Sosyal ve ekonomik haklar: eğitim-öğrenim hakkı ve ödevi, sağlık, çevre, konut, aile ve çocuk hakları (m.41-42, 56-57) Soruları

Sosyal ve ekonomik haklar: eğitim-öğrenim hakkı ve ödevi, sağlık, çevre, konut, aile ve çocuk hakları (m.41-42, 56-57) — Konu Özeti

KPSS Vatandaşlık kapsamında Sosyal ve ekonomik haklar: eğitim-öğrenim hakkı ve ödevi, sağlık, çevre, konut, aile ve çocuk hakları (m.41-42, 56-57) konusunda bilmen gereken 22 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.

• Kişilik hakkı, kişinin toplum içindeki saygınlığını ve kişiliğini serbestçe geliştirmesini güvence altına alan; kişiliğe bağlı, dokunulmaz, devredilmez ve vazgeçilmez nitelikteki haklar bütünüdür.
• 1982 Anayasası'ndaki sosyal ve ekonomik haklar ve ödevler (pozitif statü / isteme hakları) ailenin korunması ve çocuk hakları, eğitim-öğrenim hakkı ve ödevi, kamu yararına ilişkin haklar, çalışma ve sözleşme hürriyeti, çalışmaya ilişkin hükümler, toplu iş sözleşmesi-grev hakkı ve lokavt, ücrette adalet, sağlık-çevre ve konut hakkı, gençlik ve spor, sosyal güvenlik, tarih-kültür ve tabiat ile sanat-sanatçının korunması ve devletin iktisadi-sosyal ödevlerinin sınırlarını kapsar.
• Bilgi edinme hakkı, 1982 Anayasası'nda siyasi haklar ve hürriyetler kapsamında düzenlenmiştir ve sosyal ve ekonomik haklar bölümünde yer almaz.
• 1982 Anayasası'nda kamu yararına ilişkin haklar (kıyılardan yararlanma, toprak mülkiyeti, tarım-hayvancılık ve bu üretim dallarında çalışanların korunması, kamulaştırma, devletleştirme ve özelleştirme) sosyal ve ekonomik haklar arasında yer alır; eğitim ve öğrenim hakkı sosyal-ekonomik hak olmakla birlikte kamu yararına ilişkin haklar grubuna dahil değildir.
• 'Türkçeden başka hiçbir dil, eğitim ve öğretim kurumlarında Türk vatandaşlarına ana dili olarak okutulamaz ve öğretilemez' hükmü, Anayasa'nın eğitim ve öğretim hakkı ve ödevi bölümünde yer alır.
• Cumhurbaşkanı olağan dönemde Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle yalnızca sosyal ve ekonomik haklar (Anayasa 2. kısım 3. bölüm) konusunda düzenleme yapabilir; kişi hakları ve ödevleri ile siyasi haklar (vatandaşlık, vergi ödevi, kamu hizmetine girme, mülkiyet hakkı dahil) CBK ile düzenlenemez.
• 1982 Anayasası'nın 2. kısmı 'Temel Hak ve Ödevler' başlığını taşır ve kişinin hakları ve ödevleri, sosyal ve ekonomik haklar ve ödevler, siyasi haklar ve ödevler alt bölümlerine ayrılır.
• Türk kadını çeşitli mesleki haklar arasında en geç milletvekili seçilme hakkını elde etmiş olup bu hak 1934 yılında tanınmıştır.
• Grev hakkı ve lokavt, 1982 Anayasası'nda siyasal haklar bölümünde değil, sosyal ve ekonomik haklar ve ödevler bölümünde düzenlenmiştir.
• Hizmetleri radyoaktif ışınlarla yürütülen personele, yıllık izin sürelerine ilaveten bir ay ek sağlık izni verilir.
• Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nde boşanma hakkı düzenlenmemiştir; sözleşmede evlenme ve aile kurma hakkı (m.12), işkence yasağı, ayrımcılık yasağı ve adil yargılanma hakkı düzenlenmiştir.
• Sosyal devletin görevleri arasında ekonomik-kültürel gelişme için planlama, yatırım ve istihdamı teşvik, üretim ve milli geliri artırıp adaletli dağıtma, temel hakların kullanımı için ücretsiz eğitim-sağlık gibi imkanlar sağlama, sosyal güvenlik, toplu konut, fırsat eşitliği ve burs gibi yükümlülükler yer alır.
• 1982 Anayasası'nda aynı anda hem hak hem ödev niteliği taşıyan düzenlemeler eğitim-öğretim hakkı ve ödevi, çalışma hakkı ve ödevi, vatan hizmeti ve çevre hakkıdır; vergi ise sadece ödev olup hak boyutu yoktur.
• Mülkiyet hakkı 1982 Anayasası'nda kişinin hakları ve ödevleri (negatif statü hakları) arasında düzenlenmiştir; eğitim, sağlık, konut ve sosyal güvenlik hakları ise sosyal ve ekonomik haklar kategorisindedir.
• Kamu hakları, kamu hukukundan doğan ve vatandaşın devlete karşı sahip olduğu Anayasa'da düzenlenmiş haklardır; kişilik (koruyucu) hakları, sosyal ve ekonomik (isteme) haklar ve siyasi (katılma) haklar olmak üzere üç grupta incelenir.
• Siyasi haklar ve ödevler kapsamına seçme-seçilme ve siyasi faaliyette bulunma, siyasi parti kurma/partilere girme-ayrılma ve kamu hizmetlerine girme hakkı girer; vergi ödevi siyasi hak değil ayrı düzenlenen bir ödevdir.
• İnsan haklarının 'bütünlük' niteliği, haklar arasında hiyerarşi kurulamayacağı; hakların birbirini tamamladığı ve birinin diğerinden üstün sayılamayacağı sonucunu doğurur.
• Kişilik hakları arasında bedensel bütünlük, şeref ve onur, sırlar ve ad yer alır; kişinin ürettiği eserler ise kişilik hakkı değil, maddi değer taşıyan ve devredilebilen mal varlığı haklarıdır.
• Kanunilik (yasallık) ilkesinin bir istisnası olarak Cumhurbaşkanı OHAL döneminde çıkardığı kararnameyle dinlenme hakkını sınırlayabilir; bunun nedeni dinlenme hakkının sosyal ve ekonomik haklar ve ödevler içinde yer almasıdır.
• 1982 Anayasası'nda kamu hizmetine girme, vatan hizmeti, siyasi parti kurma ve partiye üye olma, seçme-seçilme ve siyasi faaliyette bulunma hakları yalnızca Türk vatandaşlarına tanınmıştır.
• 1966 tarihli Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Sözleşmelerinde ekonomik, sosyal, kültürel, kişisel ve siyasi haklara yer verilmiş; topluluk (dayanışma) haklarına yer verilmemiştir.
• 1982 Anayasası'nda mülkiyet hakkı, haberleşme hürriyeti ve yerleşme-seyahat hürriyeti kişinin hakları ve ödevleri (negatif statü/kişi hakları) bölümünde düzenlenir; ekonomik çağrışımları olsa da bu haklar sosyal ve ekonomik haklar kategorisine değil, kişi hakları kategorisine girer.