Yargı kolları ve yapısı: adli ve idari yargı basamakları (ilk derece → istinaf/BAM-BİM → temyiz), askeri yargının kaldırılması Soruları
KPSS Vatandaşlık · 12 özgün soru · açıklamalı çözümler
Yargı kolları ve yapısı: adli ve idari yargı basamakları (ilk derece → istinaf/BAM-BİM → temyiz), askeri yargının kaldırılması — Konu Özeti
KPSS Vatandaşlık kapsamında Yargı kolları ve yapısı: adli ve idari yargı basamakları (ilk derece → istinaf/BAM-BİM → temyiz), askeri yargının kaldırılması konusunda bilmen gereken 14 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Türk yargısında yüksek mahkemelerin görev alanları: Yargıtay adli yargıda, Danıştay idari yargıda üst derece mahkemesidir; Uyuşmazlık Mahkemesi adli-idari-askeri yargı arasındaki hüküm ve görüş uyuşmazlıklarını çözer; Anayasa Mahkemesi anayasa yargısında yetkili yüksek mahkemedir; AYİM ise asker kişiler ile askeri idari birimler arasındaki uyuşmazlıklarda yetkiliydi.
Dernekte dağılma (infisah) tüzel kişiliğin herhangi bir işlem/karara gerek kalmaksızın kendiliğinden sona ermesi iken, dağıtılma (fesih) tüzel kişiliğin kendi yetkili organ kararıyla veya yargı kararıyla ortadan kaldırılmasıdır.
İdari yargıda ikinci derece (istinaf-üst derece) mahkemesi Bölge İdare Mahkemesidir.
Adli yargıda temyiz mercii (ilk derece mahkemelerinin verdiği kararların son inceleme ve denetim mercii) Yargıtay'dır.
HSK (Hâkimler ve Savcılar Kurulu), Adalet Bakanlığının bir mahkemenin kaldırılması veya yargı çevresinin değiştirilmesine ilişkin tekliflerini karara bağlar.
Mahkeme kararlarının kesinleşmeden önce üst/yüksek mahkemece denetlenmesini sağlayan başvuru kanun yolu olup başlıca kanun yolları temyiz ve istinaftır.
Temyiz, istinaf kararlarının üst derece mahkeme tarafından denetlenmesini sağlayan kanun yoludur.
Ordunun siyasete müdahalesine örnek tarihsel olaylar arasında 27 Mayıs, 12 Mart, 12 Eylül 1980, 28 Şubat ve e-muhtıra sayılır; 'Bursa Olayı' askeri müdahale niteliği taşımadığından bu kategoride değildir.
Askeri idari yargı tek dereceli olup tek mahkemesi Askeri Yüksek İdare Mahkemesi (AYİM) idi; 1971'de kurulup 1981 anayasa değişikliğiyle yeniden düzenlenmiş, asker kişileri ilgilendiren askeri hizmete ilişkin idari işlem ve eylemlerden doğan uyuşmazlıklara ilk ve son derece mahkemesi olarak bakan, üyelerini Cumhurbaşkanının seçtiği bir mahkemeydi.
2017 Anayasa değişikliğiyle askerî yargı hukuk sistemimizden çıkarılmış; Askerî Yargıtay ve Askerî Yüksek İdare Mahkemesi (AYİM) kaldırılmıştır.
İdari yargıda temyiz mercii (üst/yüksek dereceli mahkeme) Danıştay'dır; idari ve vergi mahkemelerinin kararları Danıştay'da temyiz edilir, ayrıca Danıştay yasada gösterilen belli davalara ilk derece mahkemesi olarak da bakar.
Adli yargıda görevli istinaf (ikinci derece) mahkemesi Bölge Adliye Mahkemesidir.
İdare hukukundan doğan uyuşmazlıklar adli yargıda değil, idari yargıda karara bağlanır.
Mahkeme; sivil, askerî, adlî veya idarî konularda taraflar arasındaki hukuki anlaşmazlıkları hukukun üstünlüğüne uygun biçimde çözerek adaleti sağlamakla yetkilendirilmiş yargılama formudur.
Örnek Sorular
Soru 1
Mahkeme kararlarının kesinleşmeden önce üst mahkemece denetlenmesini sağlayan hukuki başvuru imkânına ne ad verilir?
A) Kanun yolu
B) İtiraz
C) İptal davası
D) Bireysel başvuru
E) Yargılamanın yenilenmesi
Cevabı göster
Cevap: A) Kanun yolu
Kanun yolu; kararların kesinleşmeden önce üst/yüksek mahkemece denetlenmesini sağlayan başvuru yoludur.
Soru 2
Askerî Yargıtay ile Askerî Yüksek İdare Mahkemesi'nin (AYİM) Türk hukuk sisteminden çıkarılması hangi gelişmeyle gerçekleşmiştir?
A) 1982 Anayasası'nın kabulü
B) 2017 Anayasa değişikliği
C) 2010 anayasa referandumu
D) 1971 yılında yapılan anayasa değişikliği
E) Olağanüstü hal kapsamında çıkarılan kanun hükmünde kararname
Cevabı göster
Cevap: B) 2017 Anayasa değişikliği
2017 Anayasa değişikliğiyle askeri yargı sistemden kaldırılmış; hem Askerî Yargıtay hem de AYİM kapatılmıştır. Bu mahkemeler 2017 öncesinde anayasal düzende yer alırken, 2017 değişikliği varlıklarına son vermiştir.
Soru 3
Türk yargı sistemi içinde yüksek mahkemeler ve görev alanlarına ilişkin aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?
A) Yargıtay adli yargıda, Danıştay idari yargıda en üst yargı merciidir.
B) Yargıtay idari yargıda, Danıştay adli yargıda en üst yargı merciidir.
C) Uyuşmazlık Mahkemesi yalnızca idari-askeri yargı arasındaki uyuşmazlıkları çözer.
D) Anayasa Mahkemesi idari yargıda yetkili yüksek mahkemedir.
E) AYİM sivil kişilerin askeri birimlerle olan tüm uyuşmazlıklarında yetkili mahkemeydi.
Cevabı göster
Cevap: A) Yargıtay adli yargıda, Danıştay idari yargıda en üst yargı merciidir.
Yargıtay adli yargının, Danıştay idari yargının üst derece mahkemesidir.
Soru 4
Adli yargıda mahkeme kararlarının temyiz incelemesini yapan yüksek mahkeme aşağıdakilerden hangisidir?
A) Danıştay
B) Bölge Adliye Mahkemesi
C) Yargıtay
D) Uyuşmazlık Mahkemesi
E) Anayasa Mahkemesi
Cevabı göster
Cevap: C) Yargıtay
Adli yargıda temyiz mercii Yargıtay'dır; ceza ve hukuk mahkemelerinin kararlarını son aşamada denetler.
Soru 5
Askeri Yüksek İdare Mahkemesi (AYİM) ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) 1971 yılında kurulmuştur.
B) Asker kişileri ilgilendiren askeri hizmete ilişkin idari uyuşmazlıklara bakardı.
C) İlk ve son derece mahkemesi niteliğinde tek dereceli bir yapıya sahipti.
D) Üyeleri Danıştay tarafından seçilirdi.
E) 1981 anayasa değişikliğiyle yeniden düzenlenmiştir.
Cevabı göster
Cevap: D) Üyeleri Danıştay tarafından seçilirdi.
AYİM'in üyelerini Cumhurbaşkanı seçerdi; Danıştay'ın bu konuda herhangi bir seçim yetkisi yoktu.
Soru 6
Bir kamu kurumunun tesis ettiği bir işlemden zarar gördüğünü ileri süren kişi, kamu hukukundan kaynaklanan bu uyuşmazlığı hangi yargı kolunda çözüme kavuşturmalıdır?
A) Adli yargıda, asliye hukuk mahkemesinde
B) Adli yargıda, sulh hukuk mahkemesinde
C) Uyuşmazlık Mahkemesinde, görev uyuşmazlığı yoluyla
D) Anayasa Mahkemesinde bireysel başvuru yoluyla
E) İdari yargıda, idare veya vergi mahkemesinde
Cevabı göster
Cevap: E) İdari yargıda, idare veya vergi mahkemesinde
İdare hukukundan doğan uyuşmazlıklar adli yargıda değil, idari yargıda (idare veya vergi mahkemelerinde) çözüme kavuşturulur. Adli yargı özel hukuk ilişkilerinde görevlidir.
Soru 7
Vergi mahkemelerinin de içinde yer aldığı yargı kolunda, ilk derece mahkemesinin kararlarına karşı başvurulacak istinaf (ikinci derece) mercii aşağıdakilerden hangisidir?
A) Yargıtay
B) Bölge İdare Mahkemesi
C) Bölge Adliye Mahkemesi
D) Danıştay
E) Uyuşmazlık Mahkemesi
Cevabı göster
Cevap: B) Bölge İdare Mahkemesi
Vergi mahkemeleri idari yargının ilk derece mahkemeleridir; bu yargı kolunda istinaf (ikinci derece) mercii Bölge İdare Mahkemesidir.
Soru 8
Adalet Bakanlığının bir mahkemenin kaldırılması veya yargı çevresinin değiştirilmesine ilişkin teklifini hangi kurum karara bağlar?
A) Bakanlar Kurulu
B) Danıştay
C) Hâkimler ve Savcılar Kurulu
D) Türkiye Büyük Millet Meclisi
E) Anayasa Mahkemesi
Cevabı göster
Cevap: C) Hâkimler ve Savcılar Kurulu
Adalet Bakanlığının mahkeme kaldırılması veya yargı çevresi değişikliği tekliflerini karara bağlama yetkisi Hâkimler ve Savcılar Kuruluna aittir. Bu yetki, yargı bağımsızlığının korunması açısından bu kurula tanınmıştır.
Soru 9
Aşağıdakilerden hangisi mahkemenin doğru tanımıdır?
A) Ceza davalarına bakıp devlet adına yaptırım uygulamakla görevli, suç ile ceza ilişkisini konu edinen özel nitelikli yargı organı
B) Yargı yetkisini yürütme organı adına kullanarak idarenin işlemlerini denetleyen kamusal birim
C) Sivil, askerî, adlî veya idarî konulardaki hukuki uyuşmazlıkları hukuka uygun biçimde çözen yargılama mercii
D) Özel hukuk uyuşmazlıklarına bakıp tarafları uzlaştırmayı amaçlayan, ihtilafları sulhen gideren organ
E) Anayasa değişikliklerinin biçim yönünden uygunluğunu denetleyen bağımsız kurul
Cevabı göster
Cevap: C) Sivil, askerî, adlî veya idarî konulardaki hukuki uyuşmazlıkları hukuka uygun biçimde çözen yargılama mercii
Mahkeme; sivil, askerî, adlî veya idarî konulardaki hukuki uyuşmazlıkları hukukun üstünlüğüne uygun biçimde çözerek adaleti sağlamakla görevli yargılama merciidir.
Soru 10
Ceza ve hukuk mahkemelerinin yer aldığı yargı kolunda, ilk derece mahkemelerinin kararlarına karşı başvurulan istinaf (ikinci derece) mahkemesi aşağıdakilerden hangisidir?
A) Bölge İdare Mahkemesi
B) Yargıtay
C) Uyuşmazlık Mahkemesi
D) Bölge Adliye Mahkemesi
E) Danıştay
Cevabı göster
Cevap: D) Bölge Adliye Mahkemesi
Ceza ve hukuk mahkemeleri adli yargının ilk derece mahkemeleridir; bu yargı kolunda istinaf (ikinci derece) mahkemesi Bölge Adliye Mahkemesidir.
Soru 11
İdari ve vergi mahkemelerinin kararlarının temyiz incelemesi hangi mahkemece yapılır?
A) Yargıtay
B) Anayasa Mahkemesi
C) Uyuşmazlık Mahkemesi
D) Bölge İdare Mahkemesi
E) Danıştay
Cevabı göster
Cevap: E) Danıştay
Danıştay, idari yargıda temyiz merciidir; idari ve vergi mahkemelerinin kararları Danıştay'da temyiz edilir. Ayrıca Danıştay bazı davalara ilk derece mahkemesi olarak da bakabilir. Yargıtay adli yargıda bu rolü üstlenir.
Soru 12
Aşağıdakilerden hangisi, temyiz başvuru yolunun en doğru tanımını vermektedir?
A) İstinaf kararlarının üst derece mahkeme tarafından hukuka uygunluk açısından denetlendiği kanun yolu
B) İlk derece mahkemesi kararlarının doğrudan yüksek mahkemece incelendiği başvuru yolu
C) Kesinleşmiş mahkeme kararlarının yeniden yargılanmak üzere geri alınmasını sağlayan yol
D) Hâkimler hakkında disiplin işlemi başlatılmasına yönelik başvuru
E) Taraflar arasındaki uyuşmazlığın zorunlu arabuluculukla çözülmesi
Cevabı göster
Cevap: A) İstinaf kararlarının üst derece mahkeme tarafından hukuka uygunluk açısından denetlendiği kanun yolu
Temyiz, istinaf kararlarının üst derece mahkeme (adli yargıda Yargıtay, idari yargıda Danıştay) tarafından denetlenmesini sağlayan kanun yoludur.