Akarsu rejimleri ve özellikleri (basit/karma rejim, akım, aşındırma-biriktirme) Soruları
KPSS Coğrafya · 10 özgün soru · açıklamalı çözümler
Akarsu rejimleri ve özellikleri (basit/karma rejim, akım, aşındırma-biriktirme) — Konu Özeti
KPSS Coğrafya kapsamında Akarsu rejimleri ve özellikleri (basit/karma rejim, akım, aşındırma-biriktirme) konusunda bilmen gereken 16 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Türkiye akarsuları denge profilinden uzak olduğu için aşındırma güçleri ve hidroelektrik potansiyelleri fazla, debileri düşük ve rejimleri düzensizdir.
Dalgalar dik yamaçlarda aşındırma, sığ kıyılarda biriktirme yapar ve kıyı şekillerinin çoğu bu iki süreçle oluşur.
Oluşumunda birden fazla faktörün etkili olduğu Van Gölü ve Eğirdir Gölü gibi göllere karma yapılı göller denir.
Menderes çizen akarsuların akış hızı, aşındırma kapasitesi ve hidroelektrik potansiyeli düştüğü için bu akarsulardan enerji üretmek verimli değildir.
Alüvyal topraklar akarsu biriktirmesiyle oluşur, deltalarda yaygındır, verimlidir ve yoğun tarıma elverişlidir.
Türkiye'de buzul aşındırma ve biriktirme şekilleri; genellikle 2000 metrenin üzerindeki, plato değil belirgin doruklu yüksek dağlık alanlarda ve yalnız kuzeyde değil doğu, iç ve güney dağlarında görülür.
Türkiye akarsularını karşılaştıran sorularda toplam uzunlukça en uzun akarsu Fırat'tır; yatağı baştan sona Türkiye sınırları içinde kalan en uzun akarsu ise Kızılırmak'tır ve taşımacılığa elverişli olanlar Bartın ile Manavgat'tır.
Akdeniz'e dökülen akarsular en yüksek debiye kışın ulaşır, Karadeniz akarsuları daha düzenli rejime sahiptir ve İç Anadolu akarsuları yazın düşük debiye iner.
Menderes, akarsuyun hem aşındırma hem biriktirme yapmasıyla geniş yataklarda kıvrımlı akmasından oluşan akarsu şeklidir.
Türkiye'de çeltik (pirinç) tarımı yapılan yerlerin ortak özelliği yağış rejiminin düzenli olması ve genellikle akarsu boylarında bulunmalarıdır.
İstanbul, İzmir, Ankara ve Adana'nın kalabalık nüfuslu olmasının nedeni gelişmiş sanayi, yoğun ticaret, iyi ulaşım ve elverişli iklim olup tektonik ovaların varlığı belirleyici değildir.
Türkiye'de kalıcı kar sınırı yaklaşık 3000 metre olmasına rağmen yükseltisi 2000 metrenin biraz üzerindeki bazı dağlarda da geçmiş soğuk iklim dönemlerine ait buzul aşındırma-biriktirme şekilleri görülür.
Türkiye akarsuları genel olarak kısa boyludur, debileri düşüktür, rejimleri düzensizdir, denge profilinden uzaktır, havzaları açıktır ve ulaşım-taşımacılığa elverişli değildir.
Fırat Nehri en büyük su toplama havzasına ve en yüksek akıma sahip, kolları Murat ve Karasu olan, Basra Körfezi'ne dökülen sınır aşan bir akarsudur.
Rüzgâr (eolyen) aşındırma ve biriktirme şekilleri bitki örtüsünün seyrek ve arazinin engebeli olduğu yerlerde yaygındır; taban suyu yüksekliği ve erozyon şiddeti ortak koşul değildir.
Türkiye'de en fazla aşındırma yapan dış kuvvet akarsulardır.
Örnek Sorular
Soru 1
Aşağıdaki toprak özelliklerinden hangisi akarsu biriktirmesiyle oluşan alüvyal topraklara ait değildir?
A) Verimsiz oldukları için tarıma elverişli değildir
B) Delta ovalarında yaygın olarak görülür
C) Akarsuların taşıdığı materyallerin çökeltilmesiyle meydana gelir
D) Tarımsal verimlilik açısından oldukça elverişlidir
E) Yoğun tarım yapılan alanlarda sıklıkla karşılaşılır
Cevabı göster
Cevap: A) Verimsiz oldukları için tarıma elverişli değildir
Alüvyal topraklar akarsu biriktirmesiyle delta ovalarında oluşur, verimlidir ve tarıma oldukça elverişlidir. Bu nedenle 'verimsiz ve tarıma elverişli değil' ifadesi yanlıştır; alüvyal toprakların bir özelliği değildir.
Soru 2
Türkiye'de arazinin şekillenmesinde en etkili dış kuvvet aşağıdakilerden hangisidir?
A) Buzullar
B) Akarsular
C) Rüzgârlar
D) Dalgalar
E) Yeraltı suları
Cevabı göster
Cevap: B) Akarsular
Türkiye'de en fazla aşındırma yapan dış kuvvet akarsulardır. Dağlık ve engebeli topografya ile yağışların yoğunluğu akarsulara büyük bir aşındırma gücü kazandırmaktadır.
Soru 3
Türkiye akarsularına ilişkin aşağıdaki karşılaştırmalardan hangisi doğrudur?
A) Türkiye sınırları içinde en uzun akarsu Dicle'dir ve taşımacılığa elverişli en önemli akarsular Fırat ve Dicle'dir.
B) Türkiye sınırları içinde en uzun akarsu Sakarya'dır ve taşımacılığa en elverişli akarsular Seyhan ile Ceyhan'dır.
C) Türkiye sınırları içinde en uzun akarsu Kızılırmak'tır; taşımacılığa elverişli olanlar Bartın ile Manavgat'tır.
D) Türkiye sınırları içinde en uzun akarsu Yeşilırmak'tır ve taşımacılık için en elverişli akarsu Meriç'tir.
E) Türkiye sınırları içinde en uzun akarsu Meriç'tir ve taşımacılığa elverişli akarsular Kızılırmak ile Yeşilırmak'tır.
Cevabı göster
Cevap: C) Türkiye sınırları içinde en uzun akarsu Kızılırmak'tır; taşımacılığa elverişli olanlar Bartın ile Manavgat'tır.
Türkiye sınırları içinde en uzun akarsu Kızılırmak'tır (yaklaşık 1.355 km).
Soru 4
Menderes çizen bir akarsudan hidroelektrik enerji üretiminin verimsiz olmasının temel nedeni nedir?
A) Akarsuyun suyunun tuzluluk oranının yüksek olması
B) Akarsuyun havzasının kapalı olması
C) Akarsuyun kaynağının çok yüksekte bulunması
D) Akış hızı ve aşındırma kapasitesinin düşük olması
E) Yağış rejiminin düzenli olması nedeniyle debinin sabit kalması
Cevabı göster
Cevap: D) Akış hızı ve aşındırma kapasitesinin düşük olması
Menderes çizen akarsular geniş, düz alüvyal ovalarda kıvrımlı aktığından akış hızları ve aşındırma kapasiteleri düşer; bu da hidroelektrik potansiyeli azaltır ve enerji üretimini verimsiz kılar.
Soru 5
Bir akarsuyun hem aşındırma hem biriktirme süreçlerini bir arada gerçekleştirerek geniş yataklarda kıvrımlı bir yol izlemesiyle oluşan akarsu şeklinin adı nedir?
A) Delta
B) Kırgıbayır
C) Peneplen
D) Boğaz
E) Menderes
Cevabı göster
Cevap: E) Menderes
Menderes; akarsuyun düz ve geniş alüvyal yataklarda hem aşındırma hem biriktirme yaparak kıvrımlı yollar çizmesiyle oluşan bir akarsu şeklidir.
Soru 6
Fırat Nehri ile ilgili aşağıdaki bilgilerin hangisi yanlıştır?
A) Türkiye'nin en büyük su toplama havzasına sahip akarsuyudur
B) En önemli kolları Murat ve Karasu'dur
C) Basra Körfezi'ne dökülür
D) Sınır aşan bir akarsu özelliği taşır
E) Yalnızca Türkiye topraklarında akarak Karadeniz'e dökülür
Cevabı göster
Cevap: E) Yalnızca Türkiye topraklarında akarak Karadeniz'e dökülür
Fırat Nehri; en büyük havzaya ve en yüksek akıma sahip, Murat ve Karasu kollarını barındıran, Türkiye sınırlarını aşarak Basra Körfezi'ne dökülen uluslararası bir akarsudur.
Soru 7
Türkiye'deki akarsu rejimleri hakkında aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) İç Anadolu akarsuları yaz mevsiminde düşük debiye iner
B) Akdeniz'e dökülen akarsular yaz mevsiminde en yüksek debiye ulaşır
C) Karadeniz'e dökülen akarsular en belirgin mevsimsel debi değişimini gösterir
D) Karadeniz akarsularının rejimi Akdeniz akarsularına göre daha düzensizdir
E) Akdeniz'e dökülen akarsularda yazın debi artışı gözlenir
Cevabı göster
Cevap: A) İç Anadolu akarsuları yaz mevsiminde düşük debiye iner
İç Anadolu akarsularının yazın kurak iklim nedeniyle debisi düşer. Karadeniz akarsuları yıl boyu yağış aldığı için daha düzenli rejime sahiptir; Akdeniz akarsuları ise kış yağışlarıyla en yüksek debiye kışın ulaşır.
Soru 8
Türkiye akarsuları hakkında aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Genel olarak kısa boyludurlar
B) Ulaşım ve taşımacılık açısından oldukça elverişlidirler
C) Havzaları açık niteliktedir
D) Denge profilinden uzak oldukları için aşındırma güçleri fazladır
E) Debileri düşük ve rejimleri düzensizdir
Cevabı göster
Cevap: B) Ulaşım ve taşımacılık açısından oldukça elverişlidirler
Türkiye akarsuları kısa boylu, düşük debili, düzensiz rejimli ve denge profilinden uzaktır; havzaları açıktır. Ancak ulaşım ve taşımacılığa elverişli değildirler — bu seçenek yanlış bir ifade içermektedir.
Soru 9
Türkiye'de çeltik (pirinç) tarımı yapılan alanların ortak coğrafi özellikleri arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaktadır?
A) Yüksek rakımda ve soğuk iklim koşullarında bulunmaları
B) Kapalı havza özelliği taşımaları ve tuzlu toprak yapısına sahip olmaları
C) Yağış rejiminin düzenli olması ve akarsu boylarında yer almaları
D) Geniş kıyı ovalarında bulunmaları ve denizden etkilenmemeleri
E) Kışları uzun ve kar yağışlı olup yazları sıcak olmaları
Cevabı göster
Cevap: C) Yağış rejiminin düzenli olması ve akarsu boylarında yer almaları
Çeltik tarımı bol su gerektirdiğinden yağış rejiminin düzenli olduğu ve akarsu boylarında yer alan alanlarda yoğunlaşır.
Soru 10
Türkiye akarsularının denge profilinden uzak olmasının doğrudan sonuçları arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Aşındırma güçlerinin fazla olması
B) Hidroelektrik potansiyellerinin yüksek olması
C) Rejimlerinin düzensiz olması
D) Havzalarının açık olması
E) Debilerinin düşük olması
Cevabı göster
Cevap: D) Havzalarının açık olması
Denge profilinden uzak olmak; akarsuların aşındırma gücünün ve hidroelektrik potansiyelinin fazla, debisinin düşük ve rejiminin düzensiz olmasına yol açar.