Hukuk devleti ilkesi: gerekleri (kanunilik, belirlilik, yargı bağımsızlığı, idarenin yargısal denetimi) Soruları
KPSS Vatandaşlık · 22 özgün soru · açıklamalı çözümler
Hukuk devleti ilkesi: gerekleri (kanunilik, belirlilik, yargı bağımsızlığı, idarenin yargısal denetimi) — Konu Özeti
KPSS Vatandaşlık kapsamında Hukuk devleti ilkesi: gerekleri (kanunilik, belirlilik, yargı bağımsızlığı, idarenin yargısal denetimi) konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Yargı bağımsızlığı, hiçbir organ, makam, merci veya kişinin yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve hâkimlere emir ve talimat verememesi, genelge gönderememesi, tavsiye ve telkinde bulunamamasıdır.
Devletçilik ilkesi kapsamına Beş Yıllık Kalkınma Planları, Sümerbank, Etibank, Çubuk Barajı, Merkez Bankası, Teşvik-i Sanayi Kanunu ve Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü gibi gelişmeler girer.
İdarenin yetkileri düzenleme, örgütlenme, mal edinme ve yaptırım uygulama yetkilerini kapsar; yargılama yetkisi idarenin yetkileri arasında yer almaz ve yargı organına aittir.
1982 Anayasası md. 137'ye göre memur, amirinin kanuna aykırı bulduğu emrini amire bildirir; amir emri yazıyla yenilerse memur yerine getirir ancak sorumluluk amire ait olur.
1982 Anayasası temel hak ve özgürlükleri önceki anayasalara kıyasla daha fazla sınırlandırmış, yargı denetimini zayıf tutmuş ve yürütme gücünü merkezileştirmiştir.
1982 Anayasası'na göre hâkimler görevlerinde bağımsızdır ve anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm verir.
Hukuk devleti ilkesinin unsurları temel hak ve özgürlüklerin güvencesi, kanunların anayasaya uygunluğunun yargısal denetimi, yargı bağımsızlığı, yasal idare ve idarenin mali sorumluluğudur; Cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi, iki kanatlı yürütme veya yargı birliği gibi kavramlar hukuk devleti ilkesinin unsuru değildir.
İdarenin mali sorumluluğu, idarenin verdiği zararları karşılamasıdır ve hukuk devletinin gereklerinden biridir.
Temel hak ve özgürlüklere yönelik devletten kaynaklanan ihlallerin önlenmesinin en önemli aracı hukuk devleti ilkesidir; yürütme ve idare işlemleri bağımsız yargı denetimine tabi tutularak temel haklar güvence altına alınır.
Yüksek Seçim Kurulu seçim yargısı içinde yargısal kararlar verebilir; ancak seçimlere ilişkin hükümler anayasanın yargı bölümünde değil 79. maddede düzenlenmiştir.
Mahkeme kararıyla ergin kılınma (kaza-i rüşt) için asgari yaş 15'tir.
Hukuk devletinin gerekleri arasında yargı bağımsızlığı, kanuni hâkim güvencesi, hâkimlik-savcılık teminatı, idarenin mali sorumluluğu, temel hak ve özgürlüklerin güvencesi, kanunların anayasaya uygunluğu, kanunların genelliği, idare işlemlerinin yargısal denetimi, ceza sorumluluğu, kuvvetler ayrılığı ve anayasanın üstünlüğü yer alır.
İdarenin iç güvenlik faaliyetine kolluk faaliyeti adı verilir.
Kanun yorumu türleri yasama, yargısal, bilimsel, deyimsel, sistematik, tarihi ve amaçsal yorum olup her biri farklı yorum kaynağına (yasama organı, yargı, doktrin, sözlük anlamı, kanunlar bütünü, geçmiş belgeler, kanunun nesnel amacı) dayanır.
Tanzimat Fermanı ile kimsenin gizlice yargılanamayacağı, yasa dışı nedenlerle suçlanıp cezalandırılamayacağı, idarenin keyfi işlem yapamayacağı ve suçlunun mirasçılarının cezalandırılamayacağı ilkeleri güvence altına alınmıştır.
İdari faaliyetlerin belirliliği ilkesi hukuk devletinin bir gereğidir; idare takdir yetkisi alanlarında dahi tam serbest olmayıp yetkisini Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ve yönetmelik gibi genel kurallarla düzenlemek ve bunlara uymak zorundadır.
Verginin temel ilkeleri genellik (herkesten vergi alınması), kanunilik (kanunsuz vergi olamaz) ve adalettir (herkesten gelirine göre vergi alınması); vergide eşitlik değil adalet ilkesi geçerlidir.
Cumhurbaşkanı, bakanlıklar ve kamu kuruluşlarının ülke çapında uygulanacak yönetmeliklerinin yargısal denetimi ilk derece olarak Danıştay'da yapılır; mahalli idarelerin yönetmelikleri bu kapsamda değildir.
1982 Anayasası'na göre cumhuriyetçilik ilkesinde devlet şekli cumhuriyettir, egemenlik topluma aittir, iktidarın gücü halktan alınır, milli egemenliğe dayanır ve oluşumunda veraset ilkesi rol oynamaz.
Yargı yetkisi kullanılırken duruşmalar herkese açık yapılır, kararlar gerekçeli açıklanır, davalar en az giderle ve en kısa sürede sonuçlandırılır.
Kamulaştırma hukuk devletinin değil sosyal devletin bir unsurudur.
Yasama ve yürütme organları ile idare mahkeme kararlarına uymak zorundadır; bu kararları hiçbir surette değiştiremez ve yerine getirilmesini geciktiremez.
Örnek Sorular
Soru 1
Hukuk devletinin bir gereği olan belirlilik ilkesi çerçevesinde idareye ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) İdare, takdir yetkisi kullanacağı alanlarda her olayı bambaşka ölçütlerle ele alabilir; önceden kural koyma zorunluluğu bulunmaz.
B) Belirlilik ilkesi ceza hukukuna özgü bir ilke olup idarenin işlemleri için geçerli sayılmaz.
C) İdare, takdir alanlarında dahi kararname ve yönetmelik gibi genel kurallara bağlı kalmak zorundadır.
D) Belirlilik ilkesi, idarenin düzenleyici işlem yapmasını bütünüyle engelleyen bir kural niteliğindedir.
E) İdare, belirlilik ilkesi nedeniyle takdir yetkisini kullanamaz; her işlemini bireysel kararla yürütür.
Cevabı göster
Cevap: C) İdare, takdir alanlarında dahi kararname ve yönetmelik gibi genel kurallara bağlı kalmak zorundadır.
Belirlilik ilkesi gereğince idare, takdir yetkisi bulunan alanlarda bile keyfi hareket edemez; kararname veya yönetmelik gibi genel kurallar çerçevesinde hareket etmek zorundadır.
Soru 2
Aşağıdakilerden hangisi hukuk devleti ilkesinin temel gereklilikleri arasında yer almaz?
A) Siyasi partilerin mali denetiminin sağlanması
B) İdarenin eylem ve işlemlerinin yargı denetimine tabi tutulması
C) Kanunların anayasaya uygunluğunun denetlenmesi
D) Yasaların herkes için eşit geçerliliğinin güvence altına alınması
E) Yargı bağımsızlığının sağlanması
Cevabı göster
Cevap: A) Siyasi partilerin mali denetiminin sağlanması
Siyasi partilerin mali denetimi anayasal bir denetim mekanizması olmakla birlikte hukuk devleti ilkesinin temel gerekliliklerinden biri değildir; bu ilke idarenin yargısal denetimi, kanunların anayasallık denetimi ve…
Soru 3
Aşağıdakilerden hangisi hukuk devleti ilkesinin gerekleri arasında sayılır?
A) Meclisin hükümet üzerinde mutlak denetim yetkisi
B) Yerel yönetimlere tanınan özerk vergi koyma yetkisi
C) Devlet başkanının dokunulmazlığı
D) Kanuni hâkim güvencesi
E) Siyasi partilere devlet finansmanı sağlanması
Cevabı göster
Cevap: D) Kanuni hâkim güvencesi
Kanuni hâkim güvencesi, bir kişinin suçlandığında önceden kanunla belirlenmiş hâkim önünde yargılanmasını ifade eder ve hukuk devletinin gereklerinden biridir.
Soru 4
Aşağıdakilerden hangisi idarenin sahip olduğu yetkiler arasında yer almaz?
A) Düzenleme yetkisi
B) Yaptırım uygulama yetkisi
C) Mal edinme yetkisi
D) Örgütlenme yetkisi
E) Yargılama yetkisi
Cevabı göster
Cevap: E) Yargılama yetkisi
Yargılama yetkisi idarenin değil yargı organının yetki alanındadır. İdarenin yetkileri; düzenleme, örgütlenme, mal edinme ve yaptırım uygulama yetkilerinden oluşur.
Soru 5
1982 Anayasası'nın temel hak ve özgürlükler ile yargı denetimi bakımından önceki anayasalarla karşılaştırıldığında öne çıkan temel özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
A) Temel hak ve özgürlükleri daha geniş kapsamda güvence altına alarak yargı denetimini güçlendirmiştir.
B) Temel hak ve özgürlükleri önceki anayasalara oranla daha çok sınırlandırmış, yargı denetimini zayıflatmış ve yürütmeyi merkezileştirmiştir.
C) Yürütme gücünü zayıflatarak yasama organının üstünlüğünü pekiştirmiş, yargıyı ikincil konuma indirmiştir.
D) Temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasını yargı kararlarına bırakarak yasama organının müdahalesini engellemiştir.
E) Yargı bağımsızlığını önceki anayasalardan daha ileri bir düzeye taşıyarak yürütme üzerindeki denetimi artırmıştır.
Cevabı göster
Cevap: B) Temel hak ve özgürlükleri önceki anayasalara oranla daha çok sınırlandırmış, yargı denetimini zayıflatmış ve yürütmeyi merkezileştirmiştir.
1982 Anayasası, temel hak ve özgürlükleri önceki anayasalara kıyasla daha kapsamlı biçimde sınırlandırmış, yargı denetimini görece zayıf bırakmış ve yürütme organını merkezileştirmiştir.
Soru 6
1982 Anayasası'na göre yargı bağımsızlığı ilkesi gereğince aşağıdakilerden hangisi yapılabilir?
A) Yürütme organının, dava sonucunu etkilemek amacıyla hâkime resmi bir görüş bildirmesi
B) Bakanın, mahkemeye bağlayıcı bir yönerge göndermesi
C) Hâkimin, anayasaya ve vicdani kanaatine dayanarak bağımsız karar vermesi
D) Cumhurbaşkanlığının, devam eden bir dava hakkında mahkemeye tavsiyede bulunması
Cevap: C) Hâkimin, anayasaya ve vicdani kanaatine dayanarak bağımsız karar vermesi
Yargı bağımsızlığı ilkesine göre hiçbir organ, makam veya kişi mahkemelere ve hâkimlere emir, talimat veya tavsiyede bulunamaz. Hâkimler yalnızca anayasaya, kanuna ve vicdani kanaatlerine göre hüküm verebilir.
Soru 7
Tanzimat Fermanı'nın hukuki güvenceler açısından getirdiği düzenlemeler arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) İdarenin keyfi işlem yapamayacağı güvencesi
B) Kimsenin yasa dışı nedenlerle suçlanıp cezalandırılamayacağı ilkesi
C) Suçlunun mirasçılarının da aynı cezaya çarptırılabileceği kuralı
D) Kimsenin gizlice yargılanamayacağı güvencesi
E) Suç gerekçesi olarak yalnızca yasada yazılı nedenlerin kabul edilmesi
Cevabı göster
Cevap: C) Suçlunun mirasçılarının da aynı cezaya çarptırılabileceği kuralı
Tanzimat Fermanı, suçlunun mirasçılarının cezalandırılamayacağını güvence altına almıştır; dolayısıyla mirasçıların aynı cezaya çarptırılabileceği ifadesi yanlıştır.
Soru 8
Kuvvetler ayrılığı ilkesine ilişkin aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Kuvvetler ayrılığı, yasama ile yürütme arasındaki ilişkiyi düzenler; yargı organını bu ilkenin kapsamı dışında bırakır.
B) Kuvvetler ayrılığı, yasama, yürütme ve yargının görev ve yetkilerinin ayrılmasını anlatan anayasa hukuku ilkesidir.
C) Kuvvetler ayrılığı ilkesi, üç organın da aynı siyasi çoğunluğun denetimi altında bulunmasını gerektirir.
D) Kuvvetler ayrılığı, anayasa hukukuna değil idare hukukuna özgü teknik bir kavram olarak kabul edilir.
E) Kuvvetler ayrılığı, hukuk devletinin değil demokratik devlet anlayışının temel unsuru olarak görülür.
Cevabı göster
Cevap: B) Kuvvetler ayrılığı, yasama, yürütme ve yargının görev ve yetkilerinin ayrılmasını anlatan anayasa hukuku ilkesidir.
Kuvvetler ayrılığı, anayasa hukukunun temel ilkelerinden biri olup yasama, yürütme ve yargı organlarının görev ve yetkilerinin ayrı tutulmasını öngörür; hukuk devleti ilkesiyle de desteklenir.
Soru 9
1982 Anayasası'na göre hâkimler görevlerinde bağımsız olup hüküm verirken hangi ölçütlere uygun davranmak zorundadır?
A) Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre
B) Yargıtay içtihatlarına ve mahkeme geleneklerine uygun olarak
C) Uluslararası sözleşmelere ve mahkeme içtihatlarına uygun olarak
D) Hükümetin izlediği politikaya ve vicdani kanaate uygun olarak
E) Bakanlar kurulu kararnamelerine ve vicdani kanaate uygun olarak
Cevabı göster
Cevap: A) Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre
1982 Anayasası'na göre hâkimler görevlerinde bağımsızdır; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm verirler.
Soru 10
Devletten kaynaklanan temel hak ihlallerine karşı en etkili güvence mekanizması aşağıdakilerden hangisidir?
A) Kuvvetler birliği ilkesinin uygulanması
B) Yürütme organının anayasal denetimi
C) Cumhurbaşkanlığı veto yetkisi
D) Hukuk devleti ilkesi
E) Siyasi partilerin denetim işlevi
Cevabı göster
Cevap: D) Hukuk devleti ilkesi
Devletten kaynaklanan temel hak ihlallerine karşı en önemli güvence, yürütme ve idare işlemlerinin bağımsız yargı denetimine tabi tutulmasını sağlayan hukuk devleti ilkesidir.
Soru 11
Hukuk devleti ilkesinin gereklerinden biri olan idarenin mali sorumluluğu ne anlama gelir?
A) İdarenin verdiği zararları tazmin etmek zorunda olması
B) İdarenin vergi toplayarak kamu harcamalarını karşılaması
C) İdarenin bütçe açıklarını kapatmak için borçlanabilmesi
D) İdarenin özel şirketlerle ortak bütçe oluşturması
E) İdarenin yargı organlarına mali destek sağlaması
Cevabı göster
Cevap: A) İdarenin verdiği zararları tazmin etmek zorunda olması
İdarenin mali sorumluluğu, idarenin eylem ve işlemleriyle bireylere verdiği zararları tazmin etmesi yükümlülüğüdür ve hukuk devletinin vazgeçilmez gereklerinden biridir.
Soru 12
Aşağıdakilerden hangisi yargı yetkisinin kullanılmasına ilişkin anayasal ilkeler arasında yer almaz?
A) Duruşmaların kural olarak herkese açık yapılması
B) Taraflardan peşin belge ücreti alınması
C) Mahkeme kararlarının gerekçeli açıklanması
D) Davaların mümkün olan en kısa sürede bitirilmesi
E) Davaların en az giderle sonuçlandırılması
Cevabı göster
Cevap: B) Taraflardan peşin belge ücreti alınması
Anayasal yargılama ilkeleri; aleniyet, gerekçeli karar ve makul süre ile en az gider ilkelerini kapsar. Tarafların belge bedeli ödemesi zorunluluğu bu ilkeler arasında yer almaz.
Soru 13
Vergi hukukunda "kanunsuz vergi olamaz" biçiminde ifade edilen ilke aşağıdakilerden hangisidir?
A) Genellik ilkesi
B) Adalet ilkesi
C) Eşitlik ilkesi
D) Kanunilik ilkesi
E) Sosyal devlet ilkesi
Cevabı göster
Cevap: D) Kanunilik ilkesi
"Kanunsuz vergi olamaz" ifadesi vergide kanunilik ilkesini karşılar; herhangi bir vergi ancak kanunla konulabilir, değiştirilebilir veya kaldırılabilir.
Soru 14
Mahkeme kararlarının bağlayıcılığı bakımından aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Yürütme organı, kamu yararı gerekçesiyle mahkeme kararlarının uygulanmasını erteleyebilir.
B) Yasama organı, çıkaracağı kanunla belirli mahkeme kararlarının etkisini sınırlayabilir.
C) Cumhurbaşkanı, güvenlik gerekçesiyle mahkeme kararlarının yerine getirilmesini geciktirebilir.
D) İdare, bir mahkeme kararı kesinleşene kadar onu icra etme yükümlülüğünden muaf tutulur.
E) Yasama, yürütme ve idare mahkeme kararlarını değiştiremez ve gecikmeksizin yerine getirir.
Cevabı göster
Cevap: E) Yasama, yürütme ve idare mahkeme kararlarını değiştiremez ve gecikmeksizin yerine getirir.
Anayasa gereği yasama, yürütme ve idare mahkeme kararlarını hiçbir biçimde değiştiremez, yerine getirilmesini geciktiremez ve bu kararlarla bağlıdır.
Soru 15
Aşağıdakilerden hangisi hukuk devleti ilkesinin unsurları arasında yer almaz?
A) Temel hak ve özgürlüklerin güvence altına alınması
B) Cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi
C) Kanunların anayasaya uygunluğunun yargısal denetimi
D) Yargı bağımsızlığı
E) İdarenin mali sorumluluğu
Cevabı göster
Cevap: B) Cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi
Cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesi, demokratik meşruiyet ilkesiyle ilgilidir; hukuk devleti ilkesinin unsuru değildir.