kralkızı – Dicle
C) Hirfanlı – Kızılırmak
D) Sarıyar – Sakarya
E) Deriner – Çoruh
Cevabı göster
Cevap: A) Atatürk – Yeşilırmak
Atatürk Barajı Fırat Nehri üzerinde kurulmuştur; Yeşilırmak üzerindeki başlıca barajlar Suat Uğurlu ve Hasan Uğurlu'dur. Bu nedenle 'Atatürk – Yeşilırmak' eşleştirmesi yanlıştır.
Soru 14
Keban Barajı hangi akarsu üzerinde kurulmuştur?
A) Kızılırmak
B) Dicle
C) Fırat
D) Sakarya
E) Yeşilırmak
Cevabı göster
Cevap: C) Fırat
Keban Barajı Fırat Nehri üzerinde kurulmuştur. Hirfanlı Barajı ise Kızılırmak üzerindedir; bu iki baraj sıkça karıştırılır.
Soru 15
Türkiye'de özellikle İç Anadolu'da yaygın olarak uygulanan nadas alanlarının zaman içinde azalmasının temel nedenleri arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) GAP ve KOP projeleriyle sulama olanaklarının artması
B) Kimyasal gübre kullanımının yaygınlaşması
C) Tarım arazilerinin genişletilmesi
D) Nöbetleşe (münavebeli) ekimin yaygınlaşması
E) Küresel ısınmaya bağlı yağış miktarının artması
Cevabı göster
Cevap: E) Küresel ısınmaya bağlı yağış miktarının artması
Nadas alanları; sulama olanaklarının artması, gübre kullanımının yaygınlaşması, tarım arazilerinin genişletilmesi ve nöbetleşe ekimin yaygınlaşmasıyla azalmıştır.