Kamulaştırma, istimval ve devletleştirme: koşullar (kamu yararı, peşin bedel), prosedür ve geri alma hakkı Soruları
KPSS Vatandaşlık · 12 özgün soru · açıklamalı çözümler
Kamulaştırma, istimval ve devletleştirme: koşullar (kamu yararı, peşin bedel), prosedür ve geri alma hakkı — Konu Özeti
KPSS Vatandaşlık kapsamında Kamulaştırma, istimval ve devletleştirme: koşullar (kamu yararı, peşin bedel), prosedür ve geri alma hakkı konusunda bilmen gereken 14 temel bilgi. Önce özeti çalış, sonra aşağıdaki örnek soruları çözerek pekiştir.
Kamu yararı, toplum için yaşamsal öneme sahip faaliyetlerin kâr amacı güdülmeksizin idarece yürütülmesi yoluyla toplumun bu hizmetlerden yararlanmasıdır.
Kamulaştırmada mal sahibinin geri alma hakkı, kamulaştırma tarihinden itibaren 5 yıl geçtikten sonra doğabilir.
Kamulaştırma bedeli kural olarak nakden ve peşin ödenir; taksitlendirme yapılamayacak durumlar tarım reformu ile büyük enerji/sulama/iskan projeleridir; taksitlendirme (5 yıla kadar) ise yeni ormanların yetiştirilmesi, kıyıların korunması ve turizm yatırımlarında mümkündür.
Mülkiyet hakkı yalnızca kamu yararı nedeniyle kısıtlanabilir.
Kamulaştırmada peşin ödeme esas kural olmakla birlikte, Anayasa'ya göre bedelin taksitle ödenmesi bazı durumlarda (örneğin turizm ve orman yetiştirilmesi amacıyla yapılan kamulaştırmalarda) mümkündür; 'bedel hiçbir koşulda taksitle bağlanamaz' ifadesi hatalıdır.
Geçici işgal, bayındırlık gibi acil hizmetlerde taş, kum, kireç gibi maddelerin çıkarılması veya bazı eşyaların geçici konulması için özel mülkiyetteki taşınmaza bedel ödenerek idarenin geçici olarak el atmasıdır; istimvalden farklıdır (istimval olağanüstü dönemde taşınır mallara el atmadır).
Devletleştirme, kamu hizmeti niteliği taşıyan özel teşebbüslerin/faaliyetlerin kamu yararının zorunlu kıldığı hâllerde devlet mülkiyetine geçirilmesidir; kamulaştırmadan farklı olarak taşınmazla sınırlı değildir ve sosyal devletin araçlarından biridir.
İstimval, olağanüstü dönemlerde özel mülkiyetteki taşınır malların mülkiyetinin ya da kullanım hakkının bedel ödenerek zorla kamuya geçirilmesidir.
İdarenin özel mülkiyet üzerindeki tasarruf işlemleri beş başlıkta incelenir: kamulaştırma, devletleştirme, geçici işgal, kamulaştırmasız el atma ve trampa.
Kamulaştırma işlemine ilişkin bedel davaları Asliye Hukuk Mahkemesinde görülür.
Devletleştirme idarenin mal edinme yöntemleri arasında sayılmaz; idarenin mal edinme yöntemleri kamulaştırma, kamulaştırmasız el atma, istimval ve yap-işlet-devret modelidir.
Ön alım hakkı (şufa hakkı), bir taşınmazın satılması hâlinde diğer alıcılara nazaran öncelikle satın alma hakkıdır.
Kamulaştırma, devlet veya kamu tüzel kişilerinin kamu yararının gerektirdiği hâllerde, bedelini peşin ödemek şartıyla özel mülkiyetteki taşınmaz malların tamamına veya bir kısmına zorla el koymasıdır.
Kamulaştırmasız el atma, kamulaştırma yetkisine sahip kamu kurum ve kuruluşlarının kamulaştırma işlemi yapmaksızın başka kişilerin taşınmazlarına hiçbir bedel ödemeden el koymasıdır.
Örnek Sorular
Soru 1
Anayasa'ya göre kamulaştırma bedelinin ödenmesinde benimsenen asıl yöntem aşağıdakilerden hangisidir?
A) Bedelin nakden ve peşin ödenmesi
B) Bedelin her durumda beş yıla yayılarak taksitle ödenmesi
E) Bedelin kamulaştırma tamamlandıktan sonra ödenmesi
Cevabı göster
Cevap: A) Bedelin nakden ve peşin ödenmesi
Kamulaştırma bedeli kural olarak nakden ve peşin ödenir; beş yıla kadar taksitlendirme yalnızca Anayasa'da sayılan istisnai kamulaştırmalarda mümkündür.
Soru 2
Olağanüstü dönemlerde özel mülkiyetteki taşınır malların mülkiyetinin veya kullanım hakkının bedel ödenerek zorla kamuya geçirilmesi hangi kurumu ifade eder?
A) Kamulaştırma
B) İstimval
C) Kamulaştırmasız el atma
D) Devletleştirme
E) Trampa
Cevabı göster
Cevap: B) İstimval
Olağanüstü dönemlerde taşınır malların mülkiyet veya kullanım hakkının bedel ödenerek zorla kamuya geçirilmesi istimval olarak adlandırılmaktadır.
Soru 3
Kamulaştırma bedelinin ödeme şekline ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Kamulaştırma bedeli hiçbir koşulda taksitle bağlanamaz.
B) Peşin ödeme tarım reformu kamulaştırmalarında zorunludur, diğerlerinde değildir.
C) Peşin ödeme dışında taksitli ödeme hiç öngörülmemiştir.
D) Bedel, büyük enerji ve sulama projelerinde taksitlendirilebilir.
E) Turizm ve orman yetiştirme amaçlı kamulaştırmada taksit mümkündür.
Cevabı göster
Cevap: E) Turizm ve orman yetiştirme amaçlı kamulaştırmada taksit mümkündür.
Peşin ödeme esas olmakla birlikte Anayasa, turizm ve yeni ormanların yetiştirilmesi amacıyla yapılan kamulaştırmalarda bedelin taksitle ödenmesine izin verir; bu nedenle taksitin hiçbir koşulda mümkün olmadığını…
Soru 4
Kamulaştırılan taşınmazda mal sahibinin geri alma hakkının doğabilmesi için aşağıdaki koşullardan hangisinin gerçekleşmesi gerekir?
A) Kamulaştırma kararının mal sahibine henüz tebliğ edilmemiş olması
B) Kamulaştırma bedelinin mal sahibine hiç ödenmemiş olması
C) İdarenin taşınmazı beş yıl içinde amacına tahsis etmemiş olması
D) İdare mahkemesinin kamulaştırma işlemini iptal etmiş olması
E) Taşınmazın daha sonra üçüncü kişilere satılmış olması
Cevabı göster
Cevap: C) İdarenin taşınmazı beş yıl içinde amacına tahsis etmemiş olması
Geri alma hakkı, kural olarak idarenin beş yıllık süre içinde taşınmazı kamulaştırma amacına uygun biçimde kullanmaması ve bu amaca tahsis etmemesi hâlinde doğar; yalnızca sürenin geçmesi değil, amaca uygun…
Soru 5
İdarenin özel mülkiyet üzerindeki tasarruf işlemlerine ilişkin aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Kamulaştırma bu tasarruf işlemleri arasında yer alır.
B) Devletleştirme bu tasarruf işlemleri arasında sayılır.
C) Trampa, idarenin özel mülkiyet üzerindeki tasarruf işlemlerinden biridir.
D) Hibe yoluyla edinim bu tasarruf işlemleri arasında sayılır.
E) Geçici işgal bu tasarruf işlemleri arasında yer alır.
Cevabı göster
Cevap: D) Hibe yoluyla edinim bu tasarruf işlemleri arasında sayılır.
İdarenin özel mülkiyet üzerindeki beş tasarruf işlemi kamulaştırma, devletleştirme, geçici işgal, kamulaştırmasız el atma ve trampadır.
Soru 6
Kamulaştırmasız el atma nasıl tanımlanır?
A) Usul izlenmeden ve bedel ödemeden özel taşınmaza el konulması
B) Taşınmaz edinmek için bedel ödenerek yapılan yasal el koyma işlemi
C) Olağanüstü dönemde taşınır mallara bedel ödenerek el atılması
D) Özel teşebbüslerin devlet mülkiyetine geçirilmesi işlemi
E) Mahkeme kararıyla taşınmaza geçici olarak el atılması
Cevabı göster
Cevap: A) Usul izlenmeden ve bedel ödemeden özel taşınmaza el konulması
Kamulaştırmasız el atma, usulüne uygun bir işlem yapılmadan ve hiçbir bedel ödenmeden özel taşınmaza el konulmasıdır; bu yönüyle hukuka aykırı niteliktedir.
Soru 7
Anayasa'ya göre mülkiyet hakkının kısıtlanabilmesinin tek meşru gerekçesi nedir?
A) Devlet güvenliği
B) Kamu yararı
C) Genel ahlak
D) Kamu düzeni
E) Sosyal adalet
Cevabı göster
Cevap: B) Kamu yararı
Mülkiyet hakkı yalnızca kamu yararı nedeniyle kısıtlanabilir; devlet güvenliği, genel ahlak, kamu düzeni veya sosyal adalet bu hakkın kısıtlanma gerekçesi değildir.
Soru 8
Şufa hakkı olarak da bilinen ön alım hakkı nasıl tanımlanır?
A) Bir taşınmazın kamulaştırılması hâlinde mal sahibinin bedelini öncelikle talep etme hakkı
B) İdarenin taşınmaz üzerindeki tasarruf işlemlerine itiraz etme hakkı
C) Bir taşınmazın satılması hâlinde diğer alıcılara nazaran öncelikle satın alma hakkı
D) Kamulaştırılan taşınmazın eski sahibine geri verilmesini talep etme hakkı
E) Taşınmazın kira bedeli üzerinde öncelikli söz hakkı
Cevabı göster
Cevap: C) Bir taşınmazın satılması hâlinde diğer alıcılara nazaran öncelikle satın alma hakkı
Ön alım hakkı (şufa hakkı), bir taşınmazın satılması durumunda hak sahibinin diğer alıcılara göre önce satın alma hakkına sahip olmasıdır.
Soru 9
Kamulaştırma tanımına göre aşağıdakilerden hangisi bu kurumun zorunlu unsurlarından biri değildir?
A) Kamu yararının bulunması
B) El koyan öznenin devlet veya kamu tüzel kişisi olması
C) Bedelin peşin ödenmesi
D) Mal sahibinin rızasının alınmış olması
E) Konusunun taşınmaz mal olması
Cevabı göster
Cevap: D) Mal sahibinin rızasının alınmış olması
Kamulaştırma, kamu yararının varlığı, yetkili bir kamu tüzel kişisi tarafından gerçekleştirilmesi, peşin bedel ödenmesi ve konusunun taşınmaz mal olması koşullarını taşır.
Soru 10
Kamu yararı kavramının temel nitelikleri arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
A) Kâr amacı güdülmeksizin yürütülmesi
B) İdarenin yerine getirdiği bir faaliyet olması
C) Toplumun söz konusu hizmetten yararlanması
D) Toplum için yaşamsal öneme sahip faaliyetleri kapsaması
E) Bireysel çıkarın toplumsal çıkara öncelik tanıması
Cevabı göster
Cevap: E) Bireysel çıkarın toplumsal çıkara öncelik tanıması
Kamu yararı, kâr amacı güdülmeksizin idare tarafından yürütülen, toplumun yaşamsal faaliyetlerden yararlanmasını sağlayan kavramdır; bireysel çıkarın öncelenmesi ise kamu yararıyla doğrudan çelişir.
Soru 11
Devletleştirmenin kamulaştırmadan temel farkı nedir?
A) Devletleştirme, kamulaştırmadan farklı olarak peşin bedel zorunluluğu taşımaz.
B) Devletleştirme taşınmazları, kamulaştırma her türlü malı kapsar.
C) Devletleştirmeye yalnızca olağanüstü dönemlerde başvurulabilir.
D) Devletleştirme taşınmazla sınırlı değildir, özel teşebbüsleri de kapsar.
E) Devletleştirme ancak yargı kararıyla gerçekleştirilebilir.
Cevabı göster
Cevap: D) Devletleştirme taşınmazla sınırlı değildir, özel teşebbüsleri de kapsar.
Devletleştirme, kamu hizmeti niteliğindeki özel teşebbüslerin devlet mülkiyetine geçirilmesidir ve kamulaştırmadan farklı olarak yalnızca taşınmazla sınırlı değildir; kamulaştırma ise taşınmaz mülkiyetle sınırlıdır.
Soru 12
Kamulaştırma işlemine ilişkin bedel davaları hangi mahkemede görülür?
A) Asliye Hukuk Mahkemesi
B) İdare Mahkemesi
C) Bölge Adliye Mahkemesi
D) Danıştay
E) Sulh Hukuk Mahkemesi
Cevabı göster
Cevap: A) Asliye Hukuk Mahkemesi
Kamulaştırma bedel davaları adli yargı kolunda, Asliye Hukuk Mahkemesinde görülür; idare mahkemesi veya Danıştay bu davalarda görevli değildir.