Yerinden yönetim türleri ve hizmet yerinden yönetimi: üniversiteler, KİT'ler, bağımsız idari otoriteler (RTÜK, BDDK, EPDK, SPK) Soruları
KPSS Vatandaşlık · 12 özgün soru · açıklamalı çözümler
Yerinden yönetim türleri ve hizmet yerinden yönetimi: üniversiteler, KİT'ler, bağımsız idari otoriteler (RTÜK, BDDK, EPDK, SPK) — Konu Özeti
KPSS Vatandaşlık kapsamında Yerinden yönetim türleri ve hizmet yerinden yönetimi: üniversiteler, KİT'ler, bağımsız idari otoriteler (RTÜK, BDDK, EPDK, SPK) konusunda bilmen gereken 13 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Bağımsız idari otoriteler (düzenleyici denetleyici kurumlar), sermaye piyasası, rekabet, yayıncılık, bankacılık gibi hassas alanlarda devlet adına icrai karar alma yetkisine ve kamu tüzel kişiliğine sahip, düzenleme, denetleme ve yaptırım uygulayan kuruluşlardır (örn. RTÜK, SPK, BDDK, EPDK, BTK, Rekabet Kurumu, Kamu İhale Kurumu).
Yerinden yönetim kuruluşları ikiye ayrılır: yer (mahalli) yönünden yerinden yönetim (il özel idaresi, belediye, büyükşehir belediyesi, köy) ve hizmet yönünden yerinden yönetim (üniversiteler, YÖK, TRT, KİT'ler, meslek kuruluşları); il idare kurulu ve kaymakam ise taşra teşkilatında yer alır.
Hizmet yönünden yerinden yönetim kuruluşları (örn. üniversiteler, KİT'ler), faaliyetlerini yürütürken hem kamu hukuku hem de özel hukuk hükümlerini birlikte uygulayabilir.
Bağımsız idari otoritelerden RTÜK'ün (Radyo ve Televizyon Üst Kurulu) üyeleri TBMM tarafından seçilir; diğer üst kurulların üyeleri ise Cumhurbaşkanı tarafından seçilir.
Vali, kaymakam, il idare kurulu ve il müdürlükleri merkezi idarenin taşra teşkilatına (yetki genişliği esasına) dahildir; bunlar ayrı tüzel kişiliği olan yer veya hizmet yerinden yönetim kuruluşları (örn. belediye, TRT) ile karıştırılmamalıdır.
İller, ilçeler, belediyeler ve üniversiteler kanunla kurulan idari yapılardandır; mahalleler ise kanunla değil yönetsel kararla oluşturulur.
Hizmet yerinden yönetim (kamu) kuruluşları 6 gruba ayrılır: idari (Karayolları GM, DSİ), iktisadi (TCDD, Ziraat Bankası, MKE), sosyal (SGK, İŞKUR, TOKİ), bilimsel-teknik-kültürel (üniversiteler, YÖK, TÜBİTAK, TRT), kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları (barolar, odalar) ve düzenleyici-denetleyici kurumlar (RTÜK, SPK, BDDK, BTK, Rekabet Kurulu, Kamu İhale Kurulu).
Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları, meslek mensuplarının oluşturduğu, tüzel kişiliğe sahip, bazı kamu görevlerini yerine getiren ve üyeleri üzerinde kamu hukukundan doğan yetkilere sahip kamu tüzel kişileridir (örn. TOBB, Türk Barolar Birliği, Türk Tabipleri Birliği) ve hizmet yerinden yönetim kuruluşlarının bir grubudur.
Eksik borçlar dava ve talep edilemeyen borçlardır; zaman aşımına uğramış borç, kumar borçları, evlenme tellallığından doğan borçlar ve ahlaki ödevden doğan borçlar eksik borçtur, ancak hizmet ediminden doğan borçlar eksik borç değildir (dava edilebilir).
Bir tüzel kişi, belli bir gayeyi gerçekleştirmek için bağımsız varlığa sahip olup kişilerin mallarının bu gayeye özgülenmesiyle oluşuyorsa bünyesi kurumsaldır; vakıflar ve kamu kurumları (örn. üniversiteler) bu niteliktedir.
Merkezden yönetimi oluşturan kurumların (bakanlıklar, başbakanlık gibi) hiçbirinin kamu tüzel kişiliği yoktur; buna karşılık üniversiteler, TRT, belediyeler ve il özel idaresi kamu tüzel kişiliğine sahiptir.
Yerinden yönetim (desantralizasyon), kamu hizmetlerinin merkezi idareden ayrı tüzel kişiliğe sahip yerel veya hizmet kuruluşlarınca yürütüldüğü, demokratik ilkelere daha uygun ve yerel ihtiyaçlara daha iyi cevap veren örgütlenme biçimidir.
Hizmet yerinden yönetimi, teknik bilgi ve uzmanlık gerektiren hizmetlerin merkezi idare dışında oluşturulan, devletten ayrı tüzel kişiliğe, iradeye ve bütçeye sahip kamu kuruluşlarınca görülmesidir (örn. üniversiteler, YÖK, TRT, SGK, KİT'ler, meslek kuruluşları).
Örnek Sorular
Soru 1
Aşağıdaki idari birimlerden hangisi kanunla değil, yönetsel kararla oluşturulmaktadır?
A) Mahalle
B) İlçe
C) Belediye
D) Üniversite
E) İl
Cevabı göster
Cevap: A) Mahalle
İller, ilçeler, belediyeler ve üniversiteler kanunla kurulurken mahalleler yönetsel kararla oluşturulur; bu nedenle kanunla kurulan idari yapılar arasında sayılmaz.
Soru 2
Türk Barolar Birliği ve TOBB gibi kuruluşların ortak hukuki niteliği aşağıdakilerden hangisidir?
A) Özel hukuk tüzel kişisi olduklarından üyeleri üzerinde kamu gücü kullanma yetkileri bulunmaz.
B) Merkezden yönetim teşkilatı içinde yer alan, Hazine ile bütünleşik bütçeyle çalışan bakanlık birimleridir.
C) Üyeleri üzerinde kamu hukukundan doğan yetkilere sahip, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarıdır.
D) Yalnızca üyelerine hizmet sunan dernekler niteliğinde sivil toplum kuruluşudur.
E) Bağımsız idari otorite sayılırlar ve düzenleyici-denetleyici işlev üstlenirler.
Cevabı göster
Cevap: C) Üyeleri üzerinde kamu hukukundan doğan yetkilere sahip, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarıdır.
TOBB ve Türk Barolar Birliği, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşu statüsündedir; tüzel kişiliğe sahip, bazı kamu görevlerini yerine getiren ve üyeleri üzerinde kamu hukukundan doğan yetkiler kullanan kamu tüzel…
Soru 3
Hizmet yönünden yerinden yönetim kuruluşlarının hukuki faaliyetleri bakımından aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Bu kuruluşlar tüm faaliyetlerinde kamu hukuku hükümlerine tabidir ve özel hukuk ilişkisi kuramazlar.
B) Bu kuruluşlar özel hukuk hükümlerine göre işlem yapar ve kamu gücü kullanma yetkisinden yoksundur.
C) Bu kuruluşlar merkezi idarenin hiyerarşik denetiminde olduklarından bağımsız hukuki statüye sahip değildir.
D) Bu kuruluşlar faaliyetlerini yürütürken hem kamu hukuku hem de özel hukuk hükümlerini birlikte uygulayabilir.
E) Bu kuruluşlar yalnızca özel sektörle ilişkilerinde kamu hukuku hükümleri uygular.
Cevabı göster
Cevap: D) Bu kuruluşlar faaliyetlerini yürütürken hem kamu hukuku hem de özel hukuk hükümlerini birlikte uygulayabilir.
Üniversiteler ve KİT'ler gibi hizmet yönünden yerinden yönetim kuruluşları, karma bir hukuki yapıya sahip olup faaliyetlerine göre hem kamu hukuku hem de özel hukuk hükümlerini bir arada uygulayabilir.
Soru 4
Yerinden yönetim (desantralizasyon) ilkesinin temel özelliği aşağıdakilerden hangisiyle doğru açıklanmaktadır?
A) Kamu hizmetlerinin tümünün merkezi idare tarafından merkezden planlanıp yürütüldüğü örgütlenme biçimidir.
B) Hizmetlerin merkezi idareden ayrı tüzel kişiliğe sahip kuruluşlarca yürütüldüğü, halka daha duyarlı örgütlenme biçimidir.
C) Kamu hizmetlerinin özel sektöre devredilerek piyasa mekanizmasıyla sunulduğu örgütlenme biçimidir.
D) Merkezi idarenin taşra kuruluşları aracılığıyla hizmet sunduğu, yetki genişliğine dayanan örgütlenme biçimidir.
E) Yalnızca uzmanlık gerektiren teknik hizmetlerde uygulanan, demokratik denetimden bağımsız örgütlenme biçimidir.
Cevabı göster
Cevap: B) Hizmetlerin merkezi idareden ayrı tüzel kişiliğe sahip kuruluşlarca yürütüldüğü, halka daha duyarlı örgütlenme biçimidir.
Yerinden yönetim, merkezi idareden ayrı tüzel kişiliğe sahip kuruluşların kamu hizmetlerini yürüttüğü, demokratik ilkelere daha uygun ve halkın ihtiyaçlarına daha duyarlı örgütlenme biçimidir.
Soru 5
Tüzel kişi yapısı itibarıyla "kurumsal" nitelik taşıyan kuruluşları betimleyen ifade aşağıdakilerden hangisidir?
A) Kişilerin mallarının belli bir amaca özgülenmesiyle oluşan, bağımsız varlığa sahip tüzel kişilerdir.
B) Birden fazla gerçek kişinin ortak amaçla bir araya gelerek oluşturdukları, üye sayısına bağlı tüzel kişilerdir.
C) Yalnızca kamu hukuku statüsüne sahip merkezi idare kuruluşlarından oluşan tüzel kişilerdir.
D) Kamu ve özel kesim ortaklığıyla kurulan, karma bütçeyle faaliyet gösteren tüzel kişilerdir.
E) Seçilmiş organlar aracılığıyla yönetilen, üyeleri tarafından kontrol edilen tüzel kişilerdir.
Cevabı göster
Cevap: A) Kişilerin mallarının belli bir amaca özgülenmesiyle oluşan, bağımsız varlığa sahip tüzel kişilerdir.
Kurumsal bünyeli tüzel kişiler, kişilerin mallarının belli bir gayeye özgülenmesiyle oluşur ve bağımsız varlığa sahiptir; vakıflar ile üniversiteler gibi kamu kurumları bu tanıma uymaktadır.
Soru 6
Aşağıdakilerden hangisi hizmet yönünden yerinden yönetim kuruluşlarından biri değildir?
A) YÖK
B) TRT
C) Kamu İktisadi Teşebbüsleri (KİT'ler)
D) Üniversiteler
E) Büyükşehir belediyesi
Cevabı göster
Cevap: E) Büyükşehir belediyesi
Büyükşehir belediyesi, yer (mahalli) yönünden yerinden yönetim kuruluşlarındandır; YÖK, TRT, KİT'ler ve üniversiteler ise hizmet yönünden yerinden yönetim kuruluşlarıdır.
Soru 7
Hizmet yönünden yerinden yönetimi diğer idari örgütlenme biçimlerinden ayıran temel ölçüt aşağıdakilerden hangisidir?
A) Hizmetin belirli bir coğrafi bölgeye özgü olması ve halkın seçtiği yerel organlarca yürütülmesi.
B) Hizmetin merkezi idarenin hiyerarşik denetimindeki taşra kuruluşlarınca ve merkezi bütçeyle yürütülmesi sistemidir.
C) Teknik uzmanlık gerektiren hizmetlerin, devletten ayrı tüzel kişiliğe ve bütçeye sahip kamu kuruluşlarınca görülmesi.
D) Hizmetin Cumhurbaşkanlığına bağlı kamu iktisadi teşebbüsleri aracılığıyla piyasa koşullarında sunulması.
E) Hizmetin yalnızca yerel düzeyde ve belediyelerce yürütülmesi, merkezi denetimin dışında bırakılması.
Cevabı göster
Cevap: C) Teknik uzmanlık gerektiren hizmetlerin, devletten ayrı tüzel kişiliğe ve bütçeye sahip kamu kuruluşlarınca görülmesi.
Hizmet yönünden yerinden yönetimin ayırt edici özelliği, teknik uzmanlık gerektiren hizmetlerin merkezi idareden bağımsız, ayrı tüzel kişiliğe, iradeye ve bütçeye sahip kamu kuruluşları (üniversiteler, YÖK, TRT, SGK,…
Soru 8
Aşağıdaki kurumlardan hangisi kamu tüzel kişiliğine sahip değildir?
A) Üniversiteler
B) Sağlık Bakanlığı
C) Belediyeler
D) TRT
E) İl özel idaresi
Cevabı göster
Cevap: B) Sağlık Bakanlığı
Bakanlıklar, merkezi idarenin bir parçasıdır ve kamu tüzel kişiliğine sahip değildir; kamu tüzel kişiliği üniversiteler, TRT, belediyeler ve il özel idaresi gibi yerinden yönetim kuruluşlarına tanınmıştır.
Soru 9
Radyo ve Televizyon Üst Kurulu (RTÜK) üyelerinin seçiminde yetkili organ aşağıdakilerden hangisidir?
A) Cumhurbaşkanlığı
B) Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı
C) Yükseköğretim Kurulu (YÖK)
D) Türkiye Büyük Millet Meclisi
E) Bakanlar Kurulu
Cevabı göster
Cevap: D) Türkiye Büyük Millet Meclisi
RTÜK üyeleri diğer üst kurulların aksine Cumhurbaşkanı tarafından değil TBMM tarafından seçilir; bu özellik RTÜK'ü diğer bağımsız idari otoritelerden ayıran temel farktır.
Soru 10
Aşağıdaki kurumlardan hangisi taşra teşkilatında değil, hizmet yönünden yerinden yönetim kapsamında yer almaktadır?
A) İl idare kurulu
B) Kaymakam
C) Vali
D) İl müdürlükleri
E) TRT
Cevabı göster
Cevap: E) TRT
TRT, hizmet yönünden yerinden yönetim kuruluşudur ve kamu tüzel kişiliğine sahiptir; il idare kurulu, kaymakam, vali ve il müdürlükleri ise merkezi idarenin taşra teşkilatına dahildir.
Soru 11
Aşağıdaki ifadelerden hangisi bağımsız idari otoritelerin (düzenleyici ve denetleyici kurumların) temel özelliğini doğru biçimde açıklamaktadır?
A) Merkezi idarenin hiyerarşik yapısına dahil olup hiyerarşik amir olarak Cumhurbaşkanlığına bağlı birimlerdir.
B) Yalnızca danışma ve öneri işlevi görürler; icrai karar alma yetkileri bulunmaz.
C) Kamu tüzel kişiliğine sahip olup hassas alanlarda devlet adına düzenleme ve denetleme yetkisi taşırlar.
D) Mahalli idareler üzerinde denetim yetkisiyle sınırlı kuruluşlardır.
E) Özel hukuk tüzel kişisi statüsünde olduklarından kamu gücü kullanma yetkileri yoktur.
Cevabı göster
Cevap: C) Kamu tüzel kişiliğine sahip olup hassas alanlarda devlet adına düzenleme ve denetleme yetkisi taşırlar.
Bağımsız idari otoriteler (RTÜK, SPK, BDDK, EPDK, BTK vb.) kamu tüzel kişiliğine sahip olup sermaye piyasası, bankacılık, yayıncılık gibi hassas sektörlerde devlet adına icrai karar alma, düzenleme, denetleme ve…
Soru 12
SGK ve İŞKUR'un dahil olduğu hizmet yerinden yönetim kuruluşları grubu aşağıdakilerden hangisidir?
A) Sosyal kamu kurumları
B) Bilimsel-teknik-kültürel kuruluşlar
C) İdari kamu kurumları
D) Düzenleyici-denetleyici kurumlar
E) Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları
Cevabı göster
Cevap: A) Sosyal kamu kurumları
SGK ve İŞKUR sosyal hizmet alanında faaliyet gösterdikleri için hizmet yerinden yönetimin sosyal kamu kurumları grubuna dahildir; bu gruba TOKİ de örnek verilebilir.