Temel hakların sınıflandırması: negatif statü (kişi), pozitif statü (sosyal-ekonomik), aktif statü (siyasi) ve kuşaklar Soruları
KPSS Vatandaşlık · 25 özgün soru · açıklamalı çözümler
Temel hakların sınıflandırması: negatif statü (kişi), pozitif statü (sosyal-ekonomik), aktif statü (siyasi) ve kuşaklar — Konu Özeti
KPSS Vatandaşlık kapsamında Temel hakların sınıflandırması: negatif statü (kişi), pozitif statü (sosyal-ekonomik), aktif statü (siyasi) ve kuşaklar konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Yükseköğretim öncesi öğrenciler, Sayıştay dahil yüksek yargı mensupları ve memurlar siyasi partilere üye olamazken yükseköğretim öğrencileri üye olabilir.
Birleşik Krallık (United Kingdom) İngiltere, Galler, İskoçya ve Kuzey İrlanda olmak üzere dört siyasi birimden oluşur; İrlanda Cumhuriyeti, Kıbrıs ve İzlanda bu birliğe dahil değildir.
Siyasi partilere üye olabilmek ve oy kullanabilmek için 18 yaşını doldurmuş olmak gerekir.
Türk hukukunda tüzel kişilik kurmak için gereken asgari kişi sayıları: dernek 7, şirket 1 (adi şirket 2), kooperatif 7, vakıf 1, sendika 7, siyasi parti 30 kişidir.
Ekonomik ve sosyal politikaların oluşturulmasında hükümete istişari görüş bildirmek amacıyla 2010 Anayasa değişikliğiyle Ekonomik ve Sosyal Konsey kurulmuştur.
Süreli ve süresiz yayın hakkı ile bilim ve sanat hürriyeti kişi hak ve hürriyetleri (negatif statü) kapsamında; seçme-seçilme, siyasi faaliyette bulunma ve kamu hizmetine girme hakkı ise siyasi haklar kapsamındadır.
Anayasanın ikinci kısmının birinci ve ikinci bölümlerindeki temel haklar ile kişi hakları ve ödevleri ve dördüncü bölümdeki siyasi haklar ve ödevler Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenemez.
Merkeze (başkente) yardımcı kuruluşlar arasında MGK, Sayıştay, Danıştay ve Ekonomik ve Sosyal Konsey yer alır; Yüksek Seçim Kurulu bu kuruluşlar arasında sayılmaz.
Çalışma ve sözleşme hürriyeti, kişinin hakları (negatif statü) değil sosyal ve ekonomik haklar (pozitif statü) arasında yer alır.
İkinci kuşak haklar, Sanayi Devrimi'nden sonra 19. yüzyılda ortaya çıkan, kişinin toplumsal alanda var olabilmesini sağlayan ve devlete kamu hizmeti sunma görevi yükleyen 'sosyal ve ekonomik haklar'dır.
Pozitif statü hakları 1982 Anayasası'nda 'sosyal ve ekonomik hak ve ödevler' bölümünde yer alır.
Hakları negatif statü, pozitif statü ve aktif statü olarak üçe ayıran hukukçu Jellinek'tir.
Ekonomik İşbirliği Örgütü (ECO) 1985'te Türkiye, İran ve Pakistan tarafından kurulmuş, 1992'de Afganistan, Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Türkmenistan ve Özbekistan'ın katılımıyla genişlemiştir.
Hakların kullanılmasında geçerli olan temel ilke 'genellik' ilkesidir.
Sosyal devlet; sosyal barış ve sosyal adaleti sağlamak için devletin sosyal ve ekonomik hayata aktif müdahalesini zorunlu gören devlet anlayışıdır ve unsurları kamulaştırma, devletleştirme, sosyal ve ekonomik hakların tanınması, adaletli vergi ve planlamadır.
Temel hak sınıflandırması sorularında en yaygın çeldirici, bir hakkı yanlış statüye yerleştirmektir; örneğin çalışma hürriyeti ve sendika kurma sosyal-ekonomik (pozitif), dernek kurma ve toplantı-gösteri kişi (negatif), vergi ödevi ve kamu hizmetine girme ise siyasi (aktif) statüde olduğu hâlde karıştırılır.
Nordik Konseyi 1952'de Danimarka, Finlandiya, İzlanda, Norveç ve İsveç tarafından askeri olmayan, ekonomik ve sosyal dayanışma amaçlı bir birlik olarak kurulmuştur.
Nüfusu 2.000 ile 20.000 arasındaki yerleşim birimleri 'kasaba', 2.000'den az nüfuslu yerler ise 'köy' olarak adlandırılır.
Tüzel kişiler kişi toplulukları (dernek, sendika, ticari şirket, meslek odası, siyasi parti, il özel idaresi, belediye, köy idaresi) ve mal toplulukları (vakıflar) olmak üzere iki gruba ayrılır.
Yerleşme hürriyeti; suç işlenmesini önlemek, düzenli kentleşmeyi gerçekleştirmek, sosyal ve ekonomik gelişmeyi sağlamak ve kamu mallarını korumak amaçlarıyla sınırlandırılabilir.
Atatürk'e göre siyasi bağımsızlık ekonomik bağımsızlıkla desteklenmedikçe anlam taşımaz; bu anlayışla ortaya çıkan Devletçilik ilkesinde devlet özel sektörün giremediği alanlara yatırım yapmıştır.
Jellinek sınıflandırmasında negatif statü (kişisel) haklar devletin bireyin özgürlük alanına müdahalesini engelleyen haklardır; dernek kurma, yerleşme ve seyahat hürriyeti negatif statü; sendika kurma, çalışma, eğitim ve sağlık hakları pozitif statü; kamu hizmetine girme, vatan hizmeti ve siyasi parti kurma ise aktif statü haklarıdır.
Örnek Sorular
Soru 1
Aşağıdaki kişi gruplarından hangisi siyasi partilere üye olabilir?
A) Üniversite öğrencileri
B) Aktif görevdeki hâkimler
C) Sayıştay mensupları
D) Lisede öğrenim gören öğrenciler
E) Kamu görevinde çalışan memurlar
Cevabı göster
Cevap: A) Üniversite öğrencileri
Yükseköğretim öğrencileri (üniversite) siyasi partilere üye olabilir. Buna karşın yükseköğretim öncesi (lise) öğrenciler, Sayıştay dahil yüksek yargı mensupları ve memurlar siyasi partilere üye olamaz.
Soru 2
Aşağıdaki haklardan dördü 1982 Anayasası'nda siyasi haklar ve ödevler kapsamında yer alırken biri kişi hak ve hürriyetleri (negatif statü) bölümünde düzenlenmiştir. Buna göre hak kategorisi bakımından diğerlerinden farklı olan hangisidir?
A) Kamu hizmetlerine girme hakkı
B) Süreli ve süresiz yayın hakkı
C) Siyasi faaliyette bulunma hakkı
D) Seçme ve seçilme hakkı
E) Dilekçe hakkı
Cevabı göster
Cevap: B) Süreli ve süresiz yayın hakkı
Süreli ve süresiz yayın hakkı, basın özgürlüğüyle bağlantılı olarak kişi hak ve hürriyetleri (negatif statü) kapsamındadır.
Soru 3
Aşağıdaki tüzel kişilerden hangisi mal topluluğu niteliği taşır?
A) Dernek
B) Sendika
C) Vakıf
D) Siyasi parti
E) Meslek odası
Cevabı göster
Cevap: C) Vakıf
Vakıflar, belirli bir amaca özgülenmiş mal topluluğu olduğundan mal topluluğu olarak sınıflandırılır. Dernek, sendika, siyasi parti ve meslek odası ise kişi topluluğudur.
Soru 4
"İsteme hakları" olarak da nitelendirilen pozitif statü hakları için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
A) Devletin bireyin özel alanına müdahale etmemesini isteyen koruyucu haklardır.
B) Kişi topluluklarını devletin ve toplumun baskısına karşı korumaya yönelik haklardır.
C) Bireyin devlet yönetimine katılmasına imkân tanıyan siyasi nitelikli haklardır.
D) Bireyin devletten somut edim talep ettiği, devleti olumlu edime yükümlü kılan haklardır.
E) Uluslararası antlaşmalarla tanınan, iç hukukta ise uygulanamayan haklardır.
Cevabı göster
Cevap: D) Bireyin devletten somut edim talep ettiği, devleti olumlu edime yükümlü kılan haklardır.
Pozitif statü hakları (isteme hakları), devletten ve toplumdan aktif edim talep etme hakkı verir; devlet pasif kalmaz, sağlamak zorundadır.
Soru 5
Sosyal devlet anlayışının unsurları arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Halkın yönetime doğrudan katılımı
B) Vergide adaletin sağlanması
C) Sosyal ve ekonomik hakların tanınması
D) Ekonomide kalkınma planlaması
E) Kamu yararına kamulaştırma
Cevabı göster
Cevap: A) Halkın yönetime doğrudan katılımı
Sosyal devletin unsurları arasında kamulaştırma, devletleştirme, sosyal ve ekonomik hakların tanınması, adaletli vergi ve planlama sayılır; halkın yönetime doğrudan katılımı bu unsurlar arasında yer almaz.
Soru 6
1982 Anayasası'nda temel hak ve hürriyetler hangi üç ana bölüm altında düzenlenmiştir?
A) Bireysel hak ve ödevler, kolektif haklar, sosyal dayanışma hakları
B) Medeni hak ve ödevler, kültürel haklar, sosyal güvenlik hakları
C) Kişinin hak ve ödevleri, sosyal-ekonomik hak ve ödevler, siyasi hak ve ödevler
D) Negatif hak ve ödevler, pozitif sosyal haklar, uluslararası güvenceli haklar
E) Özgürlük hak ve ödevleri, sosyal katılım hakları, siyasi denetim hakları
Cevabı göster
Cevap: C) Kişinin hak ve ödevleri, sosyal-ekonomik hak ve ödevler, siyasi hak ve ödevler
1982 Anayasası İkinci Kısım'da temel hak ve hürriyetleri; kişinin hak ve ödevleri, sosyal ve ekonomik hak ve ödevler, siyasi hak ve ödevler olmak üzere üç bölümde düzenlemiştir.
Soru 7
Siyasi haklar ya da katılma hakları olarak da adlandırılan aktif statü haklarının temel işlevi nedir?
A) Vatandaşların devlet yönetimine katılmasını sağlamak
B) Bireyin özel hayatına devletin müdahalesini yasaklamak
C) Kişinin ekonomik alanda devlet desteği talep etmesine imkân tanımak
D) Temel özgürlüklerin yargı yoluyla korunmasını güvence altına almak
E) Devletin bireye sosyal güvence sağlamasını zorunlu kılmak
Cevabı göster
Cevap: A) Vatandaşların devlet yönetimine katılmasını sağlamak
Aktif statü hakları (siyasi haklar/katılma hakları), vatandaşın devlet yönetimine aktif biçimde katılmasını sağlayan haklardır.
Soru 8
Temel hakları negatif statü, pozitif statü ve aktif statü olmak üzere üç kategoriye ayıran hukukçu kimdir?
A) Karel Vasak
B) Hans Kelsen
C) Georg Jellinek
D) John Rawls
E) Hugo Grotius
Cevabı göster
Cevap: C) Georg Jellinek
Hakları negatif, pozitif ve aktif statü olarak üçe ayıran sınıflandırmayı Alman hukukçu Georg Jellinek yapmıştır.
Soru 9
Toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı ile dernek kurma hakkı, 1982 Anayasası'na göre hangi kategoriye girmektedir?
A) Sosyal ve ekonomik haklar
B) Siyasi haklar ve ödevler
C) Aktif statü hakları
D) Kişi hakları ve hürriyetleri
E) Pozitif statü hakları
Cevabı göster
Cevap: D) Kişi hakları ve hürriyetleri
Toplantı ve gösteri yürüyüşü hakkı ile dernek kurma hakkı, devletin müdahalesini yasaklayan kişi hakları ve hürriyetleri (negatif statü) arasındadır; sosyal-ekonomik veya siyasi haklar değildir.
Soru 10
Yerleşme hürriyetinin sınırlandırılma gerekçeleri arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Devlet sırrını korumak
B) Düzenli kentleşmeyi sağlamak
C) Kamu mallarını korumak
D) Sosyal ve ekonomik gelişmeyi sağlamak
E) Suç işlenmesini önlemek
Cevabı göster
Cevap: A) Devlet sırrını korumak
Yerleşme hürriyeti; suç işlenmesini önleme, düzenli kentleşme, sosyal-ekonomik gelişme ve kamu mallarını koruma amaçlarıyla sınırlandırılabilir. 'Devlet sırrını korumak' bu gerekçeler arasında yer almaz.
Soru 11
Temel hakları kuşaklar (nesiller) itibarıyla birinci, ikinci ve üçüncü kuşak haklar biçiminde sınıflandıran hukukçu kimdir?
A) Georg Jellinek
B) Ronald Dworkin
C) Karel Vasak
D) Carl Schmitt
E) Herbert Hart
Cevabı göster
Cevap: C) Karel Vasak
Hakları nesiller/kuşaklar itibarıyla sınıflandıran Çek asıllı Fransız hukukçu Karel Vasak'tır.
Soru 12
Aşağıdakilerden hangisi, hak kategorileri bakımından diğerlerinden farklı bir statüde yer almaktadır?
A) Kişi dokunulmazlığı hakkı ve güvenliği
B) Konut dokunulmazlığı hakkı
C) Özel hayatın gizliliği hakkı
D) Çalışma ve sözleşme hürriyeti
E) Haberleşme hürriyeti ve özgürlüğü
Cevabı göster
Cevap: D) Çalışma ve sözleşme hürriyeti
Çalışma ve sözleşme hürriyeti, sosyal ve ekonomik haklar (pozitif statü) arasında yer alır.
Soru 13
Temel hakların statü sınıflandırmasına göre aşağıdaki seçeneklerden hangisinde tüm haklar aynı statü kategorisine aittir?
A) Seçme hakkı, kamu hizmetine girme hakkı, vatan hizmeti ödevi
B) Sendika kurma hakkı, dernek kurma hakkı, çalışma hürriyeti
C) Toplantı ve gösteri hakkı, sendika kurma hakkı, seyahat hürriyeti
D) Kamu hizmetine girme hakkı, eğitim hakkı, sağlık hakkı
E) Yerleşme hürriyeti, seçme hakkı, dernek kurma hakkı
Cevabı göster
Cevap: A) Seçme hakkı, kamu hizmetine girme hakkı, vatan hizmeti ödevi
Seçme hakkı, kamu hizmetine girme hakkı ve vatan hizmeti ödevi; vatandaşın devlet yönetimine katılımıyla ilgili aktif statü haklarıdır. Diğer seçeneklerde farklı statülerden haklar karıştırılmıştır.
Soru 14
Sanayi Devrimi'nin ardından 19. yüzyılda ortaya çıkan, devlete kamu hizmeti sunma yükümlülüğü yükleyen ve kişinin toplumsal alanda var olabilmesini güvence altına alan hak kategorisi hangisidir?
A) Birinci kuşak haklar (medeni ve siyasi haklar)
B) İkinci kuşak haklar (sosyal ve ekonomik haklar)
C) Üçüncü kuşak haklar (dayanışma hakları)
D) Aktif statü hakları (siyasi katılım hakları)
E) Dördüncü kuşak haklar (dijital haklar)
Cevabı göster
Cevap: B) İkinci kuşak haklar (sosyal ve ekonomik haklar)
İkinci kuşak haklar, Sanayi Devrimi sonrasında 19. yüzyılda ortaya çıkan sosyal ve ekonomik haklardır; devlete aktif olarak kamu hizmeti sunma yükümlülüğü yükler.
Soru 15
Aşağıdaki hak ve ödev kategorilerinden hangisi Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle düzenlenemez?
A) Sosyal ve ekonomik hak ve ödevlerin tamamı
B) Temel haklar ile kişi hakları ve ödevlerinin tümü
C) Kişi hakları ve ödevleri ile siyasi hak ve ödevler
D) Siyasi haklar ve ödevlerin tümü, başka bölüm olmadan
E) Kişi hakları ve ödevleri ile sosyal-ekonomik haklar
Cevabı göster
Cevap: C) Kişi hakları ve ödevleri ile siyasi hak ve ödevler
Anayasa'nın ikinci kısmının birinci-ikinci bölümlerindeki temel haklar ile kişi hakları ve ödevleri ve dördüncü bölümdeki siyasi haklar ve ödevler CB kararnamesiyle düzenlenemez; her iki kategori birlikte koruma…